३. उपनीयसुत्तवण्णना

३. अनेकत्थत्ता धातुसद्दानं उपसग्गवसेन अत्थविसेसवाचको होतीति आह ‘‘उपनीयतीति परिक्खीयति निरुज्झती’’ति. विनस्सतीति अत्थो. उपनीयतीति वा सरसेनेव जीवितस्स मरणूपगमनं वुत्तन्ति आह – ‘‘उपगच्छति वा, अनुपुब्बेन मरणं उपेतीति अत्थो’’ति. कामञ्चेत्थ ‘‘उपनीयती’’ति पदं अपाकटकम्मविसेसं वुत्तं. यथा पन ‘‘सब्बं आरोग्यं ब्याधिपरियोसानं, सब्बं योब्बनं जरापरियोसानं, सब्बं जीवितं मरणपरियोसान’’न्ति, ‘‘उपनीयति जीवित’’न्ति वुत्तत्ता ‘‘मरणं उपेती’’ति वुत्तं. कम्मकत्तुवसेन हेतं वुत्तं.

इदानि कम्मसाधनवसेन अत्थं दस्सेतुं ‘‘यथा वा’’तिआदि वुत्तं. गोपालेन गोगणो नीयति यथिच्छितं ठानं. जीवन्ति तेन सत्ता, सहजातधम्मा वाति जीवितं, तदेव तेसं अनुपालने आधिपच्चसब्भावतो इन्द्रियन्ति आह ‘‘जीवितन्ति जीवितिन्द्रिय’’न्ति परित्तन्ति इत्तरं. तेनाह ‘‘थोक’’न्ति. पबन्धानुपच्छेदस्स पच्चयभावो इध जीवितस्स मरणकिच्चन्ति अधिप्पेतन्ति आह ‘‘सरसपरित्तताय चा’’तिआदि. आयूति च परमायु इधाधिप्पेतं, तञ्च अज्जकालवसेन वेदितब्बं.

इमस्मिञ्हि बुद्धुप्पादे अयं कथाति जीवितस्स अतिइत्तरभावदीपनपरा अयं देसना. जीवितिन्द्रियवसेन जीवितक्खयं नियमेन्तो ‘‘एकचित्तप्पवत्तिमत्तोयेवा’’ति आह, एकस्स चित्तुप्पादस्स पवत्तिक्खणमत्तो एवाति अत्थो. इदानि तमत्थं उपमाय विभावेतुं ‘‘यथा नामा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ पवत्तमानन्ति नेमिरथीसा वत्तन्ती एकेनेव नेमिप्पदेसेन पवत्तति एकस्मिं खणेति अधिप्पायो. ‘‘एकेनेव तिट्ठती’’ति एत्थापि एसेव नयो. एकचित्तक्खणिकन्ति एकचित्तक्खणमत्तवन्तं. तस्मिं चित्तेति तस्मिं यस्मिं किस्मिञ्चि एकस्मिं चित्ते. निरुद्धमत्तेति निरुद्धभावप्पत्तमत्ते. निरुद्धोति वुच्चतीति मतोति वुच्चति तंसमङ्गी सत्तो परमत्थतो. अविसेसविदुनो पन अविञ्ञायमानन्तरेन अनुसन्धानस्स निरुद्धनं निरोधं सल्लक्खेन्ति. यथावुत्तमत्थं सुत्तेन विभावेतुं ‘‘यथाहा’’तिआदि वुत्तं. तेन तीसुपि कालेसु सत्तानं परमत्थतो जीवनं मरणं चित्तक्खणवसेनेवाति दस्सेति.

जीवितन्ति जीवितिन्द्रियं. अत्तभावोति जीवितवेदनाविञ्ञाणानि ठपेत्वा अवसिट्ठधम्मा अधिप्पेता. सुखदुक्खाति सुखदुक्खा वेदना, उपेक्खापि इध सुखदुक्खास्वेव अन्तोगधा इट्ठानिट्ठभावतो. केवलाति अत्तना, निच्चभावेन वा अवोमिस्सा. एकचित्तसमायुत्ताति एककेन चित्तेन सहिता. लहुसो वत्तते खणोति वुत्तनयेन एकचित्तक्खणिकताय लहुको अतिइत्तरो जीवितादीनं खणो वत्तति.

ये निरुद्धा मरन्तस्साति चवन्तस्स सत्तस्स चुतितो उद्धं निरुद्धाति वत्तब्बा ये खन्धा. तिट्ठमानस्स वा इधाति ये वा इध पवत्तियं तिट्ठमानस्स धरन्तस्स भङ्गप्पत्तिया निरुद्धा खन्धा, सब्बेपि सदिसा ते सब्बेपि एकसदिसा गता अत्थङ्गता अप्पटिसन्धिया पुन आगन्त्वा पटिसन्धानाभावेन विगता. यथा हि चुतिखन्धा न निब्बत्तन्ति, एवं ततो पुब्बेपि खन्धा. तस्मा एकचित्तक्खणिकं सत्तानं जीवितन्ति अधिप्पायो.

अनिब्बत्तेन न जातोति अनुप्पन्नेन चित्तेन जातो न होति ‘‘अनागते चित्तक्खणे न जीवित्थ न जीवति जीविस्सती’’ति वत्तब्बतो. पच्चुप्पन्नेन वत्तमानेन चित्तेन जीवति जीवमानो नाम होति, न जीवित्थ न जीविस्सति. चित्तभङ्गा मतो लोकोति चुतिचित्तस्स विय सब्बस्सपि तस्स तस्स चित्तस्स भङ्गप्पत्तिया अयं लोको परमत्थतो मतो नाम होति ‘‘अतीते चित्तक्खणे जीवित्थ न जीवति न जीविस्सती’’ति वत्तब्बतो, निरुद्धस्स अप्पटिसन्धिकत्ता. एवं सन्तेपि पञ्ञत्ति परमत्थिया, यायं तं तं पवत्तं चित्तं उपादाय ‘‘तिस्सो जीवति, फुस्सो जीवती’’ति वचनप्पवत्तिया विसयभूता सन्तानपञ्ञत्ति, सा एत्थ परमत्थिया परमत्थभूता. तथा हि वुत्तं ‘‘नामगोत्तं न जीरती’’ति (सं. नि. १.७६).

न सन्ति ताणाति जरं उपगतस्स ततो तंनिमित्तं यं वा पापकारिनो पापकम्मानं उपट्ठानवसेन पुञ्ञकारिनो पियविप्पयोगवसेन चित्तदुक्खं उभयेसम्पि बन्धनच्छेदनादिवसेन वितुज्जमानं अनप्पकं सरीरदुक्खं सम्मोहप्पत्ति च होति, ततो तायन्ता न सन्ति. तेनाह – ‘‘ताणं लेणं सरणं भवितुं समत्था नाम केचि नत्थी’’ति. भायति एतस्माति भयं, भयनिमित्तन्ति आह ‘‘भयवत्थू’’ति. तग्गहणेन च चित्तुत्रासलक्खणं भयं गहितमेव, सति निमित्ते नेमित्तं सन्तमेवाति. पुब्बचेतनन्ति एकावज्जनवीथियं नानावज्जनवीथियं सम्पवत्तं उपचारज्झानचेतनं. अपरचेतनन्ति वसीभावापादनवसेन परतो समापज्जनवसेन च पवत्तं समापत्तिचेतनं. मुञ्चचेतनन्ति विक्खम्भनवसेन पवत्तं पठमप्पनाचेतनं. कुसलज्झानस्स विपाकज्झानेव लब्भमानं सुखं झानसुखं. इट्ठपरियायो चेत्थ सुख-सद्दो. झाने अपेक्खा झाननिकन्ति. झानस्स अस्सादवसेन पवत्तो लोभो झानस्सादो. येन ते ते ब्रह्मानो झानतो वुट्ठाय ‘‘अहो सुखं अहो सुख’’न्ति वाचं निच्छारेसुन्ति. यथा देवा सुखबहुला तिहेतुपटिसन्धिकावाति पटिपज्जन्ता झानं अधिगन्तुं भब्बा, न इतरेति ‘‘कामावचरदेवेसू’’ति वुत्तं. कामावचरा च उपरिदेवा च कामावचरदेवाति एकदेससरूपेकसेसो दट्ठब्बो. तेन मनुस्सानम्पि एकच्चानं सब्बेसम्पि वा सङ्गहो सिद्धो होति पत्थनापरिकप्पनाय विसयभावतो. तेनाह ‘‘अहो वतिमे च…पे… तिट्ठेय्यु’’न्ति. थुल्लानि फुसितानि विप्फुरानि एत्थाति थुल्लफुसितको, कालो, देसो वा. तस्मिं थुल्लफुसितके.

‘‘पुञ्ञानि कयिराथ सुखावहानी’’ति वुत्तत्ता ‘‘अनिय्यानिकं वट्टकथं कथेती’’ति वुत्तं. लुज्जनपलुज्जनट्ठेन लोको, किलेसेहि आमसितब्बतो आमिसञ्चाति लोकामिसं. निप्परियायामिसं पन लोके आमिसन्तिपि लोकामिसं. परियायेति सभावतो परिवत्तेत्वा ञापेति एतेनाति परियायो, लेसो, कारणं वाति आह ‘‘निप्परियायेन चत्तारो पच्चया’’ति, वट्टस्स एकन्ततो बाललोकेहेव आमसितब्बभावतो परियायामिसता वुत्ता. इध परि..पे… अधिप्पेतं विवट्टपटियोगिनो इच्छितत्ता. चतुपच्चयापेक्खञ्हि पहानं. एकच्चस्स सकलवट्टापेक्खप्पहानस्सपि पच्चयो होतीति ‘‘वट्टतियेवा’’ति सासङ्कं वदति. वूपसमति एत्थ सकलवट्टदुक्खन्ति सन्ति, असङ्खतधातूति आह ‘‘निब्बानसङ्खात’’न्ति.

उपनीयसुत्तवण्णना निट्ठिता.