१. नळवग्गो
१. ओघतरणसुत्तवण्णना
विभागवन्तानं सभावविभावनं विभागदस्सनवसेनेव होतीति पठमं ताव संयुत्तवग्गसुत्तादिवसेन संयुत्तागमस्स विभागं दस्सेतुं ‘‘तत्थ संयुत्तागमो नामा’’तिआदिमाह. तत्थ तत्थाति यं वुत्तं – ‘‘संयुत्तागमवरस्स अत्थं पकासयिस्सामी’’ति, तस्मिं वचने. तत्थाति वा ‘‘एताय अट्ठकथाय विजानाथ संयुत्तनिस्सितं अत्थ’’न्ति एत्थ यं संयुत्तग्गहणं कतं, तत्थ. पञ्च वग्गा एतस्साति पञ्चवग्गो. अवयवेन विग्गहो, समुदायो समासत्थो.
इदानि तं आदितो पट्ठाय संवण्णेतुकामो अत्तनो संवण्णनाय तस्स पठममहासङ्गीतियं निक्खित्तानुक्कमेनेव पवत्तभावं दस्सेतुं, ‘‘तस्स वग्गेसु सगाथावग्गो आदी’’तिआदि वुत्तं. तत्थ यथापच्चयं तत्थ तत्थ देसितत्ता पञ्ञत्तत्ता च विप्पकिण्णानं धम्मविनयानं सङ्गहेत्वा गायनं कथनं सङ्गीति, महाविसयत्ता पूजनियत्ता च महती सङ्गीति महासङ्गीति. पठमा महासङ्गीति पठममहासङ्गीति, तस्सा पवत्तितकालो पठममहासङ्गीतिकालो, तस्मिं पठममहासङ्गीतिकाले.
निददाति देसनं देसकालादिवसेन अविदितं विदितं कत्वा निदस्सेतीति निदानं. यो लोके गन्थस्स उपोग्घातोति वुच्चति, स्वायमेत्थ ‘‘एवं मे सुत’’न्ति-आदिको गन्थो वेदितब्बो, न पन ‘‘सनिदानाहं, भिक्खवे, धम्मं देसेमी’’तिआदीसु (अ. नि. ३.१२६) विय अत्तज्झासयादिदेसनुप्पत्तिहेतु. तेनेवाह – ‘‘एवं मे सुतन्ति-आदिकं आयस्मता आनन्देन पठममहासङ्गीतिकाले वुत्तं निदानमादी’’ति. कामञ्चेत्थ यस्सं पठममहासङ्गीतियं निक्खित्तानुक्कमेन संवण्णनं कत्तुकामो, सा वित्थारतो वत्तब्बा, सुमङ्गलविलासिनियं पन अत्तना वित्थारितत्ता तत्थेव गहेतब्बाति इमिस्सा संवण्णनाय महत्तं परिहरन्तो ‘‘सा पनेसा’’तिआदिमाह.
१. एवं बाहिरनिदाने वत्तब्बं अतिदिसित्वा इदानि अब्भन्तरनिदानं आदितो पट्ठाय संवण्णेतुं ‘‘यं पनेत’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ यस्मा संवण्णनं करोन्तेन संवण्णेतब्बे धम्मे पदविभागं पदत्थञ्च दस्सेत्वा ततो परं पिण्डत्थादिदस्सनवसेन संवण्णना कातब्बा, तस्मा पदानि ताव दस्सेन्तो ‘‘एवन्ति निपातपद’’न्ति-आदिमाह. तत्थ पदविभागोति पदानं विसेसो, न पदविग्गहो. अथ वा पदानि च पदविभागो च पदविभागो. पदविग्गहो च पदविभागो च पदविभागोति वा एकसेसवसेन पदपदविग्गहा पदविभागसद्देन वुत्ताति वेदितब्बं. तत्थ पदविग्गहो ‘‘जेतस्स वनं जेतवन’’न्तिआदिना समासपदेसु दट्ठब्बो.
अत्थतोति पदत्थतो. तं पन पदत्थं अत्थुद्धारक्कमेन पठमं एवंसद्दस्स दस्सेन्तो ‘‘एवंसद्दो तावा’’तिआदिमाह. अवधारणादीति एत्थ आदि-सद्देन इदमत्थपुच्छापरिमाणादिअत्थानं सङ्गहो दट्ठब्बो. तथा हि ‘‘एवंगतानि पुथुसिप्पायतनानि (दी. नि. १.१६३, १६५), एवंविधो एवमाकारो’’ति च आदीसु इदं-सद्दस्स अत्थे एवं-सद्दो. गत-सद्दो हि पकारपरियायो, तथा विधाकार-सद्दो च. तथा हि गतविधआकारसद्दे लोकिया पकारत्थे वदन्ति. ‘‘एवं सु ते सुन्हाता सुविलित्ता कप्पितकेसमस्सू आमुत्तमालाभरणा ओदातवत्थवसना पञ्चहि कामगुणेहि समप्पिता समङ्गीभूता परिचारेन्ति, सेय्यथापि त्वं एतरहि साचरियकोति. नो हिदं, भो गोतमा’’तिआदीसु (दी. नि. १.२८६) पुच्छायं, ‘‘एवं लहुपरिवत्तं (अ. नि. १.४८), एवमायुपरियन्तो’’ति (पारा. १२) च आदीसु परिमाणे.
ननु च ‘‘एवं सु ते सुन्हाता सुविलित्ता, एवमायुपरियन्तो’’ति एत्थ एवं-सद्देन पुच्छनाकारपरिमाणाकारानं वुत्तत्ता आकारत्थो एव एवं-सद्दोति? न, विसेससब्भावतो. आकारमत्तवाचको हि एवं-सद्दो, आकारत्थोति अधिप्पेतो यथा ‘‘एवं ब्याखो’’तिआदीसु, न पन आकारविसेसवाचको. एवञ्च कत्वा, ‘‘एवं जातेन मच्चेना’’तिआदीनि (ध. प. ५३) उपमादीसु उदाहरणानि उपपन्नानि होन्ति. तथा हि ‘‘यथापि…पे… बहु’’न्ति (ध. प. ५३)? एत्थ पुप्फरासिट्ठानियतो मनुस्सूपपत्तिसप्पुरिसूपनिस्सय-सद्धम्मस्सवन- योनिसोमनसिकार-भोगसम्पत्तिआदिदानादिपुञ्ञकिरियहेतुसमुदायतो सोभासुगन्धतादिगुणयोगतो मालागुळसदिसियो पहूता पुञ्ञकिरिया मरितब्बसभावताय मच्चेन सत्तेन कत्तब्बाति जोतितत्ता पुप्फरासिमालागुळाव उपमा, तेसं उपमाकारो यथा-सद्देन अनियमतो वुत्तोति ‘‘एवं-सद्दो उपमाकारनिगमनत्थो’’ति वत्थुं युत्तं, सो पन उपमाकारो नियमियमानो अत्थतो उपमाव होतीति आह ‘‘उपमायं आगतो’’ति. तथा ‘‘एवं इमिना आकारेन अभिक्कमितब्ब’’न्तिआदिना उपदिसियमानाय समणसारुप्पाय आकप्पसम्पत्तिया यो तत्थ उपदिसनाकारो, सो अत्थतो उपदेसो एवाति वुत्तं, ‘‘एवं ते…पे… उपदेसे’’ति. तथा ‘‘एवमेतं भगवा, एवमेतं सुगता’’ति एत्थ च भगवता यथावुत्तमत्थं अविपरीततो जानन्तेहि कतं तत्थ संविज्जमानगुणानं पकारेहि हंसनं उदग्गताकरणं सम्पहंसनं. यो तत्थ सम्पहंसनाकारोति योजेतब्बं.
एवमेवं पनायन्ति एत्थ गरहणाकारोति योजेतब्बं, सो च गरहणाकारो वसलीति-आदिखुंसनसद्दसन्निधानतो इध एवं-सद्देन पकासितोति विञ्ञायति. यथा चेत्थ, एवं उपमाकारादयोपि उपमादिवसेन वुत्तानं पुप्फरासिआदिसद्दानं सन्निधानतोति दट्ठब्बं. एवं, भन्तेति पन धम्मस्स साधुकं सवनमनसिकारे सन्नियोजितेहि भिक्खूहि अत्तनो तत्थ ठितभावस्स पटिजाननवसेन वुत्तत्ता एत्थ एवं-सद्दो ‘‘वचनसम्पटिच्छनत्थो’’ति वुत्तो. तेन एवं, भन्तेति साधु, भन्ते, सुट्ठु, भन्तेति वुत्तं होति. एवञ्च वदेहीति यथाहं वदामि, एवं समणं आनन्दं वदेहीति यो एवं वदनाकारो इदानि वत्तब्बो, सो एवं-सद्देन निदस्सीयतीति ‘‘निदस्सनत्थो’’ति वुत्तोति. एवं नोति एत्थापि नेसं यथावुत्तधम्मानं अहितदुक्खावहभावे सन्निट्ठानजननत्थं अनुमतिगहणवसेन ‘‘संवत्तन्ति वा नो वा, कथं वो एत्थ होती’’ति पुच्छाय कताय ‘‘एवं नो एत्थ होती’’ति वुत्तत्ता तदाकारसन्निट्ठानं एवं-सद्देन विभावितन्ति विञ्ञायति. सो पन तेसं धम्मानं अहिताय दुक्खाय संवत्तनाकारो नियमियमानो अवधारणत्थो होतीति आह – ‘‘एवं नो एत्थ होतीतिआदीसु अवधारणे’’ति.
नानानयनिपुणन्ति एकत्तनानत्तअब्यापारएवंधम्मतासङ्खाता, नन्दियावट्टतिपुक्खलसीहविक्कीळितअङ्कुसदिसालोचनसङ्खाता वा आधारादिभेदवसेन नानाविधा नया नानानया. नया वा पाळिगतियो ता च पञ्ञत्तिअनुपञ्ञत्तिआदिवसेन संकिलेसभागियादिलोकियादितदुभयवोमिस्सकादिवसेन कुसलादिवसेन खन्धादिवसेन सङ्गहादिवसेन समयविमुत्तादिवसेन ठपनादिवसेन कुसलमूलादिवसेन तिकप्पट्ठानादिवसेन च नानप्पकाराति नानानया, तेहि निपुणं सण्हं सुखुमन्ति नानानयनिपुणं. आसयोव अज्झासयो, ते च सस्सतादिभेदेन तत्थ च अप्परजक्खतादिभेदेन अनेके, अत्तज्झासयादयो एव वा समुट्ठानं उप्पत्तिहेतु एतस्साति अनेकज्झासयसमुट्ठानं. अत्थब्यञ्जनसम्पन्नन्ति अत्थब्यञ्जनपरिपुण्णं उपनेतब्बाभावतो, सङ्कासनपकासनविवरणविभजनउत्तानीकरणपञ्ञत्तिवसेन छहि अत्थपदेहि अक्खरपदब्यञ्जनाकारनिरुत्तिनिद्देसवसेन छहि ब्यञ्जनपदेहि च समन्नागतन्ति वा अत्थो दट्ठब्बो.
विविधपाटिहारियन्ति एत्थ पाटिहारियपदस्स वचनत्थं (उदा. अट्ठ. १; इतिवु. अट्ठ. निदानवण्णना; ध. स. मूलटी. २) ‘‘पटिपक्खहरणतो रागादिकिलेसापनयनतो पाटिहारिय’’न्ति वदन्ति. भगवतो पन पटिपक्खा रागादयो न सन्ति ये हरितब्बा, पुथुज्जनानम्पि विगतूपक्किलेसे अट्ठगुणसमन्नागते चित्ते हतपटिपक्खे इद्धिविधं पवत्तति, तस्मा तत्थ पवत्तवोहारेन च न सक्का इध ‘‘पाटिहारिय’’न्ति वत्तुं. सचे पन महाकारुणिकस्स भगवतो वेनेय्यगता च किलेसा पटिपक्खा, तेसं हरणतो ‘‘पाटिहारिय’’न्ति वुत्तं, एवं सति युत्तमेतं. अथ वा भगवतो च सासनस्स च पटिपक्खा तित्थिया, तेसं हरणतो पाटिहारियं. ते हि दिट्ठिहरणवसेन दिट्ठिप्पकासने असमत्थभावेन च इद्धिआदेसनानुसासनीहि हरिता अपनीता होन्तीति. पटीति वा अयं सद्दो ‘‘पच्छा’’ति एतस्स अत्थं बोधेति ‘‘तस्मिं पटिपविट्ठम्हि, अञ्ञो आगञ्छि ब्राह्मणो’’तिआदीसु (सु. नि. ९८५; चूळनि. वत्थुगाथा ४) विय, तस्मा समाहिते चित्ते विगतूपक्किलेसे कतकिच्चेन पच्छाहरितब्बं पवत्तेतब्बन्ति पटिहारियं, अत्तनो वा उपक्किलेसेसु चतुत्थज्झानमग्गेहि हरितेसु पच्छा हरणं पटिहारियं, इद्धिआदेसनानुसासनियो च विगतूपक्किलेसेन कतकिच्चेन च सत्तहितत्थं पुन पवत्तेतब्बा, हरितेसु च अत्तनो उपत्तिलेसेसु परसत्तानं उपक्किलेसहरणानि होन्तीति पटिहारियानि भवन्ति, पटिहारियमेव पाटिहारियं. पटिहारिये वा इद्धिआदेसनानुसासनिसमुदाये भवं एकेकं पाटिहारियन्ति वुच्चति. पटिहारियं वा चतुत्थज्झानं मग्गो च पटिपक्खहरणतो, तत्थ जातं, तस्मिं वा निमित्तभूते, ततो वा आगतन्ति पाटिहारियं. तस्स पन इद्धिआदिभेदेन विसयभेदेन च बहुविधस्स भगवतो देसनायं लब्भमानत्ता आह ‘‘विविधपाटिहारिय’’न्ति.
न अञ्ञथाति भगवतो सम्मुखा सुताकारतो न अञ्ञथाति अत्थो, न पन भगवतो देसिताकारतो. अचिन्तेय्यानुभावा हि भगवतो देसना. एवञ्च कत्वा ‘‘सब्बप्पकारेन को समत्थो विञ्ञातु’’न्ति इदं वचनं समत्थितं भवति, धारणबलदस्सनञ्च न विरुज्झति सुताकारअविरज्झनस्स अधिप्पेतत्ता. न हेत्थ अत्थन्तरतापरिहारो द्विन्नम्पि अत्थानं एकविसयत्ता. इतरथा थेरो भगवतो देसनाय सब्बथा पटिग्गहणे समत्थो असमत्थो चाति आपज्जेय्याति.
‘‘यो परो न होति, सो अत्ता’’ति एवं वुत्ताय नियकज्झत्तसङ्खाताय ससन्ततिया वत्तनतो तिविधोपि मे-सद्दो किञ्चापि एकस्मिं एव अत्थे दिस्सति, करणसम्पदानसामिनिद्देसवसेन पन विज्जमानं भेदं सन्धायाह, ‘‘मे-सद्दो तीसु अत्थेसु दिस्सती’’ति.
किञ्चापि उपसग्गो किरियं विसेसेति, जोतकभावतो पन सतिपि तस्मिं सुत-सद्दो एव तं तं अत्तं वदतीति अनुपसग्गस्स सुत-सद्दस्स अत्थुद्धारे सउपसग्गस्स गहणं न विरुज्झतीति दस्सेन्तो ‘‘सउपसग्गो अनुपसग्गो चा’’तिआदिमाह. अस्साति सुत-सद्दस्स. कम्मभावसाधनानि इध सुतसद्दे सम्भवन्तीति वुत्तं ‘‘उपधारितन्ति वा उपधारणन्ति वा अत्थो’’ति. मयाति अत्थे सतीति यदा मे-सद्दस्स कत्तुवसेन करणनिद्देसो, तदाति अत्थो. ममाति अत्थे सतीति यदा सम्बन्धवसेन सामिनिद्देसो, तदा.
सुत-सद्दसन्निधाने पयुत्तेन एवं-सद्देन सवनकिरियाजोतकेन भवितब्बन्ति वुत्तं ‘‘एवन्ति सोतविञ्ञाणादिविञ्ञाणकिच्चनिदस्सन’’न्ति. आदि-सद्देन सम्पटिच्छनादीनं पञ्चद्वारिकविञ्ञाणानं तदभिनीहटानञ्च मनोद्वारिकविञ्ञाणानं गहणं वेदितब्बं. सब्बेसम्पि वाक्यानं एवकारत्थसहितत्ता ‘‘सुत’’न्ति एतस्स सुतमेवाति अयमत्थो लब्भतीति आह ‘‘अस्सवनभावपटिक्खेपतो’’ति. एतेन अवधारणेन निरासङ्कतं दस्सेति. यथा च सुतं सुतमेवाति नियमेतब्बं, तं सम्मा सुतं होतीति आह ‘‘अनूनानधिकाविपरीतग्गहणनिदस्सन’’न्ति. अथ वा सद्दन्तरत्थापोहनवसेन सद्दो अत्थं वदतीति सुतन्ति असुतं न होतीति अयमेतस्स अत्थोति वुत्तं ‘‘अस्सवनभावपटिक्खेपतो’’ति. इमिना दिट्ठादिविनिवत्तनं करोति.
इदं वुत्तं होति – न इदं मया दिट्ठं, न सयम्भूञाणेन सच्छिकतं, अथ खो सुतं, तञ्च खो सम्मदेवाति. तेनेवाह ‘‘अनूनानधिकाविपरीतग्गहणनिदस्सन’’न्ति. अवधारणत्थे वा एवं-सद्दे अयमत्थयोजना करीयतीति तदपेक्खस्स सुत-सद्दस्स अयमत्थो वुत्तो ‘‘अस्सवनभावपटिक्खेपतो’’ति. तेनेवाह ‘‘अनूनानधिकाविपरीतग्गहणनिदस्सन’’न्ति. सवनसद्दो चेत्थ कम्मत्थो वेदितब्बो ‘‘सुय्यती’’ति.
एवं सवनहेतुसवनविसेसवसेन पदत्तयस्स एकेन पकारेन अत्थयोजनं दस्सेत्वा इदानि पकारन्तरेहि तं दस्सेतुं ‘‘तथा एव’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ तस्साति या सा भगवतो सम्मुखा धम्मस्सवनाकारेन पवत्ता मनोद्वारविञ्ञाणवीथि, तस्सा. सा हि नानप्पकारेन आरम्मणे पवत्तेतुं समत्था. तथा च वुत्तं ‘‘सोतद्वारानुसारेना’’ति. नानप्पकारेनाति वक्खमानानं अनेकविहितानं ब्यञ्जनत्थग्गहणानं नानाकारेन. एतेन इमिस्सा योजनाय आकारत्थो एवं-सद्दो गहितोति दीपेति. पवत्तिभावप्पकासनन्ति पवत्तिया अत्थितापकासनं. सुतन्ति धम्मप्पकासनन्ति यस्मिं आरम्मणे वुत्तप्पकारा विञ्ञाणवीथि नानप्पकारेन पवत्ता, तस्स धम्मत्ता वुत्तं, न सुत-सद्दस्स धम्मत्थत्ता. वुत्तस्सेवत्थस्स पाकटीकरणं ‘‘अयं हेत्था’’तिआदि. तत्थ विञ्ञाणवीथियाति करणत्थे करणवचनं, मयाति कत्तुअत्थे.
एवन्ति निद्दिसितब्बप्पकासनन्ति निदस्सनत्थमेवं सद्दं गहेत्वा वुत्तं निदस्सेतब्बस्स निद्दिसितब्बत्ताभावाभावतो. तेन एवं-सद्देन सकलम्पि सुत्तं पच्चामट्ठन्ति दस्सेति. सुत-सद्दस्स किरियासद्दत्ता सवनकिरियाय च साधारणविञ्ञाणप्पबन्धपटिबद्धत्ता तत्थ च पुग्गलवोहारोति वुत्तं ‘‘सुतन्ति पुग्गलकिच्चप्पकासन’’न्ति. न हि पुग्गलवोहाररहिते धम्मप्पबन्धे सवनकिरिया लब्भतीति.
यस्स चित्तसन्तानस्सातिआदिपि आकारत्थमेव एवं-सद्दं गहेत्वा पुरिमयोजनाय अञ्ञथा अत्थयोजनं दस्सेतुं वुत्तं. तत्थ आकारपञ्ञत्तीति उपादापञ्ञत्ति एव धम्मानं पवत्तिआकारुपादानवसेन तथा वुत्ता. सुतन्ति विसयनिद्देसोति सोतब्बभूतो धम्मो सवनकिरियाकत्तुपुग्गलस्स सवनकिरियावसेन पवत्तिट्ठानन्ति कत्वा वुत्तं. चित्तसन्तानविनिमुत्तस्स परमत्थतो कस्सचि कत्तु अभावेपि सद्दवोहारेन बुद्धिपरिकप्पितभेदवचनिच्छाय चित्तसन्तानतो अञ्ञं विय तंसमङ्गिं कत्वा वुत्तं ‘‘चित्तसन्तानेन तंसमङ्गीनो’’ति. सवनकिरियाविसयोपि सोतब्बधम्मो सवनकिरियावसेन पवत्तचित्तसन्तानस्स इध परमत्थतो कत्तुभावतो, सवनवसेन चित्तप्पवत्तिया एव वा सवनकिरियाभावतो तंकिरियाकत्तु च विसयो होतीति वुत्तं ‘‘तंसमङ्गीनो कत्तुविसये’’ति. सुताकारस्स च थेरस्स सम्मानिच्छितभावतो आह ‘‘गहणसन्निट्ठान’’न्ति. एतेन वा अवधारणत्थं एवं-सद्दं गहेत्वा अयमत्थयोजना कताति दट्ठब्बं.
पुब्बे सुतानं नानाविहितानं सुत्तसङ्खातानं अत्थब्यञ्जनानं उपधारितरूपस्स आकारस्स निदस्सनस्स, अवधारणस्स वा पकासनसभावो एवं-सद्दोति तदाकारादिउपधारणस्स पुग्गलपञ्ञत्तिया उपादानभूतधम्मप्पबन्धब्यापारताय वुत्तं ‘‘एवन्ति पुग्गलकिच्चनिद्देसो’’ति. सवनकिरिया पन पुग्गलवादिनोपि विञ्ञाणनिरपेक्खा नत्थीति विसेसतो विञ्ञाणब्यापारोति आह ‘‘सुतन्ति विञ्ञाणकिच्चनिद्देसो’’ति. मेति सद्दप्पवत्तिया एकन्तेनेव सत्तविसयत्ता विञ्ञाणकिच्चस्स च तत्थेव समोदहितब्बतो ‘‘मेति उभयकिच्चयुत्तपुग्गलनिद्देसो’’ति वुत्तं. अविज्जमानपञ्ञत्तिविज्जमानपञ्ञत्तिसभावा यथाक्कमं एवं-सद्दसुत-सद्दानं अत्थाति ते तथारूप-पञ्ञत्ति-उपादानभूत-धम्मप्पबन्धब्यापारभावेन दस्सेन्तो आह – ‘‘एवन्ति पुग्गलकिच्चनिद्देसो, सुतन्ति विञ्ञाणकिच्चनिद्देसो’’ति. एत्थ च करणकिरियाकत्तुकम्म-विसेसप्पकासनवसेन पुग्गलब्यापारविसय-पुग्गलब्यापारनिदस्सनवसेन गहणाकारगाहकतब्बिसयविसेसनिद्देसवसेन कत्तुकरणब्यापार-कत्तुनिद्देसवसेन च दुतियादयो चतस्सो अत्थयोजना दस्सिताति दट्ठब्बं.
सब्बस्सपि सद्दाधिगमनीयस्स अत्थस्स पञ्ञत्तिमुखेनेव पटिपज्जितब्बत्ता सब्बपञ्ञत्तीनञ्च विज्जमानादिवसेन छसु पञ्ञत्तिभेदेसु अन्तोगधत्ता तेसु ‘‘एव’’न्तिआदीनं पञ्ञत्तीनं सरूपं निद्धारेन्तो आह ‘‘एवन्ति च मेति चा’’तिआदि. तत्थ एवन्ति च मेति च वुच्चमानस्स अत्थस्स आकारादिनो धम्मानं असलक्खणभावतो अविज्जमानपञ्ञत्तिभावोति आह ‘‘सच्चिकट्ठपरमत्थवसेन अविज्जमानपञ्ञत्ती’’ति. तत्थ सच्चिकट्ठपरमत्थवसेनाति भूतत्थउत्तमत्थवसेन. इदं वुत्तं होति – यो मायामरीचिआदयो विय अभूतत्थो, अनुस्सवादीहि गहेतब्बो विय अनुत्तमत्थो च न होति, सो रूपसद्दादिसभावो, रुप्पनानुभवनादिसभावो वा अत्थो सच्चिकट्ठो परमत्थो चाति वुच्चति, न तथा एवं मेति पदानं अत्थोति. एतमेवत्थं पाकटतरं कातुं ‘‘किञ्हेत्थत’’न्तिआदि वुत्तं. सुतन्ति पन सद्दायतनं सन्धायाह ‘‘विज्जमानपञ्ञत्ती’’ति. तेनेव हि ‘‘यञ्हि तं एत्थ सोतेन उपलद्ध’’न्ति वुत्तं. सोतद्वारानुसारेन उपलद्धन्ति पन वुत्ते अत्थब्यञ्जनादि सब्बं लब्भतीति. तं तं उपादाय वत्तब्बतोति सोतपथमागते धम्मे उपादाय तेसं उपधारिताकारादिनो पच्चामसनवसेन एवन्ति, ससन्ततिपरियापन्ने खन्धे उपादाय मेति वत्तब्बत्ताति अत्थो. दिट्ठादिसभावरहिते सद्दायतने पवत्तमानोपि सुतवोहारो ‘‘दुतियं ततिय’’न्तिआदिको विय पठमादीनि दिट्ठमुतविञ्ञाते अपेक्खित्वा पवत्तोति आह ‘‘दिट्ठादीनि उपनिधाय वत्तब्बतो’’ति. असुतं न होतीति हि सुतन्ति पकासितोयमत्थोति.
अत्तना पटिविद्धा सुत्तस्स पकारविसेसा एवन्ति थेरेन पच्चामट्ठाति आह ‘‘असम्मोहं दीपेती’’ति. नानप्पकारपटिवेधसमत्थो होतीति एतेन वक्खमानस्स सुत्तस्स नानप्पकारतं दुप्पटिविज्झतञ्च दस्सेति. सुतस्स असम्मोसं दीपेतीति सुताकारस्स याथावतो दस्सियमानत्ता वुत्तं. असम्मोहेनाति सम्मोहाभावेन, पञ्ञाय एव वा सवनकालसम्भूताय तदुत्तरकालपञ्ञासिद्धि. एवं असम्मोसेनाति एत्थापि वत्तब्बं. ब्यञ्जनानं पटिविज्झितब्बो आकारो नातिगम्भीरो यथासुतधारणमेव तत्थ करणीयन्ति सतिया ब्यापारो अधिको, पञ्ञा तत्थ गुणीभूताति वुत्तं ‘‘पञ्ञापुब्बङ्गमाया’’तिआदि पञ्ञाय पुब्बङ्गमाति कत्वा. पुब्बङ्गमता चेत्थ पधानता ‘‘मनोपुब्बङ्गमा’’तिआदीसु विय. पुब्बङ्गमताय वा चक्खुविञ्ञाणादीसु आवज्जनादीनं विय अप्पधानत्ते पञ्ञा पुब्बङ्गमा एतिस्साति अयम्पि अत्थो युज्जति, एवं सति पुब्बङ्गमायाति एत्थापि वुत्तविपरियायेन यथासम्भवं अत्थो वेदितब्बो. अत्थब्यञ्जनसम्पन्नस्साति अत्थब्यञ्जनपरिपुण्णस्स, सङ्कासन-पकासन-विवरण-विभजन-उत्तानीकरणपञ्ञत्तिवसेन छहि अत्थपदेहि, अक्खरपदब्यञ्जनाकारनिरुत्तिनिद्देसवसेन छहि ब्यञ्जनपदेहि च समन्नागतस्साति वा अत्थो दट्ठब्बो.
योनिसो मनसिकारं दीपेति एवं-सद्देन वुच्चमानानं आकारनिदस्सनावधारणत्थानं अविपरीतसद्धम्मविसयत्ताति अधिप्पायो. अविक्खेपं दीपेतीति ‘‘ओघतरणसुत्तं कत्थ भासित’’न्तिआदिपुच्छावसेन पकरणप्पवत्तस्स वक्खमानस्स सुत्तस्स सवनं समाधानमन्तरेन न सम्भवतीति कत्वा वुत्तं. विक्खित्तचित्तस्सातिआदि तस्सेवत्थस्स समत्थनवसेन वुत्तं. सब्बसम्पत्तियाति अत्थब्यञ्जनदेसक-पयोजनादिसम्पत्तिया. अविपरीतसद्धम्मविसयेहि विय आकारनिदस्सनावधारणत्थेहि योनिसोमनसिकारस्स, सद्धम्मस्सवनेन विय च अविक्खेपस्स यथा योनिसोमनसिकारेन फलभूतेन अत्तसम्मापणिधिपुब्बेकतपुञ्ञतानं सिद्धि वुत्ता तदविनाभावतो, एवं अविक्खेपेनेव फलभूतेन कारणभूतानं सद्धम्मस्सवनसप्पुरिसूपनिस्सयानं सिद्धि दस्सेतब्बा सिया अस्सुतवतो सप्पुरिसूपनिस्सयरहितस्स च तदभावतो. ‘‘न हि विक्खित्तचित्तो’’तिआदिना समत्थनवचनेन पन अविक्खेपेन कारणभूतेन सप्पुरिसूपनिस्सयेन च फलभूतस्स सद्धम्मस्सवनस्स सिद्धि दस्सिता. अयं पनेत्थ अधिप्पायो युत्तो सिया, सद्धम्मस्सवनसप्पुरिसूपनिस्सया न एकन्तेन अविक्खेपस्स कारणं बाहिरङ्गत्ता. अविक्खेपो पन सप्पुरिसूपनिस्सयो विय सद्धम्मस्सवनस्स एकन्तकारणन्ति, एवम्पि अविक्खेपेन सप्पुरिसूपनिस्सयसिद्धिजोतना न समत्थिताव, नो न समत्थिता विक्खित्तचित्तानं सप्पुरिसपयिरूपासनाभावस्स अत्थसिद्धितो. एत्थ च पुरिमं फलेन कारणस्स सिद्धिदस्सनं नदीपूरेन विय उपरि वुट्ठिसब्भावस्स. दुतियं कारणेन फलस्स सिद्धिदस्सनं दट्ठब्बं एकन्तवस्सिना विय मेघवुट्ठानेन वुट्ठिप्पवत्तिया.
भगवतो वचनस्स अत्थब्यञ्जनपभेद-परिच्छेदवसेन सकलसासनसम्पत्ति-ओगाहनाकारो निरवसेसपरहित-पारिपूरिकारणन्ति वुत्तं ‘‘एवं भद्दको आकारो’’ति. यस्मा न होतीति सम्बन्धो. पच्छिमचक्कद्वयसम्पत्तिन्ति अत्तसम्मापणिधि-पुब्बेकतपुञ्ञता-सङ्खातं गुणद्वयं. अपरापरवुत्तिया चेत्थ चक्कभावो, चरन्ति एतेहि सत्ता, सम्पत्तिभवेसूति वा. ये सन्धाय वुत्तं ‘‘चत्तारिमानि, भिक्खवे, चक्कानि, येहि समन्नागतानं देवमनुस्सानं चतुचक्कं वत्तती’’तिआदि (अ. नि. ४.३१). पुरिमपच्छिमभावो चेत्थ देसनक्कमवसेन दट्ठब्बो. पच्छिमचक्कद्वयसिद्धियाति पच्छिमचक्कद्वयस्स च अत्थिताय. सम्मापणिहितत्तो पुब्बे च कतपुञ्ञो सुद्धासयो होति तदसुद्धिहेतूनं किलेसानं दूरीभावतोति आह ‘‘आसयसुद्धि सिद्धा होती’’ति. तथा हि वुत्तं – ‘‘सम्मापणिहितं चित्तं, सेय्यसो नं ततो करे’’ति (ध. प. ४३) ‘‘कतपुञ्ञोसि, त्वं आनन्द, पधानमनुयुञ्ज, खिप्पं होहिसि अनासवो’’ति (दी. नि. २.२०७) च. तेनेवाह ‘‘आसयसुद्धिया अधिगमब्यत्तिसिद्धी’’ति. पयोगसुद्धियाति योनिसोमनसिकारपुब्बङ्गमस्स धम्मस्सवनपयोगस्स विसदभावेन. तथा चाह ‘‘आगमब्यत्तिसिद्धी’’ति, सब्बस्स वा कायवचीपयोगस्स निद्दोसभावेन. परिसुद्धकायवचीपयोगो हि विप्पटिसाराभावतो अविक्खित्तचित्तो परियत्तियं विसारदो होतीति.
नानप्पकारपटिवेधदीपकेनातिआदिना अत्थब्यञ्जनेसु थेरस्स एवं-सद्दसुत-सद्दानं असम्मोहासम्मोसदीपनतो चतुपटिसम्भिदावसेन अत्थयोजनं दस्सेति. तत्थ सोतब्बभेदपटिवेधदीपकेनाति एतेन अयं सुत-सद्दो एवं-सद्दसन्निधानतो, वक्खमानापेक्खाय वा सामञ्ञेनेव सोतब्बधम्मविसेसं आमसतीति दीपेति. मनोदिट्ठीहि परियत्तिधम्मानं अनुपेक्खनसुप्पटिवेधा विसेसतो मनसिकारपटिबद्धाति ते वुत्तनयेन योनिसोमनसिकारदीपकेन एवं सद्देन योजेत्वा, सवनधारणवचीपरिचया परियत्तिधम्मानं विसेसेन सोतावधानपटिबद्धाति ते वुत्तनयेन अविक्खेपदीपकेन सुत-सद्देन योजेत्वा दस्सेन्तो सासनसम्पत्तिया धम्मस्सवने उस्साहं जनेति. तत्थ धम्माति परियत्तिधम्मा. मनसा अनुपेक्खिताति ‘‘इध सीलं कथितं, इध समाधि, इध पञ्ञा, एत्तका एत्थ अनुसन्धियो’’तिआदिना नयेन मनसा अनुपेक्खिता. दिट्ठिया सुप्पटिविद्धाति निज्झानक्खन्ति भूताय, ञातपरिञ्ञासङ्खाताय वा दिट्ठिया तत्थ तत्थ वुत्तरूपारूपधम्मे ‘‘इति रूपं, एत्तकं रूप’’न्तिआदिना सुट्ठु ववत्थपेत्वा पटिविद्धा.
सकलेन वचनेनाति पुब्बे तीहि पदेहि विसुं विसुं योजितत्ता वुत्तं. अत्तनो अदहन्तोति ‘‘ममेद’’न्ति अत्तनि अट्ठपेन्तो. भुम्मत्थे चेतं सामिवचनं. असप्पुरिसभूमिन्ति अकतञ्ञुतं. ‘‘इधेकच्चो पापभिक्खु तथागतप्पवेदितं धम्मविनयं परियापुणित्वा अत्तनो दहती’’ति (पारा. १९५) एवं वुत्तं अनरियवोहारावत्थं, सा एव अनरियवोहारावत्था असद्धम्मो. ननु च आनन्दत्थेरस्स ‘‘ममेदं वचन’’न्ति अधिमानस्स, महाकस्सपत्थेरादीनञ्च तदासङ्काय अभावतो असप्पुरिसभूमि-समतिक्कमादिवचनं निरत्थकन्ति? नयिदमेवं. ‘‘एवं मे सुत’’न्ति वदन्तेन अयम्पि अत्थो विभावितोति दस्सनतो. केचि पन ‘‘देवतानं परिवितक्कापेक्खं तथावचनन्ति एदिसी चोदना अनवकासा’’ति वदन्ति. तस्मिं किर खणे एकच्चानं देवतानं एवं चेतसो परिवितक्को उदपादि ‘‘भगवा च परिनिब्बुतो, अयञ्च आयस्मा देसनाकुसलो इदानि धम्मं देसेति, सक्यकुलप्पसुतो तथागतस्स भाता चूळपितुपुत्तो. किं नु खो सयं सच्छिकतं धम्मं देसेति? उदाहु भगवतो एव वचनं यथासुत’’न्ति, एवं तदासङ्कितप्पकारतो असप्पुरिसभूमिसमोक्कमादितो अतिक्कमादि विभावितन्ति. अप्पेतीति निदस्सेति. दिट्ठधम्मिक-सम्परायिक-परमत्थेसु यथारहं सत्ते नेतीति नेत्ति, धम्मो एव नेत्ति धम्मनेत्ति.
दळ्हतरनिविट्ठा विचिकिच्छा कङ्खा, नातिसंसप्पना मतिभेदमत्ता विमति. अस्सद्धियं विनासेतीति भगवता भासितत्ता सम्मुखावस्स पटिग्गहितत्ता खलितदुरुत्तादिगहणदोसाभावतो च. एत्थ च पठमादयो तिस्सो अत्थयोजना आकारादिअत्थेसु अग्गहितविसेसमेव एवं-सद्दं गहेत्वा दस्सिता, ततो परा चतस्सो आकारत्थमेव एवं-सद्दं गहेत्वा विभाविता. पच्छिमा पन तिस्सो यथाक्कमं आकारत्थं निदस्सनत्थं अवधारणत्थञ्च एवं-सद्दं गहेत्वा योजिताति दट्ठब्बं.
एक-सद्दो अञ्ञसेट्ठअसहायसङ्खयादीसु दिस्सति. तथा हेस ‘‘सस्सतो अत्ता च लोको च, इदमेव सच्चं मोघमञ्ञन्ति इत्थेके अभिवदन्ती’’तिआदीसु (म. नि. ३.२७) अञ्ञत्थे दिस्सति. ‘‘चेतसो एकोदिभाव’’न्तिआदीसु (दी. नि. १.२२८; पारा. ११) सेट्ठे, ‘‘एको वूपकट्ठो’’तिआदीसु (दी. नि. १.४०५) असहाये, ‘‘एकोव खो, भिक्खवे, खणो च समयो च ब्रह्मचरियवासाया’’तिआदीसु (अ. नि. ८.२९) सङ्खयायं. इधापि सङ्खयायन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘एकन्ति गणनपरिच्छेदनिद्देसो’’ति. कालञ्च समयञ्चाति युत्तकालञ्च पच्चयसामग्गिञ्च. खणोति ओकासो. तथागतुप्पादादिको हि मग्गब्रह्मचरियस्स ओकासो तप्पच्चयस्स पटिलाभहेतुत्ता. खणो एव च समयो, यो खणोति च समयोति च वुच्चति, सो एको एवाति हि अत्थो. महासमयोति महासमूहो. समयोपि खोति सिक्खापदपूरणस्स हेतुपि. समयप्पवादकेति दिट्ठिप्पवादके. तत्थ हि निसिन्ना तित्थिया अत्तनो अत्तनो समयं पवदन्ति. अत्थाभिसमयाति हितपटिलाभा. अभिसमेतब्बोति अभिसमयो, अभिसमयो अत्थो अभिसमयत्थोति पीळनादीनि अभिसमेतब्बभावेन एकीभावं उपनेत्वा वुत्तानि. अभिसमयस्स वा पटिवेधस्स विसयभूतो अत्थो अभिसमयत्थोति तानेव तथा एकत्तेन वुत्तानि. तत्थ पीळनं दुक्खसच्चस्स तंसमङ्गिनो हिंसनं अविप्फारिकताकरणं, सन्तापो दुक्खदुक्खतादिवसेन सन्तापनं परिदहनं.
तत्थ सहकारिकारणं सन्निज्झं समेति समवेतीति समयो, समवायो. समेति समागच्छति एत्थ मग्गब्रह्मचरियं तदाधारपुग्गलेहीति समयो, खणो. समेति एत्थ, एतेन वा संगच्छति सत्तो, सभावधम्मो वा सहजातादीहि, उप्पादादीहि वाति समयो, कालो. धम्मप्पवत्तिमत्तताय अत्थतो अभूतोपि हि कालो धम्मप्पवत्तिया अधिकरणं करणं विय च परिकप्पनामत्तसिद्धेन रूपेन वोहरीयतीति. समं, सह वा अवयवानं अयनं पवत्ति अवट्ठानन्ति समयो, समूहो यथा ‘‘समुदायो’’ति. अवयवसहावट्ठानमेव हि समूहोति. अवसेसपच्चयानं समागमे एति फलं एतस्मा उप्पज्जति पवत्तति चाति समयो, हेतु यथा ‘‘समुदयो’’ति. समेति संयोजनभावतो सम्बन्धो एति अत्तनो विसये पवत्तति, दळ्हग्गहणभावतो वा संयुत्ता अयन्ति पवत्तन्ति सत्ता यथाभिनिवेसं एतेनाति समयो, दिट्ठि. दिट्ठिसंयोजनेन हि सत्ता अतिविय बज्झन्तीति. समिति संगति समोधानन्ति समयो, पटिलाभो. समस्स निरोधस्स यानं, सम्मा वा यानं अपगमो अपवत्ति समयो, पहानं. अभिमुखं ञाणेन सम्मा एतब्बो अधिगन्तब्बोति अभिसमयो, धम्मानं अविपरीतो सभावो. अभिमुखभावेन सम्मा एति गच्छति बुज्झतीति अभिसमयो, धम्मानं अविपरीतसभावावबोधो. एवं तस्मिं तस्मिं अत्थे समयसद्दप्पवत्ति वेदितब्बा. समयसद्दस्स अत्थुद्धारे अभिसमयसद्दस्स उदाहरणं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. अस्साति समयसद्दस्स. कालो अत्थो समवायादीनं अत्थानं इध असम्भवतो देसदेसकपरिसानं विय सुत्तस्स निदानभावेन कालस्स अपदिसितब्बतो च.
कस्मा पनेत्थ अनियमितवसेनेव कालो निद्दिट्ठो? न उतुसंवच्छरादिवसेन नियमितोति आह ‘‘तत्थ किञ्चापी’’तिआदि. उतुसंवच्छरादिवसेन नियमं अकत्वा समयसद्दस्स वचने अयम्पि गुणो लद्धो होतीति दस्सेन्तो ‘‘ये वा इमे’’तिआदिमाह. सामञ्ञजोतना हि विसेसे अवतिट्ठतीति. तत्थ दिट्ठधम्मसुखविहारसमयो देवसिकं झानफलसमापत्तीहि वीतिनामनकालो, विसेसतो सत्तसत्ताहानि. सुप्पकासाति दससहस्सिलोकधातुपकम्पन-ओभासपातुभावादीहि पाकटा. यथावुत्तप्पभेदेसु एव समयेसु एकदेसं पकारन्तरेहि सङ्गहेत्वा दस्सेतुं ‘‘यो चाय’’न्तिआदिमाह. तथा हि ञाणकिच्चसमयो, अत्तहितपटिपत्तिसमयो च अभिसम्बोधिसमयो, अरियतुण्हीभावसमयो, दिट्ठधम्मसुखविहारसमयो, करुणाकिच्चपरहितपटिपत्तिधम्मीकथासमया, देसनासमयो एव.
करणवचनेन निद्देसो कतोति सम्बन्धो. तत्थाति अभिधम्मतदञ्ञसुत्तपदविनयेसु. तथाति भुम्मकरणेहि. अधिकरणत्थो आधारत्थो. भावो नाम किरिया, ताय किरियन्तरलक्खणं भावेनभावलक्खणं. तत्थ यथा कालो सभावधम्मपरिच्छिन्नो सयं परमत्थतो अविज्जमानोपि आधारभावेन पञ्ञातो तङ्खणप्पवत्तानं ततो पुब्बे परतो च अभावतो ‘‘पुब्बण्हे जातो, सायन्हे गच्छती’’ति च आदीसु, समूहो च अवयवविनिमुत्तो विसुं अविज्जमानोपि कप्पनामत्तसिद्धो अवयवानं आधारभावेन पञ्ञापीयति यथा ‘‘रुक्खे साखा, यवरासियं सम्भूतो’’तिआदीसु, एवं इधापीति दस्सेन्तो आह ‘‘अधिकरणञ्हि…पे… धम्मान’’न्ति. यस्मिं काले, धम्मपुञ्जे वा कामावचरं कुसलं चित्तं उप्पन्नं होति, तस्मिं एव काले धम्मपुञ्जे च फस्सादयोपि होन्तीति अयं हि तत्थ अत्थो. यथा च ‘‘गावीसु दुय्हमानासु गतो, दुद्धासु आगतो’’ति दोहनकिरियाय गमनकिरिया लक्खीयति, एवं इधापि यस्मिं समये, तस्मिं समयेति च वुत्ते ‘‘सती’’ति अयमत्थो विञ्ञायमानो एव होति पदत्थस्स सत्ताविरहाभावतोति समयस्स सत्ताकिरियाय चित्तस्स उप्पादकिरिया फस्सादिभवनकिरिया च लक्खीयति. यस्मिं समयेति यस्मिं नवमे खणे, यस्मिं योनिसोमनसिकारादिहेतुम्हि, पच्चयसमवाये वा सति कामावचरं कुसलं चित्तं उप्पन्नं होति, तस्मिंयेव खणे, हेतुम्हि, पच्चयसमवाये वा फस्सादयोपि होन्तीति उभयत्थ समयसद्दे भुम्मनिद्देसो कतो लक्खणभूतभावयुत्तोति दस्सेन्तो आह ‘‘खण…पे… लक्खीयती’’ति.
हेतुअत्थो करणत्थो च सम्भवति ‘‘अन्नेन वसति, विज्जाय वसति, फरसुना छिन्दति, कुदालेन खणती’’तिआदीसु विय. वीतिक्कमञ्हि सुत्वा भिक्खुसङ्घं सन्निपातापेत्वा ओतिण्णवत्थुकं पुग्गलं पटिपुच्छित्वा विगरहित्वा च तं तं वत्थुओतिण्णकालं अनतिक्कमित्वा तेनेव कालेन सिक्खापदानि पञ्ञपेन्तो भगवा विहरति सिक्खापदपञ्ञत्तिहेतुञ्च अपेक्खमानो ततियपाराजिकादीसु विय.
अच्चन्तमेव आरम्भतो पट्ठाय याव देसनानिट्ठानं. परहितपटिपत्तिसङ्खातेन करुणाविहारेन. तदत्थजोतनत्थन्ति अच्चन्तसंयोगत्थजोतनत्थं. उपयोगनिद्देसो कतो यथा ‘‘मासं सज्झायती’’ति. पोराणाति अट्ठकथाचरिया. अभिलापमत्तभेदोति वचनमत्तेन विसेसो. तेन सुत्तविनयेसु विभत्तिब्यत्तयो कतोति दस्सेति.
सेट्ठन्ति सेट्ठवाचकं वचनं ‘‘सेट्ठ’’न्ति वुत्तं सेट्ठगुणसहचरणतो, तथा ‘‘उत्तम’’न्ति एत्थापि. गारवयुत्तोति गरुभावयुत्तो गरुगुणयोगतो, गरुकरणारहताय वा गारवयुत्तो. वुत्तोयेव, न पन इध वत्तब्बो विसुद्धिमग्गस्स इमिस्सा अट्ठकथाय एकदेसभावतोति अधिप्पायो.
अपरो नयो (इतिवु. अट्ठ. निदानवण्णना; सारत्थ. टी. १.१.वेरञ्जकण्डवण्णना; विसुद्धि. महाटी. १.१४४) – भागवाति भगवा, भतवाति भगवा, भागे वनीति भगवा, भगे वनीति भगवा, भत्तवाति भगवा, भगे वमीति भगवा, भागे वमीति भगवा.
‘‘भागवा भतवा भागे, भगे च वनि भत्तवा;
भगे वमि तथा भागे, वमीति भगवा जिनो’’.
तत्थ कथं भागवाति भगवा? ये ते सीलादयो धम्मक्खन्धा गुणभागा गुणकोट्ठासा, ते अनञ्ञसाधारणा निरतिसया तथागते अत्थि उपलब्भन्ति. तथा हिस्स सीलं समाधि पञ्ञा विमुत्ति विमुत्तिञाणदस्सनं, हिरी ओत्तप्पं, सद्धा वीरियं, सति सम्पजञ्ञं, सीलविसुद्धि दिट्ठिविसुद्धि, समथो विपस्सना, तीणि कुसलमूलानि, तीणि सुचरितानि, तयो सम्मावितक्का, तिस्सो अनवज्जसञ्ञा, तिस्सो धातुयो, चत्तारो सतिपट्ठाना, चत्तारो सम्मप्पधाना, चत्तारो इद्धिपादा, चत्तारो अरियमग्गा, चत्तारि अरियफलानि, चतस्सो पटिसम्भिदा, चतुयोनिपरिच्छेदकञाणानि, चत्तारो अरियवंसा, चत्तारि वेसारज्जञाणानि, पञ्च पधानियङ्गानि, पञ्चङ्गिको सम्मासमाधि, पञ्चञाणिको सम्मासमाधि, पञ्चिन्द्रियानि, पञ्च बलानि, पञ्च निस्सारणीया धातुयो, पञ्च विमुत्तायतनञाणानि, पञ्च विमुत्तिपरिपाचनीया सञ्ञा, छ अनुस्सतिट्ठानानि, छ गारवा, छ निस्सारणीया धातुयो, छ सततविहारा, छ अनुत्तरियानि, छ निब्बेधभागिया सञ्ञा, छ अभिञ्ञा, छ असाधारणञाणानि, सत्त अपरिहानिया धम्मा, सत्त अरियधम्मा, सत्त अरियधनानि, सत्त बोज्झङ्गा, सत्त सप्पुरिसधम्मा, सत्त निज्जरवत्थूनि, सत्त सञ्ञा, सत्तदक्खिणेय्यपुग्गलदेसना, सत्तखीणासवबलदेसना, अट्ठपञ्ञापटिलाभहेतुदेसना अट्ठ सम्मत्तानि, अट्ठलोकधम्मातिक्कमो, अट्ठ आरम्भवत्थूनि, अट्ठअक्खणदेसना, अट्ठ महापुरिसवितक्का, अट्ठअभिभायतनदेसना, अट्ठ विमोक्खा, नव योनिसोमनसिकारमूलका धम्मा, नव पारिसुद्धिपधानियङ्गानि, नवसत्तावासदेसना, नव आघातपटिविनया, नव सञ्ञा, नवनानत्ता, नव अनुपुब्बविहारा, दस नाथकरणा धम्मा, दस कसिणायतनानि, दस कुसलकम्मपथा, दस सम्मत्तानि, दस अरियवासा, दस असेक्खधम्मा, दस तथागतबलानि, एकादस मेत्तानिसंसा, द्वादस धम्माचक्काकारा, तेरस धुतगुणा, चुद्दस बुद्धञाणानि, पञ्चदस विमुत्तिपरिपाचनीया धम्मा, सोळसविधा आनापानस्सति, सोळस अपरन्तपनीया धम्मा, अट्ठारस बुद्धधम्मा, एकूनवीसति पच्चवेक्खणञाणानि, चतुचत्तालीस ञाणवत्थूनि, पञ्ञास उदयब्बयञाणानि, परोपञ्ञास कुसला धम्मा, सत्तसत्तति ञाणवत्थूनि, चतुवीसतिकोटिसतसहस्ससङ्खसमापत्तिसञ्चारिमहावजिरञाणं, अनन्तनयसमन्तपट्ठान-पविचय-पच्चवेक्खणदेसनाञाणानि, तथा अनन्तासु लोकधातूसु अनन्तानं सत्तानं आसयादिविभावनञाणानि चाति एवमादयो अनन्तापरिमाणभेदा अनञ्ञसाधारणा निरतिसया गुणभागा गुणकोट्ठासा संविज्जन्ति उपलब्भन्ति, तस्मा यथावुत्तविभागा गुणभागा अस्स अत्थीति ‘‘भागवा’’ति वत्तब्बे आकारस्स रस्सत्तं कत्वा ‘‘भगवा’’ति वुत्तो. एवं ताव भागवाति भगवा.
‘‘यस्मा सीलादयो सब्बे, गुणभागा असेसतो;
विज्जन्ति सुगते तस्मा, भगवाति पवुच्चति’’.
कथं भतवाति भगवा? ये ते सब्बलोकहिताय उस्सुक्कमापन्नेहि मनुस्सत्तादिके अट्ठ धम्मे समोधानेत्वा सम्मासम्बोधिया कतमहाभिनीहारेहि महाबोधिसत्तेहि परिपूरितब्बा दानपारमी, सील, नेक्खम्म, पञ्ञा, वीरिय, खन्ति, सच्च, अधिट्ठान, मेत्ता, उपेक्खापारमीति दस पारमियो, दस उपपारमियो, दस परमत्थपारमियोति समतिंस पारमियो, दानादीनि चत्तारि सङ्गहवत्थूनि, सच्चादीनि चत्तारि अधिट्ठानानि, अङ्गपरिच्चागो, जीवित, रज्ज, पुत्त, दारपरिच्चागोति पञ्च महापरिच्चागा, पुब्बयोगो, पुब्बचरिया, धम्मक्खानं, ञातत्थचरिया, लोकत्थचरिया, बुद्धिचरियाति एवमादयो, सङ्खेपतो वा सब्बे पुञ्ञञाणसम्भारा बुद्धकरधम्मा, ते महाभिनीहारतो पट्ठाय कप्पानं सतसहस्साधिकानि चत्तारि असङ्ख्येय्यानि यथा हानभागिया संकिलेसभागिया ठितिभागिया वा न होन्ति, अथ खो उत्तरुत्तरि विसेसभागियाव होन्ति, एवं सक्कच्चं निरन्तरं अनवसेसतो भता सम्भता अस्स अत्थीति ‘‘भतवा’’ति वत्तब्बे ‘‘भगवा’’ति वुत्तो निरुत्तिनयेन त-कारस्स ग-कारं कत्वा. अथ वा भतवाति तेयेव यथावुत्ते बुद्धकरधम्मे वुत्तनयेनेव भरि, सम्भरि, परिपूरेसीति अत्थो. एवम्पि भतवाति भगवा.
‘‘सम्मासम्बोधिया सब्बे, दानपारमिआदिके;
सम्भारे भतवा नाथो, तस्मापि भगवा मतो’’.
कथं भागे वनीति भगवा? ये ते चतुवीसतिकोटिसतसहस्ससङ्खा देवसिकं वळञ्जनकसमापत्तिभागा, ते अनवसेसतो लोकहितत्थं अत्तनो च दिट्ठधम्मसुखविहारत्थं निच्चकप्पं वनि, भजि, सेवि, बहुलमकासीति भागे वनीति भगवा. अथ वा अभिञ्ञेय्यधम्मेसु कुसलादीसु खन्धादीसु च ये ते परिञ्ञेय्यादिवसेन सङ्खेपतो वा चतुब्बिधा अभिसमयभागा, वित्थारतो पन ‘‘चक्खु परिञ्ञेय्यं सोतं…पे… जरामरणं परिञ्ञेय्य’’न्तिआदिना (पटि. म. १.२१) अनेके परिञ्ञेय्यभागा, ‘‘चक्खुस्स समुदयो पहातब्बो…पे… जरामरणस्स समुदयो पहातब्बो’’तिआदिना पहातब्बभागा, ‘‘चक्खुस्स निरोधो…पे… जरामरणस्स निरोधो सच्छिकातब्बो’’तिआदिना सच्छिकातब्बभागा, ‘‘चक्खुनिरोधगामिनीपटिपदा’’तिआदिना, ‘‘चत्तारो सतिपट्ठाना’’तिआदिना च अनेकभेदा भावेतब्बभागा च धम्मा, ते सब्बे वनि, भजि, यथारहं गोचरभावनासेवनानं वसेन सेवि. एवम्पि भागे वनीति भगवा. अथ वा ‘‘ये इमे सीलादयो धम्मक्खन्धा सावकेहि साधारणा गुणकोट्ठासा गुणभागा, किन्ति नु खो ते विनेय्यसन्तानेसु पतिट्ठपेय्य’’न्ति महाकरुणाय वनि अभिपत्थयि, सा चस्स अभिपत्थना यथाधिप्पेतफलावहा अहोसि. एवम्पि भागे वनीति भगवा.
‘‘यस्मा ञेय्यसमापत्ति-गुणभागे तथागतो;
भजि पत्थयि सत्तानं, हिताय भगवा ततो’’.
कथं भगे वनीति भगवा? समासतो ताव कतपुञ्ञेहि पयोगसम्पन्नेहि यथाविभवं भजीयन्तीति भगा, लोकियलोकुत्तरसम्पत्तियो. तत्थ लोकिये ताव तथागतो सम्मासम्बोधितो पुब्बे बोधिसत्तभूतो परमुक्कंसगते, वनि, भजि, सेवि, यत्थ पतिट्ठाय निरवसेसतो बुद्धकरधम्मे समन्नानेन्तो बुद्धधम्मे परिपाचेसि, बुद्धभूतो पन ते निरवज्जेसु उपसंहिते अनञ्ञसाधारणे लोकुत्तरेपि, वनि, भजि, सेवि, वित्थारतो पन पदेसरज्ज-इस्सरियचक्कवत्तिसम्पत्ति-देवरज्जसम्पत्तिआदिवसेन झान-विमोक्ख-समाधिसमापत्ति-ञाणदस्सन-मग्गभावना-फलसच्छि-किरियादि-उत्तरिमनुस्सधम्मवसेन च अनेकविहिते अनञ्ञसाधारणे, भगे, वनि, भजि, सेवि. एवम्पि भगे वनीति भगवा.
‘‘या ता सम्पत्तियो लोके, या च लोकुत्तरा पुथु;
सब्बा ता भजि सम्बुद्धो, तस्मापि भगवा मतो’’.
कथं सत्तवाति भगवा? भत्ता दळ्हभत्तिका अस्स बहू अत्थीति भत्तवा. तथागतो हि महाकरुणासब्बञ्ञुतञ्ञाणादि-अपरिमितनिरुपमप्पभाव-गुणविसेससमङ्गिभावतो सब्बसत्तुत्तमो, सब्बानत्थपरिहारपुब्बङ्गमाय निरवसेसहितसुखविधानतप्पराय निरतिसयाय पयोगसम्पत्तिया सदेवमनुस्साय पजाय अच्चन्तुपकारिताय द्वत्तिंसमहापुरिसलक्खणअसीति अनुब्यञ्जनब्यामप्पभादि अनञ्ञसाधारणविसेसपटिमण्डितरूपकायताय यथाभुच्चगुणाधिगतेन ‘‘इतिपि सो भगवा’’तिआदिनयप्पवत्तेन लोकत्तयब्यापिना सुविपुलेन सुविसुद्धेन च थुतिघोसेन समन्नागतत्ता उक्कंसपारमिप्पत्तासु अप्पिच्छतासन्तुट्ठिआदीसु सुप्पतिट्ठितभावतो दसबलचतुवेसारज्जादि-निरतिसयगुणविसेस-समङ्गीभावतो च रूपप्पमाणो रूपप्पसन्नो, घोसप्पमाणो घोसप्पसन्नो, लूखप्पमाणो लूखप्पसन्नो, धम्मप्पमाणो धम्मप्पसन्नोति एवं चतुप्पमाणिके लोकसन्निवासे सब्बथापि पसादावहभावेन समन्तपासादिकत्ता अपरिमाणानं सत्तानं सदेवमनुस्सानं आदरबहुमानगारवायतनताय परमपेमसम्भत्तिट्ठानं. ये तस्स ओवादे पतिट्ठिता अवेच्चप्पसादेन समन्नागता होन्ति, केनचि असंहारिया तेसं पसादभत्ति समणेन वा ब्राह्मणेन वा देवेन वा मारेन वा ब्रह्मुना वा. तथा हि ते अत्तनो जीवितपरिच्चागेपि तत्थ पसादं न परिच्चजन्ति, तस्स वा आणं दळ्हभत्तिभावतो.
तेनेवाह –
‘‘यो वे कतञ्ञू कतवेदि धीरो;
कल्याणमित्तो दळ्हभत्ति च होती’’ति. (जा. २.१७.७८);
‘‘सेय्यथापि, भिक्खवे, महासमुद्दो ठितधम्मो वेलं नातिवत्तति, एवमेव खो, भिक्खवे, यं मया सावकानं सिक्खापदं पञ्ञत्तं, तं मम सावका जीवितहेतुपि नातिक्कमन्ती’’ति (उदा. ४५; चूळव. ३८५) च. –
एवं भत्तवाति भगवा निरुत्तिनयेन एकस्स त-कारस्स लोपं कत्वा इतरस्स ग-कारं कत्वा.
‘‘गुणातिसययुत्तस्स, यस्मा लोकहितेसिनो;
सम्भत्ता बहवो सत्थु, भगवा तेन वुच्चती’’ति.
कथं भगे वमीति भगवा? यस्मा तथागतो बोधिसत्तभूतोपि अपरिमाणासु जातीसु पारमियो परिपूरेन्तो भगसङ्खातं सिरिं इस्सरियं यसञ्च वमि उग्गिरि, खेळपिण्डं विय अनपेक्खो छड्डयि, चरिमत्तभावेपि हत्थगतं चक्कवत्तिसिरिं देवलोकाधिपच्चसदिसं चतुदीपिस्सरियं चक्कवत्तिसम्पत्तिसन्निस्सयं सत्तरतनसमुज्जलं यसञ्च तिणायपि अमञ्ञमानो निरपेक्खो पहाय अभिनिक्खमित्वा सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुद्धो, तस्मा इमे सिरीआदिके भगे वमीति भगवा. अथ वा भानि नाम नक्खत्तानि, तेहि समं गच्छन्ति पवत्तन्तीति भगा, सिनेरुयुगन्धरउत्तरकुरुहिमवन्तादिभाजनलोकविसेससन्निस्सया सोभा कप्पट्ठियभावतो, तेपि भगवा वमि तन्निवासिसत्तावाससमतिक्कमतो तप्पटिबद्धछन्दरागप्पहानेन पजहीति. एवम्पि भगे वमीति भगवा.
‘‘चक्कवत्तिसिरिं यस्मा, यसं इस्सरियं सुखं;
पहासि लोकचित्तञ्च, सुगतो भगवा ततो’’.
कथं भागे वमीति भगवा? भागा नाम सभागधम्मकोट्ठासा, ते खन्धायतनधातादिवसेन, तत्थापि रूपवेदनादिवसेन पथवियादिवसेन अतीतादिवसेन च अनेकविधा, ते च भगवा सब्बं पपञ्चं सब्बं योगं सब्बं गन्थं सब्बं संयोजनं समुच्छिन्दित्वा अमतधातुं समधिगच्छन्तो वमि उग्गिरि, अनपेक्खो छड्डयि न पच्चावमि. तथा हेस ‘‘सब्बत्थकमेव पथविं आपं तेजं वायं, चक्खुं सोतं घानं जिव्हं कायं मनं, रूपे सद्दे गन्धे रसे फोट्ठब्बे धम्मे, चक्खुविञ्ञाणं…पे… मनोविञ्ञाणं, चक्खुसम्फस्सं…पे… मनोसम्फस्सं, चक्खुसम्फस्सजं वेदनं…पे… मनोसम्फस्सजं वेदनं, चक्खुसम्फस्सजं सञ्ञं…पे… मनोसम्फस्सजं सञ्ञं, चक्खुसम्फस्सजं चेतनं…पे… मनोसम्फस्सजं चेतनं, रूपतण्हं…पे… धम्मतण्हं, रूपवितक्कं…पे… धम्मवितक्कं, रूपविचारं…पे… धम्मविचार’’न्तिआदिना अनुपदधम्मविभागवसेनपि सब्बेव धम्मकोट्ठासे अनवसेसतो वमि उग्गिरि, अनपेक्खपरिच्चागेन छड्डयि. वुत्तञ्हेतं ‘‘यं तं, आनन्द, चत्तं वन्तं मुत्तं पहीनं पटिनिस्सट्ठं, तं तथागतो पुन पच्चावमिस्सतीति नेतं ठानं विज्जती’’ति (दी. नि. २.१८३). एवम्पि भागे वमीति भगवा. अथ वा भागे वमीति सब्बेपि कुसलाकुसले सावज्जानवज्जे हीनपणीते कण्हसुक्कसप्पटिभागे धम्मे अरियमग्गञाणमुखेन वमि उग्गिरि, अनपेक्खो परिच्चजि पजहि, परेसञ्च तथत्ताय धम्मं देसेसि. वुत्तम्पि चेतं ‘‘धम्मापि वो, भिक्खवे, पहातब्बा, पगेव अधम्मा (म. नि. १.२४०). कुल्लूपमं वो, भिक्खवे, धम्मं देसेस्सामि नित्थरणत्थाय, नो गहणत्थाया’’तिआदि (म. नि. १.२४०). एवम्पि भागे वमीति भगवा.
‘‘खन्धायतनधातादि-धम्मभागा-महेसिना;
कण्हसुक्का यतो वन्ता, ततोपि भगवा मतो’’.
तेन वुत्तं –
‘‘भागवा भतवा भागे, भगे च वनि भत्तवा;
भगे वमि तथा भागे, वमीति भगवा जिनो’’ति.
धम्मसरीरं पच्चक्खं करोतीति ‘‘यो वो, आनन्द, मया धम्मो च विनयो च देसितो पञ्ञत्तो, सो वो ममच्चयेन सत्था’’ति वचनतो धम्मस्स सत्थुभावपरियायो विज्जतीति कत्वा वुत्तं. वजिरसङ्घातसमानकायो परेहि अभेज्जसरीरत्ता. न हि भगवतो रूपकाये केनचि सक्का अन्तरायं कातुन्ति. देसनासम्पत्तिं निद्दिसति वक्खमानस्स सकलस्स सुत्तस्स ‘‘एव’’न्ति निदस्सनतो. सावकसम्पत्तिं निद्दिसति पटिसम्भिदाप्पत्तेन पञ्चसु ठानेसु भगवता एतदग्गे ठपितेन मया महासावकेन सुतं, तञ्च खो मयाव सुतं, न अनुस्सुतं न परंपराभतन्ति इमस्सत्थस्स दीपनतो. कालसम्पत्तिं निद्दिसति भगवासद्दसन्निधाने पयुत्तस्स समयसद्दस्स बुद्धुप्पादपटिमण्डितभावदीपनतो. बुद्धुप्पादपरमा हि कालसम्पदा. तेनेतं वुच्चति –
‘‘कप्पकसाये कलियुगे, बुद्धुप्पादो अहो महच्छरियं;
हुतावहमज्झे जातं, समुदितमकरन्दमरविन्द’’न्ति.
भगवाति देसकसम्पत्तिं निद्दिसति गुणविसिट्ठसत्तुत्तमभावदीपनतो गरुगारवाधिवचनभावतो.
अविसेसेनाति न विसेसेन, विहारभावसामञ्ञेनाति अत्थो. इरियापथ…पे… विहारेसूति इरियापथविहारो, दिब्बविहारो, ब्रह्मविहारो, अरियविहारोति एतेसु चतूसु विहारेसु. समङ्गीपरिदीपनन्ति समङ्गीभावपरिदीपनं. एतन्ति ‘‘विहरती’’ति एतं पदं. तथा हि तं ‘‘इधेकच्चो गिहीहि संसट्ठो विहरति सहनन्दी सहसोकी’’तिआदीसु (सं. नि. ४.२४१) इरियापथविहारे आगतं. ‘‘यस्मिं, भिक्खवे, समये भिक्खु विविच्चेव कामेहि…पे… पठमं झानं उपसम्पज्ज विहरती’’ति (ध. स. १६०; विभ. ६२४) एत्थ दिब्बविहारे. ‘‘सो मेत्तासहगतेन चेतसा एकं दिसं फरित्वा विहरती’’तिआदीसु (दी. नि. १.५५६; ३.३०८; म. नि. १.७७; २.३०९; ३.२३०) ब्रह्मविहारे. ‘‘सो खो अहं, अग्गिवेस्सन, तस्सायेव कथाय परियोसाने तस्मिं एव पुरिमस्मिं समाधिनिमित्ते अज्झत्तमेव चित्तं सण्ठपेमि सन्निसादेमि एकोदिं करोमि समादहामि, येन सुदं निच्चकप्पं विहरामी’’तिआदीसु (म. नि. १.३८७) अरियविहारे.
तत्थ इरियनं वत्तनं इरिया, कायप्पयोगो. तस्सा पवत्तनुपायभावतो ठानादि इरियापथो. ठानसमङ्गी वा हि कायेन किञ्चि करेय्य गमनादीसु अञ्ञतरसमङ्गी वा. अथ वा इरियति पवत्तति एतेन अत्तभावो कायकिच्चं वाति इरिया, तस्सा पवत्तिउपायभावतो इरिया च सो पथो चाति इरियापथो, ठानादि एव. सो च अत्थतो गतिनिवत्तिआदिआकारेन पवत्तो चतुसन्ततिरूपपबन्धो एव. विहरणं, विहरति एतेनाति वा विहारो, इरियापथो एव विहारो इरियापथविहारो. दिवि भवो दिब्बो, तत्थ बहुलप्पवत्तिया ब्रह्मपारिसज्जादिदेवलोके भवोति अत्थो. तत्थ यो दिब्बानुभावो, तदत्थाय संवत्ततीति वा दिब्बो, अभिञ्ञाभिनीहारवसेन महागतिकत्ता वा दिब्बो, दिब्बो च सो विहारो चाति दिब्बविहारो, चतस्सो रूपावचरसमापत्तियो. आरुप्पसमापत्तियोपि एत्थेव सङ्गहं गच्छन्ति. ब्रह्मूनं, ब्रह्मानो वा विहारा ब्रह्मविहारा, चतस्सो अप्पमञ्ञायो. अरियानं, अरिया वा विहारा अरियविहारा, चत्तारि सामञ्ञफलानि. सो हि एकं इरियापथबाधनन्तिआदि यदिपि भगवा एकेनपि इरियापथेन चिरतरं कालं अत्तभावं पवत्तेतुं सक्कोति, तथापि उपादिन्नकसरीरस्स नाम अयं सभावोति दस्सेतुं वुत्तं. यस्मा वा भगवा यत्थ कत्थचि वसन्तो विनेय्यानं धम्मं देसेन्तो, नानासमापत्तीहि च कालं वीतिनामेन्तो वसतीति सत्तानं अत्तनो च विविधं हितसुखं हरति उपनेति उप्पादेति, तस्मा विविधं हरतीति एवमेत्थ अत्थो वेदितब्बो.
पच्चत्थिके जिनातीति जेतो. जेत-सद्दो हि सोत-सद्दो विय कत्तुसाधनोपि अत्थीति. रञ्ञो वा पच्चत्थिकानं जितकाले जातत्ता जेतो. रञ्ञो हि अत्तनो जयं तत्थ आरोपेत्वा जितवाति जेतोति कुमारो वुत्तो. मङ्गलकामताय वा जेतोतिस्स नामं कतं, तस्मा ‘‘जेय्यो’’ति एतस्मिं अत्थे ‘‘जेतो’’ति वुत्तन्ति दट्ठब्बं. तस्स जेतस्स राजकुमारस्स. वनेतिआदितो पट्ठायेव तं तस्स सन्तकन्ति दस्सेतुं ‘‘तं ही’’तिआदि वुत्तं. सब्बकामसमिद्धिताय विगतमलमच्छेरताय करुणादिगुणसमङ्गिताय च निच्चकालं उपट्ठपितो अनाथानं पिण्डो एतस्स अत्थीति अनाथपिण्डिको, तस्स अनाथपिण्डिकस्स. यदि जेतवनं, कथं अनाथपिण्डिकस्स आरामोति आह ‘‘अनाथपिण्डिकेना’’तिआदि. पञ्चविधसेनासनङ्गसम्पत्तिया आरमन्ति एत्थ पब्बजिताति आरामो, तस्मिं आरामे. यदिपि सो भूमिभागो कोटिसन्थरेन महासेट्ठिना कीतो, रुक्खा पन जेतेन न विक्कीताति तं ‘‘जेतवन’’न्ति वत्तब्बतं लभतीति वदन्ति. उभिन्नम्पि वा तत्थ परिच्चागविसेसकित्तनत्थं उभयवचनं, जेतेनपि हि भूमिभागविक्कयेन लद्धधनं तत्थ द्वारकोट्ठककरणवसेन विनियुत्तं. सावत्थिजेतवनानं भूमिभागवसेन भिन्नत्ता वुत्तं ‘‘न हि सक्का उभयत्थ एकं समयं विहरितु’’न्ति.
अपाकटाति सक्को सुयामोतिआदिना अनभिञ्ञाता. अभिञ्ञातानम्पि अञ्ञतरसद्दो दिस्सतेव एकसदिसायत्तत्ताति दस्सेतुं ‘‘अभिजानाति नो’’तिआदि वुत्तं. अहुना इदानेव. साधारणवचनं दिब्बतं अन्तोनीतं कत्वा. देवो एव देवता पुरिसेपि वत्तनतो. तेनेवाह ‘‘इमस्मिं पनत्थे’’तिआदि. ननु च रूपावचरसत्तानं पुरिसिन्द्रियं नत्थि, येन ते पुरिसाति वुच्चेय्युं? यदिपि पुरिसिन्द्रियं नत्थि, पुरिससण्ठानस्स पन पुरिसवेसस्स च वसेन पुरिसपुग्गलात्वेव वुच्चन्ति पुरिसपकतिभावतो.
अभिक्कन्ताति अतिक्कन्ता, विगताति अत्थोति आह ‘‘खये दिस्सती’’ति. तेनेव हि ‘‘निक्खन्तो पठमो यामो’’ति उपरि वुत्तं. अभिक्कन्ततरोति अतिविय कन्ततरो. तादिसो च सुन्दरो भद्दको नाम होतीति आह ‘‘सुन्दरे दिस्सती’’ति. कोति देवनागयक्खगन्धब्बादीसु को कतमो? मेति मम. पादानीति पादे. इद्धियाति इमाय एवरूपाय देविद्धिया. यससाति इमिना एदिसेन परिवारेन परिच्छदेन च. जलन्ति विज्जोतमानो. अभिक्कन्तेनाति अतिविय कन्तेन कमनियेन अभिरूपेन. वण्णेनाति छविवण्णेन सरीरवण्णनिभाय. सब्बा ओभासयं दिसाति सब्बापि दिसा पभासेन्तो चन्दो विय सूरियो विय च एकोभासं एकालोकं करोन्तोति गाथाय अत्थो. अभिरूपेति उळाररूपे सम्पन्नरूपे.
कञ्चनसन्निभत्तचता सुवण्णवण्णग्गहणेन गहिताति अधिप्पायेनाह ‘‘छविय’’न्ति. छविगता पन वण्णधातु एव ‘‘सुवण्णवण्णो’’ति एत्थ वण्णग्गहणेन गहिताति अपरे. वण्णनं कित्तिया उग्घोसनन्ति वण्णो, थुति. वण्णीयति असङ्करतो ववत्थपीयतीति वण्णो, कुलवग्गो. वण्णीयति फलं एतेन यथासभावतो विभावीयतीति वण्णो, कारणं. वण्णनं दीघरस्सादिवसेन सण्ठहनन्ति वण्णो, सण्ठानं. वण्णीयति अणुमहन्तादिवसेन पमीयतीति वण्णो, पमाणं. वण्णेति विकारं आपज्जमानं हदयङ्गतभावं पकासेतीति वण्णो, रूपायतनं. एवं तेन तेन पवत्तिनिमित्तेन वण्णसद्दस्स तस्मिं तस्मिं अत्थे पवत्ति वेदितब्बा. इद्धिं मापेत्वाति वत्थालङ्कारकायादीहि ओभासमुञ्चनादिवसेन दिब्बं इद्धानुभावं निम्मिनित्वा. कामावचरा अनभिसङ्खतेनपि आगन्तुं सक्कोन्ति ओळारिकरूपत्ता. तथा हि ते कबळीकारभक्खा. रूपावचरा न सक्कोन्ति ततो सुखुमतररूपत्ता. तेनाह ‘‘तेसं ही’’तिआदि. तत्थ ‘‘अतिसुखुमो’’ति मूलपटिसन्धिरूपं सन्धाय वदति. न तेन इरियापथकप्पनं होतीति एतेन ब्रह्मलोकेपि ब्रह्मानो येभुय्येन निम्मितरूपेनेव पवत्तन्तीति दस्सेति. इतरञ्हि अतिविय सुखुमं रूपं केवलं चित्तुप्पादस्स निस्सयाधिट्ठानभूतं सण्ठानवन्तं हुत्वा तिट्ठति.
अनवसेसत्तं सकलता. येभुय्यता बहुलभावो. अब्यामिस्सता विजातियेन असङ्करो. सुखेन हि अवोकिण्णता तत्थ अधिप्पेता. अनतिरेकता तंपरमता विसेसाभावो. केवलकप्पन्ति केवलं दळ्हं कत्वाति अत्थो. सङ्घभेदायाति सङ्घे विवादाय, विवादुप्पादायाति अत्थो. केवलं वुच्चति निब्बानं सब्बसङ्खतविवित्तत्ता, एतस्स तं अत्थीति केवली, सच्छिकतनिरोधो खीणासवो. तेनाह ‘‘विसंयोगो अत्थो’’ति.
कप्पसद्दो पनायं सउपसग्गो अनुपसग्गो चाति अधिप्पायेन ओकप्पनियपदे लब्भमानं कप्पसद्दमत्तं दस्सेति, अञ्ञथा कप्पपदं अनिदस्सनमेव सिया. समणकप्पेहीति विनयसिद्धेहि समणवोहारेहि. निच्चकप्पन्ति निच्चकालं. पञ्ञत्तीति नामं. नामञ्हेतं तस्स आयस्मतो, यदिदं कप्पोति. कप्पितकेसमस्सूति कत्तरिकाय छेदितकेसमस्सु. द्वङ्गुलकप्पोति मज्झन्हिकवेलाय वीतिक्कन्ताय द्वङ्गुलताविकप्पो. लेसोति अपदेसो. अनवसेसं फरितुं समत्थस्सपि ओभासस्स केनचिपि कारणेन एकदेसफरणम्पि सिया, अयं पन सब्बसोव फरतीति दस्सेतुं समन्तत्थो कप्प-सद्दो गहितोति आह ‘‘अनवसेसं समन्ततो’’ति. ईसं असमत्तं, केवलं वा केवलकप्पं. भगवतो आभाय अनोभासितमेव हि पदेसं देवता अत्तनो पभाय ओभासेन्ति. न हि भगवतो पभा कायचि पभाय अभिभुय्यति, सूरियादीनम्पि पभं सा अभिभुय्य तिट्ठतीति.
येन वा कारणेनाति हेतुम्हि इदं करणवचनं. हेतुअत्थो हि किरियाय कारणं, न करणं विय किरियत्थो, तस्मा नानप्पकार-गुणविसेसाधिगमनत्था इध उपसङ्कमनकिरियाति ‘‘अन्नेन वसति, विज्जाय वसती’’तिआदीसु विय हेतुअत्थमेव तं करणवचनं युत्तं न करणत्थं तस्स अयुज्जमानत्ताति वुत्तं ‘‘येन वा कारणेना’’तिआदि. भगवतो सततप्पवत्तनिरतिसय-सादुविपुलमतरस-सद्धम्मफलताय सादुफलनिच्चफलितमहारुक्खेन भगवा उपमितो. सादुफलूपभोगाधिप्पायग्गहणेनेव हि महाकारुणिकस्स सादुफलता गहिताति. उपसङ्कमीति उपसङ्कन्ता. सम्पत्तकामताय हि किञ्चि ठानं गच्छन्तो तंतंपदेसातिक्कमनेन उपसङ्कमि, उपसङ्कन्तोति वत्तब्बतं लभति. तेनाह ‘‘गताति वुत्तं होती’’ति, उपगताति अत्थो. उपसङ्कमित्वाति पुब्बकालकिरियानिद्देसोति आह ‘‘उपसङ्कमनपरियोसानदीपन’’न्ति. ततोति यं ठानं पत्ता ‘‘उपसङ्कमी’’ति वुत्ता, ततो उपगतट्ठानतो.
गतिनिवत्तिअत्थतो सामञ्ञतो आसनम्पि ठानग्गहणेन गय्हतीति वुत्तं ‘‘आसनकुसलताय एकमन्तं तिट्ठन्ती’’ति. निसिन्नापि हि गमनतो निवत्ता नाम होन्ति ठत्वा निसीदितब्बत्ता, यथावुत्तट्ठानादयोपि आसनेनेव सङ्गहिताति. अतिदूरअच्चासन्नपटिक्खेपेन नातिदूरनच्चासन्नं नाम गहितं. तं पन अवकंसतो उभिन्नं पसारितहत्थसङ्घट्टनेन दट्ठब्बं. गीवं पसारेत्वाति गीवं परिवत्तनवसेन पसारेत्वा.
कामं ‘‘कथ’’न्ति अयमाकारपुच्छा, तरणाकारो इध पुच्छितो. सो पन तरणाकारो अत्थतो कारणमेवाति आह ‘‘कथं नूति कारणपुच्छा’’ति? पाकटो अभिसम्बोधियं महापथवीकम्पनादिअनेकच्छरियपातुभावादिना.
मरिसनट्ठेन पापानं रोगादिअनत्थानं अभिभवनट्ठेन मारिसो, दुक्खरहितो. तेनाह ‘‘निद्दुक्खाति वुत्तं होती’’ति. निरयपक्खे पियालपनवचनवसेन उपचारवचनञ्चेतं यथा ‘‘देवानं पिया’’ति. तेनेवाह ‘‘यदि एव’’न्तिआदि. सङ्कुना सङ्कूति मत्थकतो समकोट्टितेन याव हदयपदेसा निब्बिज्झित्वा ओतिण्णेन सङ्कुना पादतलतो समकोट्टितो सङ्कु निब्बिज्झित्वा आरोहन्तो हदये हदयस्स पदेसे समागच्छेय्य, अथ नेसं सङ्कूनं समागमसमकाले नं यथातिक्कन्तसङ्कुकरणकालं जानेय्यासि. किञ्चि निमित्तं उपादाय किस्मिञ्चि अत्थे पवत्तस्स सद्दस्स तन्निमित्तरहिते पवत्ति रुळ्ही नाम गमनकिरियारहिते सासनादिमति पटिपिण्डे यथा गोसद्दस्स.
ओघमतरीति येसं ओघानं तरणं पुच्छितं, ते गणनपरिच्छेदतो सरूपतो च दस्सेतुं ‘‘चत्तारो’’तिआदि वुत्तं. कस्मा पनेत्थ चत्तारो एव ओघा वुत्ता, ते च कामादयो एवाति? न चोदेतब्बमेतं, यस्मा धम्मानं सभावकिच्चविसेसञ्ञुना भगवता सब्बं ञेय्यं याथावतो अभिसम्बुज्झित्वा एत्तकाव ओघा देसिता, इमे एव च देसिताति. वट्टस्मिं ओहनन्ति ओसीदापेन्तीति ओघा, ओहनन्ति हेट्ठा कत्वा हनन्ति गामेन्ति, तथाभूता सत्ते अधो गामेन्ति नाम. अयञ्च अत्थो ‘‘सब्बोपि चेसा’’तिआदिना परतो अट्ठकथायमेव आगमिस्सति. कामनट्ठेन कामो, कामो च सो यथावुत्तेनत्थेन ओघो चाति, कामेसु ओघोति वा कामोघो. भवोघो नाम भवरागोति दस्सेतुं ‘‘रूपारूपभवेसु छन्दरागो झाननिकन्ति चा’’ति वुत्तं. सुमङ्गलविलासिनीआदीसु (दी. नि. अट्ठ. ३.३१२) पन ‘‘सस्सतदिट्ठिसहगतरागो चा’’ति वुत्तं. तत्थ पठमो उपपत्तिभवेसु रागो, दुतियो कम्मभवे. भवदिट्ठिविनिमुत्तस्स दिट्ठिगतस्स अभावतो. ‘‘द्वासट्ठिदिट्ठियो दिट्ठोघो’’ति वुत्तं, चतुसच्चन्तोगधत्ता सब्बस्स ञेय्यस्स ‘‘चतूसु सच्चेसु अञ्ञाणं अविज्जोघो’’ति आह.
इदानि तेसं ओघसङ्खातानं पापधम्मानं उप्पत्तिट्ठानं दस्सेतुं ‘‘तत्था’’तिआदि वुत्तं, पवत्तिट्ठानं पन कामगुणादयो दस्सिता एव. ‘‘पञ्चसु कामगुणेसु छन्दरागो कामोघो’’ति एत्थ भवोघं ठपेत्वा सब्बो लोभो कामोघोति युत्तं सिया. सस्सतदिट्ठिसहगतो रागो भवदिट्ठिसम्पयुत्तत्ता भवोघोति अट्ठकथासु वुत्तो, भवोघो पन दिट्ठिगतविप्पयुत्तेसु एव उप्पज्जतीति पाळियं वुत्तो. तेनेवाह – ‘‘भवोघो चतूसु दिट्ठिविप्पयुत्तलोभसहगतचित्तुप्पादेसु उप्पज्जती’’ति. तस्मा दिट्ठिसहगतलोभोपि कामोघोति युत्तं सिया. दिट्ठधम्मिकसम्परायिकदुक्खानञ्हि कारणभूता कामासवादयोपि द्विधा वुत्ता, आसवा एव च ओघा. कामासवनिद्देसे च कामेसूति कामरागदिट्ठिरागादीनं आरम्मणभूतेसु तेभूमकेसु वत्थुकामेसूति अत्थो सम्भवति. तत्थ हि उप्पज्जमाना सायं तण्हा सब्बापि न कामच्छन्दादिनामं न लभतीति.
यदि पन पञ्चकामगुणिको च रागो कामोघोति वुत्तोति कत्वा ब्रह्मानं विमानादीसु रागस्स दिट्ठिरागस्स च कामोघभावो पटिसेधितब्बो सिया, एवं सति कामोघभवोघविनिमुत्तेन नाम लोभेन भवितब्बं. सो यदा दिट्ठिगतविप्पयुत्तेसु उप्पज्जति, तदा तेन सम्पयुत्तो अविज्जोघो ओघविप्पयुत्तोति दोमनस्सविचिकिच्छुद्धच्चसम्पयुत्तस्स विय तस्सपि ओघविप्पयुत्तता वत्तब्बा सिया ‘‘चतूसुपि दिट्ठिगतविप्पयुत्तलोभसहगतेसु चित्तुप्पादेसु उप्पन्नो मोहो सिया ओघसम्पयुत्तो सिया ओघविप्पयुत्तो’’ति. ‘‘कामोघो अट्ठसु लोभसहगतेसु चित्तुप्पादेसु उप्पज्जती’’ति, ‘‘कामोघं पटिच्च दिट्ठोघो अविज्जोघो’’ति च वचनतो दिट्ठिसहगतो कामोघो न होतीति न सक्का वत्तुं. तथा हेत्थ ‘‘रूपारूपभवेसु छन्दरागो झाननिकन्ति च भवोघो नामाति एत्तकमेव वुत्तं, न वुत्तं सस्सतदिट्ठिसहगतो रागो’’ति.
अधोगमनट्ठेनाति हेट्ठापवत्तनट्ठेन. हेट्ठापवत्तनञ्चेत्थ न केवलं अपायगमनियभावेन, अथ खो संसारतरकावरोधनेनपीति दस्सेतुं ‘‘उपरिभवञ्चा’’तिआदि वुत्तं. कामं निब्बानं अरूपिभावा अदेसं, न तस्स ठानवसेन उपरिगहणं, सब्बसङ्खतविनिस्सटत्ता पन सब्बस्सपि भवस्स उपरीति वत्तब्बतं अरहतीति कत्वा वुत्तं ‘‘उपरिभवं निब्बान’’न्ति. ‘‘महाउदकोघो’’तिआदीसु रासट्ठो ओघ-सद्दोति ‘‘महा हेसो किलेसरासी’’ति वुत्तं सेसेसुपीति भवोघादीसुपि.
अप्पतिट्ठहन्तोति किलेसादीनं वसेन असन्तिट्ठन्तो, असंसीदन्तोति अत्थो. अनायूहन्तोति अभिसङ्खारादिवसेन न आयूहन्तो मज्झिमं पटिपदं विलङ्घित्वा निब्बुय्हन्तो. तेनाह – ‘‘अवायमन्तो’’ति, मिच्छावायामवसेन अवायमन्तोति अधिप्पायो. गूळ्हन्ति संवुतं. पटिच्छन्नन्ति तस्सेव वेवचनं. अत्थवसेन वा संवुत्तं गूळ्हं, सद्दवसेनपि अपाकटं पटिच्छन्नं अन्तरदीपादिके ठातब्बट्ठाने. आयूहन्ताति हत्थेहि च पादेहि च वायमन्ता. एतं अत्थजातं, एतं वा विस्सज्जनं.
इदानि येनाधिप्पायेन भगवता तथागूळ्हं कत्वा पञ्हो कथितो, तं दस्सेतुं ‘‘किं पनातिआदि वुत्तं. निग्गहमुखेनाति वेनेय्यानं विनयउपायभूतनिग्गहवसेन. तेनाह ये पण्डितमानिनो’’तिआदि. पवय्ह पवय्हाति ओफुणित्वा ओफुणित्वा.
सोति देवपुत्तो निहतमानो अहोसि यथाविस्सज्जितस्स अत्थस्स अजानन्तो. यथाति अनियमवचनं नियमनिद्दिट्ठं होति, तंसम्बन्धञ्च कथन्ति पुच्छावचनन्ति तदुभयस्स अत्थं दस्सेन्तो ‘‘यथाहं जानामि, एवं मे कथेही’’ति आह.
यदास्वाहन्ति यदा सु अहं, सु-कारो निपातमत्तं ‘‘यदिदं कथं सू’’तिआदीसु विय. सब्बपदेसूति ‘‘तदास्सु संसीदामी’’तिआदीसु तीसुपि पदेसु. अतरन्तोति ओघानं अतिक्कमनत्थं तरणप्पयोगं अकरोन्तो. तत्थेवाति ओघनियओघेसु एव. ओसीदामीति निमुज्जामि ओघेहि अज्झोत्थटो होमि. निब्बुय्हामीति ओघेहि निब्बूळ्हो होमि. ठातुं असक्कोन्तो असंसीदन्तो. अतिवत्तामीति अनुपयोगं अतिक्कमामि, अपनिधानवसेन सम्मापटिपत्तिं विराधेमीति अत्थो. ठाने च वायामे चाति वक्खमानविभागे पतिट्ठहने वायामे च दोसं दिस्वाति पतिट्ठानायूहनेसु संसीदननिब्बुय्हनसङ्खातं तरणस्स विबन्धनभूतं आदीनवं दिस्वान. इदं भगवता बोधिमूले अत्तना पवत्तित-पुब्बभाग-मनसिकारवसेन वुत्तं. अतिट्ठन्तो अवायमन्तोति पतिट्ठानायूहनकरणकिलेसादीनं परिवज्जनेन असंसीदन्तो अनिब्बुय्हन्तो. देवतायपि पटिविद्धो तदत्थो उपनिस्सयसम्पन्नताय विमुत्तिपरिपाचनीयधम्मानं परिपक्कत्ता. न पन पाकटो विपञ्चितञ्ञूआदीनं, उग्घटितञ्ञूनं पन यथा तस्सा देवताय, तथा पाकटो एवाति. सत्त दुका इदानि वुच्चमानरूपा दस्सिता पोराणट्ठकथायं. किलेसवसेन सन्तिट्ठन्तोति लोभादीहि अभिभूतताय संसारे पतिट्ठहन्तो सम्मा अप्पटिपज्जनेन तत्थेव संसीदति नाम. अभिसङ्खारवसेनाति तत्थेवाभिसङ्खारचेतनाय चेतेन्तो सम्मापटिपत्तियोग्यस्स खणस्स अतिवत्तनेन निब्बुय्हति नाम. इमिना नयेन सेसदुकेसुपि अत्थो वेदितब्बो.
एत्थ च वट्टमूलका किलेसाति तेसं वसेन संसारे अवट्ठानं तंतंकम्मुना तत्थ तत्थ भवे अभिनिब्बत्ति, किलेसा पन तेसं पच्चयमत्तं. तत्थ तत्थ भवे अपरापरं निब्बत्तेन्तो संसारे निब्बुय्हति नामाति इमस्स अत्थस्स दस्सनवसेन पठमदुको वुत्तो. इमे सत्ता संसारे परिब्भमन्ता दुविधा तण्हाचरिता दिट्ठिचरिता चाति तेसं संसारनायिकभूतानं धम्मानं वसेन सन्तिट्ठनं, तदञ्ञेसं पवत्तिपच्चयानं वसेन आयूहनन्ति इमस्स अत्थस्स दस्सनवसेन दुतियदुको वुत्तो. संयोजनियेसु धम्मेसु अस्साददस्सनसभावाय तण्हाय वसेन विसेसतो पतिट्ठानं, अमुत्तिमग्गे मुत्तिमग्गपरामासतो तथा आयूहनम्पि दिट्ठिया वसेन होतीति दस्सेतुं ततियदुको वुत्तो. चतुत्थदुके पन अधिप्पायो अट्ठकथाय एव विभावितो. यस्मा ‘‘सस्सतो अत्ता’’ति अभिनिविसन्तो अरूपरागं, असञ्ञूपगं वा अविमोक्खंयेव विमोक्खोति गहेत्वा संसारे एव ओलीयति. तेनाह ‘‘ओलीयनाभिनिवेसा हि भवदिट्ठी’’ति. यस्मा पन कामभवादीसु यं वा तं वा भवं पत्वा अत्ता उच्छिज्जति विनस्सति, न होति परं मरणाति अभिनिविसन्तो भवविप्पमोक्खावहाय सम्मापटिपत्तिया अप्पटिपज्जनेन तं अतिवत्तति. तेन वुत्तं ‘‘अतिधावनाभिनिवेसा विभवदिट्ठी’’ति.
लीनवसेन सन्तिट्ठन्तोति कोसज्जादिवसेन संकोचापज्जनेन सम्मा अप्पटिपज्जन्तो. उद्धच्चवसेन आयूहन्तोति सम्मासमाधिनो अभावेन विक्खेपवसेन पञ्चमो दुको वुत्तो. यथा कामसुखं पविट्ठस्स समाधानं नत्थि चित्तस्स उपक्किलिट्ठत्ता, एवं अत्तपरितापनमनुयुत्तस्स कायस्स उपक्किलिट्ठत्ता. इति चित्तकायपरिक्किलेसकरा द्वे अन्ता तण्हादिट्ठिनिस्सयताय संसीदननिब्बुय्हननिमित्ता वुत्ता छट्ठदुके. पुब्बे सप्पदेसतोव संकिलेसधम्मा ‘‘संसीदननिमित्त’’न्ति दस्सिताति इदानि निप्पदेसतो दस्सनवसेन, पुब्बे च साधारणतो अभिसङ्खारधम्मा ‘‘निब्बुय्हननिमित्त’’न्ति दस्सिताति इदानि पुञ्ञानेञ्जाभिसङ्खारे एव ‘‘आयूहननिमित्त’’न्ति दस्सनवसेन सत्तमदुको वुत्तो. एवञ्हि दुग्गतिसुगतूपपत्तिवसेन संसीदननिब्बुय्हनानि विभज्ज दस्सितानि होन्तीति. तेनेवाह ‘‘वुत्तम्पि चेत’’न्तिआदि. अधोभागं दुग्गतिं गमेन्तीति अधोभागङ्गमनीया अनुनासिकलोपं अकत्वा. तथा उपरिभागं गमेन्तीति उपरिभागङ्गमनीया.
एत्थ च ओघतरणं पुच्छितेन भगवता ‘‘अप्पतिट्ठं अनायूह’’न्ति तस्स पहानङ्गमेव दस्सितं, न सम्पयोगङ्गन्ति? न एवं दट्ठब्बं, यावता येन पतिट्ठानं होति, येन च आयूहनं, तदुभयपटिक्खेपमुखेन तप्पटिपक्खधम्मदस्सनमेतन्ति. न हेस अ-कारो केवलं पटिसेधे, अथ खो पटिपक्खे ‘‘अकुसला धम्मा, अहितो, अधम्मो’’तिआदीसु विय, तस्मा अप्पतिट्ठं अनायूहन्ति पतिट्ठानायूहनानं पटिपक्खवसेन पवत्तमानो तथापवत्तिहेतूवाति अयमेत्थ अत्थो. खोति च अवधारणत्थे निपातो ‘‘अस्सोसि खो’’तिआदीसु (पारा. १) विय. तेन अप्पतिट्ठानस्स एकंसिकतं दस्सेति. सोयं खो-सद्दो ‘‘अनायूह’’न्ति एत्थापि आनेत्वा वत्तब्बो. अनायूहनम्पि हि एकंसिकमेवाति तस्स पटिपक्खो सह विपस्सनाय अरियमग्गो. तेन हि ओघतरणं होति, न अञ्ञथा. एवमयं यथानुसन्धिदेसना कता, देवता च सहविपस्सनं मग्गं पटिविज्झीति पठमफले पतिट्ठासि. तेन वुत्तं ‘‘इमं पञ्हविस्सज्जन’’न्तिआदि.
‘‘चिरस्सा’’ति इमिना समानत्थं पदन्तरमेतन्ति आह ‘‘चिरस्स कालस्सा’’ति यथा ‘‘ममं वा, भिक्खवे’’ति (दी. नि. १.५-६) एत्थ ‘‘ममा’’ति इमिना समानत्थं पदन्तरं ममन्ति. न दिट्ठपुब्बाति अदस्सावी. अदस्साविता च दिस्वा कत्तब्बकिच्चस्स असिद्धताय वेदितब्बा. अञ्ञथा का नाम सा देवता, या भगवन्तं न दिट्ठवती? तेनाह ‘‘किं पनिमाया’’तिआदि. दस्सनं उपादाय एवं वत्तुं वत्ततीति यदा कदाचि कञ्चि पियजातिकं दिस्वा तं दस्सनं उपादाय ‘‘चिरेन वत मयं आयस्मन्तं पस्सामा’’ति अदिट्ठपुब्बं दिट्ठपुब्बं वा एवं वत्तुं युज्जति, अयं लोके निरुळ्हे समुदाचारोति दस्सेति. ब्रह्मं वा वुच्चति अरियमग्गो, तस्स अणनतो जाननतो पटिविज्झनतो ब्राह्मणो. किलेसनिब्बानेनाति किलेसानं अच्चन्तसमुच्छेदसङ्खातेन निब्बानेन निब्बुतं सम्मदेव वूपसन्त-सब्बकिलेसदरथ-परिळाहं. आसत्तविसत्तादीहीति आदि-सद्देन विसतादिआकारे सङ्गण्हाति. वुत्तञ्हेतं –
‘‘विसताति विसत्तिका, विसटाति विसत्तिका, विसालाति विसत्तिका, विसक्कतीति विसत्तिका, विसंवादिकाति विसत्तिका, विसं हरतीति विसत्तिका, विसमूलाति विसत्तिका, विसफलाति विसत्तिका, विसपरिभोगोति विसत्तिका, विसाला वा पन सा तण्हा रूपे सद्दे गन्धे रसे फोट्ठब्बे धम्मे कुले गणे विसता वित्थताति विसत्तिका’’ति (महानि. ३).
तत्थ विसताति वित्थता रूपादीसु तेभूमकधम्मेसु अभिब्यापनवसेन विसटाति पुरिमवचनमेव त-कारस्स ट-कारं कत्वा वुत्तं. विसालाति विपुला. विसक्कतीति परिसक्कति, सहति वा. रत्तो हि रागवत्थुना पादेन ताळियमानोपि सहतीति. ओसक्कनं विप्फन्दनं वा ‘‘विसक्कन’’न्तिपि वदन्ति. अनिच्चादिं निच्चादितो. गण्हातीति विसंवादिका होति. विसं हरतीति तथा तथा कामेसु आनिसंसं पस्सन्ती विविधेहि आकारेहि नेक्खम्माभिमुखप्पवत्तितो चित्तं संहरति संखिपति, विसं वा दुक्खं, तं हरति, वहतीति अत्थो. दुक्खनिब्बत्तककम्मस्स हेतुभावतो विसमूला. विसं वा दुक्खाभिभूता वेदना मूलं एतिस्साति विसमूला. दुक्खसमुदयत्ता विसं फलं एतिस्साति विसफला. तण्हाय रूपादिकस्स दुक्खस्सेव परिभोगो होति, न अमतस्साति विसपरिभोगोति वुत्ता, सब्बत्थ निरुत्तिवसेन पदसिद्धि वेदितब्बा. यो पनेत्थ पधानो अत्थो, तं दस्सेतुं पुन ‘‘विसाला वा पना’’तिआदि वुत्तन्ति एवमेत्थ विसत्तिकापदस्स अत्थो वेदितब्बो. तिण्णं पठमदुतियमग्गेहि. नित्तिण्णं ततियमग्गेन. उत्तिण्णं चतुत्थमग्गेन.
समनुञ्ञोति सम्मदेव कतानुञ्ञो. तेनाह ‘‘एकज्झासयो अहोसी’’ति. अन्तरधायीति अदस्सनं अगमासि. यथा पन अन्तरधायि, तं दस्सेतुं ‘‘अभिसङ्खतकाय’’न्तिआदि वुत्तं. मालेहीति लिङ्गविपल्लासेन वुत्तं, ‘‘मालाही’’ति केचि पठन्ति, ‘‘मल्येही’’ति वत्तब्बे य-कारलोपं कत्वा निद्देसो. अयं ताव अट्ठकथाय लीनत्थवण्णना.
नेत्तिनयवण्णना
इदानि पकरणनयेन पाळिया अत्थवण्णनं करिस्साम. सा पन अत्थवण्णना यस्मा देसनाय समुट्ठानप्पयोजनभाजनेसु पिण्डत्थेसु च निद्धारितेसु सुकरा होति सुविञ्ञेय्या च, तस्मा सुत्तदेसनाय समुट्ठानादीनि पठमं निद्धारयिस्साम. तत्थ समुट्ठानं ताव देसनानिदानं, तं साधारणं असाधारणन्ति दुविधं. तत्थ साधारणम्पि अब्भन्तरबाहिरभेदतो दुविधं. तत्थ साधारणं अब्भन्तरसमुट्ठानं नाम लोकनाथस्स महाकरुणा. ताय हि समुस्साहितस्स भगवतो वेनेय्यानं धम्मदेसनाय चित्तं उदपादि, यं सन्धाय वुत्तं – ‘‘सत्तेसु च कारुञ्ञतं पटिच्च बुद्धचक्खुना लोकं वोलोकेसी’’तिआदि (म. नि. १.२८३; सं. नि. १.१७२; महाव. ९). एत्थ च हेतुअवत्थायपि महाकरुणाय सङ्गहो दट्ठब्बो यावदेव संसारमहोघतो सद्धम्मदेसनाहत्थदानेहि सत्तसन्तारणत्थं तदुप्पत्तितो. यथा च महाकरुणा, एवं सब्बञ्ञुतञ्ञाणं दसबलञाणादीनि च देसनाय अब्भन्तरसमुट्ठानभावेन वत्तब्बानि. सब्बञ्हि ञेय्यधम्मं तेसं देसेतब्बप्पकारं सत्तानञ्च आसयानुसयादिं याथावतो जानन्तो भगवा ठानाट्ठानादीसु कोसल्लेन वेनेय्यज्झासयानुरूपं विचित्तनयदेसनं पवत्तेसीति. बाहिरं पन साधारणं समुट्ठानं दससहस्समहाब्रह्मपरिवार-सहम्पतिमहाब्रह्मुनो अज्झेसनं. तदज्झेसनुत्तरकालञ्हि धम्मगम्भीरतापच्चवेक्खणाजनितं अप्पोस्सुक्कतं पटिप्पस्सम्भेत्वा धम्मस्सामी धम्मदेसनाय उस्साहजातो अहोसि. असाधारणम्पि अब्भन्तरबाहिरभेदतो दुविधमेव. तत्थ अब्भन्तरं याय महाकरुणाय येन च देसनाञाणेन इदं सुत्तं पवत्तितं, तदुभयं वेदितब्बं बाहिरं पन तस्सा देवताय पुच्छा, पुच्छावसिको हेस सुत्तनिक्खेपो. तयिदं पाळियं आगतमेव.
पयोजनम्पि साधारणासाधारणतो दुविधं. तत्थ साधारणं अनुक्कमेन याव अनुपादापरिनिब्बानं विमुत्तिरसत्ता भगवतो देसनाय. तेनेवाह ‘‘एतदत्था कथा, एतदत्था मन्तना’’तिआदि (परि. ३६६). असाधारणं पन तस्सा देवताय दस्सनमग्गसमधिगमो, उभयम्पेतं बाहिरमेव. सचे पन वेनेय्यसन्तानगतम्पि देसनाबलसिद्धिसङ्खातं पयोजनं अधिप्पायसमिज्झनभावतो यथाधिप्पेतत्थसिद्धिया महाकारुणिकस्स भगवतोपि पयोजनमेवाति गण्हेय्य, इमिना परियायेनस्स अब्भन्तरतापि सिया.
अपिच तस्सा देवताय ओघतरणाकारस्स याथावतो अनवबोधो इमिस्सा देसनाय समुट्ठानं, तदवबोधो पयोजनं. सो हि इमाय देसनाय भगवन्तं पयोजेति तन्निप्फादनपरायं देसनाति कत्वा. यञ्हि देसनाय साधेतब्बं फलं, तं आकङ्खितब्बत्ता देसकं देसनाय पयोजेतीति पयोजनन्ति वुच्चति. तथा देवताय तदञ्ञेसञ्च विनेय्यानं पतिट्ठानायूहनविस्सज्जनञ्चेत्थ पयोजनं. तथा संसारचक्कनिवत्ति-सद्धम्मचक्कप्पवत्तिसस्सतादिमिच्छाचार-निराकरणं सम्मावादपुरेक्खारो अकुसलमूलसमूहननं कुसलमूलसमारोपनं अपायद्वारपिदहनं सग्गमोक्खद्वारविवरणं परियुट्ठानवूपसमनं अनुसयसमुग्घातनं ‘‘मुत्तो मोचेस्सामी’’ति पुरिमपटिञ्ञाअविसंवादनं तप्पटिपक्खमारमनोरथविसंवादनं तित्थियसमयनिम्मथनं बुद्धधम्मपतिट्ठापनन्ति एवमादीनिपि पयोजनानि इध वेदितब्बानि.
यथा देवता ओघतरणे संसयपक्खन्दा, तादिसा अञ्ञे च सङ्खातधम्मानं सम्मासम्बुद्धस्स च पटिपत्तिं अजानन्ता असद्धम्मस्सवन-धारण-परिचय-मनसिकारविपल्लत्थबुद्धिका सद्धम्मस्सवन-धारण-परिचयविमुखा च भवविमोक्खेसिनो विनेय्या इमिस्सा देसनाय भाजनं.
पिण्डत्था पन ‘‘अप्पतिट्ठं अनायूह’’न्ति पदद्वये चतुसच्चकम्मट्ठानानुयोगवसेन योनिसोमनसिकारबहुलीकारो कुसलमूलसमायोगो ओलीयनातिधावनाविस्सज्जनं उपायविनिबन्धविधमनं मिच्छाभिनिवेसदूरीभावो तण्हाविज्जाविसोधनं वट्टत्तयविच्छेदनुपायो आसवोघ-योग-गन्थागति-तण्हुप्पादुपादानवियोगो चेतोखिलविवेचनं अभिनन्दननिवारणं संसग्गातिक्कमो विवादमूलपरिच्चागो अकुसलकम्मपथविद्धंसनं मिच्छत्तातिवत्तनं अनुसयमूलच्छेदो. सब्बकिलेस-दरथपरिळाह-सारम्भपटिप्पस्सम्भनं दस्सनसवननिद्देसो विज्जूपमवजिरूपमधम्मापदेसो अपचयगामिधम्मविभावना पहानत्तयदीपना सिक्खत्तयानुयोगो समथविपस्सनानुट्ठानं भावनासच्छिकिरियासिद्धि सीलक्खन्धादिपारिसुद्धीति एवमादयो वेदितब्बा.
तत्थ येसं किलेसादीनं वसेन पतिट्ठाति संसीदति, येसञ्च अभिसङ्खारादीनं वसेन आयूहति निब्बुय्हति, उभयमेतं समुदयसच्चं, तप्पभाविता तदुभयनिस्सिता च खन्धा दुक्खसच्चं, तदुभयमत्थो, ‘‘अप्पतिट्ठं अनायूह’’न्ति अधिप्पेतस्स अत्थस्स पटिच्छन्नं कत्वा देसना उपायो माननिग्गण्हनवसेन तस्सा देवताय सच्चाभिसमयकारणभावतो पतिट्ठानायूहनपटिक्खेपोपदेसेन चतुरोघनिरत्थरणत्थिकेहि अन्तद्वयरहिता मज्झिमा पटिपत्ति पटिपज्जितब्बाति अयमेत्थ भगवतो आणत्तीति अयं देसनाहारो.
परसंसयपक्खन्दनताय ञातुकामताय च कथं नूति पुच्छावसेन वुत्तं? अभिमुखभावतो एकपुग्गलभावतो च ‘‘त्व’’न्ति वुत्तं. परमुक्कंसगतस्स गरुभावस्स अनञ्ञयोग्यस्स सद्धम्मधुरस्स परिदीपनतो साधूति मरिससीलादिगुणताय ‘‘मारिसा’’ति वुत्तं. अवहननतो रासिभावतो च ‘‘ओघ’’न्ति वुत्तं. ञातुं इच्छितस्स अत्थस्स कतत्ता परियोसापितत्ता ‘‘इती’’ति वुत्तं. संसीदनलक्खणस्स पतिट्ठानस्स अकातब्बतो सब्बसो च अकतत्ता. ‘‘अप्पतिट्ठ’’न्ति वुत्तं. तयिदं अकरणं एकंसिकन्ति खोति अवधारणवसेन वुत्तं. तस्स च अप्पतिट्ठानस्स ससन्ततिगतत्ता ‘‘त्व’’न्ति च पुच्छितत्ता ‘‘अह’’न्ति वुत्तं. देवताय सम्बोधनतो पियालपनतो च, ‘‘आवुसो’’ति वुत्तं. निब्बुय्हनलक्खणस्स आयूहनस्स अकातब्बतो सब्बसो च अकतत्ता अनायूहन्ति वुत्तं. तिण्णाकारस्स ओघानं अनिच्छितभावतो एव तत्थ संसयस्स अनपगतत्ता ओघतरणस्स च अविसेसत्ता ‘‘यथा कथं पना’’ति वुत्तं. तथा संसीदनलक्खणं पतिट्ठानं संसारे च सण्ठानन्ति अनत्थन्तरत्ता अभिन्नकालिकं. तथा निब्बुय्हनलक्खणं आयूहनं सम्मापटिपत्तिया अतिवत्तनन्ति अनत्थन्तरत्ता अभिन्नकालिकन्ति वुत्तं ‘‘यदा स्वाहं…पे… तदास्सु निब्बुय्हामी’’ति. तदुभयस्स पटिपक्खभावतो पटिबाहनतो च ओघातिण्णाति वुत्तं ‘‘एवं ख्वाहं…पे… ओघमतरि’’न्ति.
एकबुद्धन्तरन्तरिकत्ता सुदूरकालिकताय ‘‘चिरस्स’’न्ति वुत्तं. अन्तरा अदिट्ठपुब्बताय विम्हयनीयताय च ‘‘वता’’ति वुत्तं. तदा उपलब्भमानताय अत्तपच्चक्खताय च ‘‘पस्सामी’’ति वुत्तं. बाहितपापतो ब्रह्मस्स च अरियमग्गस्स अणनतो पटिविज्झनतो ‘‘ब्राह्मण’’न्ति वुत्तं. किलेससन्तापवूपसमनतो दुक्खसन्तापवूपसमनतो च सब्बसो निब्बुतत्ता ‘‘परिनिब्बुत’’न्ति वुत्तं. तरणपयोगस्स निब्बत्तितत्ता उपरि तरितब्बाभावतो च ‘‘तिण्ण’’न्ति वुत्तं. ञाणचक्खुना ओलोकेतब्बतो लुज्जनतो पलुज्जनतो च ‘‘लोके’’ति वुत्तं. विसयेसु सञ्जनतो जातभावतो ‘‘विसत्तिक’’न्ति वुत्तं. ञाणस्स पच्चक्खभावतो निगमनतो च ‘‘इद’’न्ति वुत्तं. भासितत्ता परिसमत्तत्ता च ‘‘अवोचा’’ति वुत्तं. पठमं गहितत्ता पच्चामसनतो च ‘‘सा देवता’’ति वुत्तं. पटिक्खेपस्स अभावतो अत्थस्स अनुमोदितब्बतो ‘‘समनुञ्ञो’’ति वुत्तं. विनेय्यानं सासनतो परमत्थसम्पत्तितो च ‘‘सत्था’’ति वुत्तं. चक्खुपथातिक्कमेन तिरोभावूपगमनतो ‘‘अन्तरधायी’’ति वुत्तन्ति अयं अनुपदविचयतो विचयहारो.
अप्पतिट्ठानानायूहनेहि ओघतरणं युज्जति किलेसाभिसङ्खारविजहनेन पारसम्पत्तिसमिज्झनतो. सब्बकिलेस-तण्हादिट्ठि-तण्हायतन-सस्सतादिवसेन सन्तिट्ठतो संसारे संसीदनं होतीति युज्जति कारणस्स सुप्पतिट्ठितभावतो. अभिसङ्खरणकिच्चे किलेसाभिसङ्खारे विज्जमाने सब्बदिट्ठाभिनिवेस-अतिधावनाभिनिवेसादीनं वसेन आयूहन्तस्स संसारमहोघेन निब्बुय्हनं होतीति युज्जति सम्मापटिपत्तिया अतिवत्तनतो. ब्रह्मस्स अरियमग्गस्स अणनतो पटिविज्झनतो ब्राह्मणभावो युज्ज्जति बाहितपापत्ता. सम्मदेव सन्तधम्मसमधिगमतो परिनिब्बुतभावो युज्जति सब्बसो सवासनपहीनकिलेसत्ता. तथा च विसत्तिकाय तिण्णभावो युज्जति यथा याय लेसोपि न दिस्सति, एवं अग्गमग्गेन तस्सा समुच्छिन्नत्ताति अयं युत्तिहारो.
किलेसवट्टवसेन पतिट्ठानं विसेसतो कम्मवट्टस्स पदट्ठानं. अभिसङ्खारवसेन आयूहनञ्च विपाकवट्टस्स पदट्ठानं. अप्पतिट्ठानानायूहनानि ओघतरणस्स पदट्ठानं, ओघतरणं अनुपादिसेसनिब्बानस्स. तण्हावसेन पतिट्ठानस्स अस्सादानुपस्सिता पदट्ठानं. तेनाह भगवा – ‘‘संयोजनियेसु, भिक्खवे, धम्मेसु अस्सादानुपस्सिनो तण्हा पवड्ढती’’ति (सं. नि. २.५२, ५६).
खन्धाविज्जा-फस्स-सञ्ञा-वितक्कायोनिसोमनसिकार-पापमित्तपरतोघोसा दिट्ठिवसेन पतिट्ठानस्स पदट्ठानं. यथाह – पटिसम्भिदामग्गे (पटि. म. १.१२४) ‘‘खन्धापि दिट्ठिट्ठानं, अविज्जापि दिट्ठिट्ठान’’न्तिआदि. तण्हादिट्ठाभिनन्दनअवसेसकिलेसाभिसङ्खारवसेन आयूहनस्स पदट्ठानं. इमिना नयेन यथारहं तण्हादिट्ठादिवसेन पतिट्ठानायूहनानं पदट्ठानभावो वत्तब्बो. सेसमेत्थ पाळितो एव सुनिद्धारियं. अयं पदट्ठानहारो.
अप्पतिट्ठं अनायूहन्ति पतिट्ठानायूहनपटिक्खेपेन विस्सज्जेन्तेन निय्यानावहा सम्मापटिपत्ति गहिता एकन्ततो ओघनित्थरणूपायभावतो. तग्गहणेन च सब्बेपि सत्ततिंस बोधिपक्खियधम्मा गहिता होन्ति निय्यानलक्खणेन एकलक्खणत्ताति अयं लक्खणहारो.
निदानमस्सा देवताय ओघतरणाकारस्स याथावतो अनवबोधोति वुत्तोवायमत्थो. अञ्ञेपि ये इमं देसनं निस्साय ओघतरणूपायं पटिविज्झन्ति, तेपि इमिस्सा देसनाय निदानन्ति दट्ठब्बा. ‘‘कथं नु खो इमं देसनं निस्साय सम्मदेव पटिविज्झन्ता चतुब्बिधम्पि ओघं तरन्ता सकलसंसारमहोघतो नित्थरेय्युं, परे च तत्थ पतिट्ठपेय्यु’’न्ति अयमेत्थ भगवतो अधिप्पायो. पदनिब्बचनं निरुत्तं, तं ‘‘एव’’न्तिआदिनिदानपदानं ‘‘कथ’’न्तिआदिपाळिपदानञ्च अट्ठकथाय तस्सा लीनत्थवण्णनाय च वुत्तनयानुसारेन सुकरत्ता अतिवित्थारभयेन न वित्थारयिम्ह.
पद-पदत्थ-देसना-निक्खेप-सुत्तसन्धि-वसेन पञ्चविधा सन्धि. तत्थ पदस्स पदन्तरेन सम्बन्धो पदसन्धि. तथा पदत्थस्स पदत्थन्तरेन सम्बन्धो पदत्थसन्धि, यो ‘‘किरियाकारकसम्बन्धो’’ति वुत्तो. नानानुसन्धिकस्स तंतंअनुसन्धीति सम्बन्धो, एकानुसन्धिकस्स पन पुब्बापरसम्बन्धो देसनासन्धि, या अट्ठकथायं ‘‘पुच्छानुसन्धि अज्झासयानुसन्धि यथानुसन्धी’’ति तिधा विभत्ता. अज्झासयो चेत्थ अत्तज्झासयो परज्झासयोति द्विधा वेदितब्बो. निक्खेपसन्धि चतुन्नं सुत्तनिक्खेपानं वसेन वेदितब्बा. यं पनेत्थ वत्तब्बं, तं पपञ्चसूदनीटीकायं वुत्तनयेन गहेतब्बं. सुत्तसन्धि इध पठमनिक्खेपवसेन वेदितब्बा.
‘‘कस्मा पनेत्थ ओघतरणसुत्तमेव पठमं निक्खित्त’’न्ति नायमनुयोगो कत्थचि न पवत्तति? अपिच ‘‘अप्पतिट्ठं अनायूहं ओघमतरि’’न्ति पतिट्ठानायूहनपटिक्खेपवसेन अन्तद्वयविवज्जनमुखेन वा मज्झिमाय पटिपदाय विभावनतो सब्बपठममिदं सुत्तं इध निक्खित्तं. अन्तद्वयं अनुपगम्म मज्झिमाय पटिपत्तिया सङ्कासनपरञ्हि बुद्धानं सासनन्ति. यं पन एकिस्सा देसनाय देसनन्तरेन सद्धिं संसन्दनं, अयम्पि देसनासन्धि. सा इध एवं वेदितब्बा –
‘‘अप्पतिट्ठं…पे… अनायूहं ओघमतरि’’न्ति अयं देसना –
‘‘सब्बदा सीलसम्पन्नो, पञ्ञवा सुसमाहितो;
आरद्धवीरियो पहितत्तो, ओघं तरति दुत्तरं.
‘‘विरतो कामसञ्ञाय, रूपसंयोजनातिगो;
नन्दीरागपरिक्खीणो, सो गम्भीरे न सीदति; (सं. नि. १.९६);
सद्धाय तरति ओघं, अप्पमादेन अण्णवं. (सं. नि. १.२४६; सु. नि. १८६);
‘‘पञ्च छिन्दे पञ्च जहे, पञ्च चुत्तरि भावये;
पञ्चसङ्गातिगो भिक्खु, ओघतिण्णोति वुच्चति. (सं. नि. १.५; ध. प. ३७०);
‘‘तस्मा जन्तु सदा सतो, कामानि परिवज्जये;
ते पहाय तरे ओघं, नावं सित्वाव पारगू. (सु. नि. ७७७; महानि. ६; नेत्ति. ५);
‘‘एकायनं जातिखयन्तदस्सी, मग्गं पजानाति हितानुकम्पी;
एतेन मग्गेन तरिंसु पुब्बे, तरिस्सन्ति ये च तरन्ति ओघ’’न्ति. (सं. नि. ५.३८४, ४०९; महानि. १९१; चूळनि. पारायनानुगीतिगाथानिद्देस १०७; पठमवग्ग १२१; नेत्ति. १७०) –
एवमादीहि देसनाहि संसन्दतीति अयं चतुब्यूहो हारो.
अप्पतिट्ठं अनायूहन्ति एत्थ संकिलेसवसेन पतिट्ठानं आयूहनञ्च. तेन अयोनिसोमनसिकारो दीपितो, सन्तकिलेसवसेन अनायूहनेन योनिसोमनसिकारो. तत्थ अयोनिसोमनसिकरोतो तण्हाविज्जा पवड्ढति. तेसु तण्हागहणेन च तण्हामूलका धम्मा आवत्तन्ति. अविज्जागहणेन अविज्जामूलकं सब्बं भवचक्कं आवत्तति. योनिसोमनसिकारग्गहणेन च योनिसोमनसिकारमूलका धम्मा आवत्तन्ति चतुब्बिधञ्च सम्पत्तिचक्कं. पतिट्ठानायूहनपटिक्खेपेन पन सम्मापटिपत्ति दीपिता, सा च सङ्खेपतो सीलादिसङ्गहा. तत्थ सीलग्गहणेन एकादस सीलानिसंसा आवत्तन्ति, समाधिग्गहणेन पञ्चङ्गिको सम्मासमाधि पञ्चञ्ञाणिको सम्मासमाधि समाधिपरिक्खारा च आवत्तन्ति. पञ्ञागहणेन पञ्ञा च सम्मादिट्ठीति सम्मादिट्ठिसुदस्सना सब्बेपि अरियमग्गधम्मा आवत्तन्तीति अयं आवत्तो हारो.
पतिट्ठानं किलेसादिवसेन सत्तविधं. आयूहनं अभिसङ्खारादिवसेन सत्तविधं. तथा तप्पटिपक्खतो अप्पतिट्ठानं अनायूहनञ्च. अयमेत्थ धम्मविभत्ति. पदट्ठानभूमिविभत्तियो पन हेट्ठा वुत्तनयानुसारेन वेदितब्बा. अयं विभत्तिहारो.
पुब्बभागप्पटिपदं सम्मदेव सम्पादेत्वा समथविपस्सनं युगनद्धं कत्वा भावनं उस्सक्केन्तो किलेसादीनं दूरीकरणतो तेसं वसेन असंसीदन्तो अनिब्बुय्हन्तो अप्पतिट्ठं अनायूहं ओघं तरति. किलेसादीनं वसेन पन संसीदन्तो निब्बुय्हन्तो संसारे पतिट्ठानतो आयतिं पुनब्भवाभिनिब्बत्तिया आयूहनतो ओघं न तरतीति अयं परिवत्तो हारो.
अप्पतिट्ठं असन्तिट्ठन्तो असंसीदन्तो अनिब्बिसं अनविनिब्बिसन्ति परियायवचनं, अनायूहं अनिब्बुय्हन्तो अचेतेन्तो अपकप्पेन्तोति परियायवचनं, ओघं किलेससमुद्दन्ति परियायवचनं, अतरि अतिक्कमि अच्चवायीति परियायवचनं. इमिना नयेन सेसपदेसुपि परियायवचनं वेदितब्बन्ति अयं वेवचनो हारो.
अप्पतिट्ठं अनायूहन्ति एत्थ पतिट्ठं आयूहन्ति किलेसानं किच्चकरणपञ्ञत्ति. परियुट्ठानानं विभावनपञ्ञत्ति. अभिसङ्खारानं विरुहनपञ्ञत्ति. तण्हाय अस्सादपञ्ञत्ति. दिट्ठिया परिनिप्फन्दनपञ्ञत्ति. भवदिट्ठिया भवाभिनिवेसपञ्ञत्ति. विभवदिट्ठिया विपल्लासपञ्ञत्ति. कामसुखानुयोगस्स कामेसु अनुगिज्झनपञ्ञत्ति. अत्तकिलमथानुयोगस्स अत्तपरितापनपञ्ञत्ति. अप्पतिट्ठं अनायूहन्ति पन अभिञ्ञेय्यधम्मानं अभिञ्ञापञ्ञत्ति. परिञ्ञेय्यधम्मानं परिञ्ञापञ्ञत्ति. ओघमतरिन्ति पहातब्बधम्मानं पहानपञ्ञत्ति. मग्गस्स भावनापञ्ञत्ति. निरोधस्स सच्छिकिरियापञ्ञत्तीति अयं पञ्ञत्तिहारो.
अप्पतिट्ठं अनायूहन्ति एत्थ पतिट्ठानायूहनग्गहणेन ओघग्गहणेन च समुदयसच्चं गहितं. अप्पतिट्ठं अनायूहं अतरिन्ति पन पदत्तयेन मग्गसच्चं गहितं, हेतुगहणेन च हेतुमतो गहणं सिद्धमेवाति दुक्खनिरोधसच्चानि अत्थतो गहितानेवाति अयं सच्चेहि ओतरणा. तत्थ ये लोकिया पञ्चक्खन्धा, येसं वसेन पतिट्ठानायूहनसिद्धि. ये लोकुत्तरा चत्तारो खन्धा, येसं वसेन ओघतरणसिद्धि. अयं खन्धमुखेन ओतरणा. ये एव पञ्चक्खन्धा द्वादसायतनानि अट्ठारस धातुयो, ते चत्तारो खन्धा द्वायतनानि द्वे धातुयोति अयं आयतनमुखेन धातुमुखेन च ओतरणा. तथा अप्पतिट्ठं अनायूहन्ति एत्थ पतिट्ठानायूहनग्गहणेन किलेसाभिसङ्खारादीनं गहणं. किलेसाभिसङ्खारादयो ओघा च सङ्खारक्खन्धा धम्मायतनं धम्मधातु च, अप्पतिट्ठानानायूहनग्गहणेन ओघतरणवचनेन च सह विपस्सनाय मग्गो कथितो. एवञ्च सङ्खारक्खन्धो धम्मायतनं धम्मधातु च गहिताति एवम्पि खन्धमुखेन आयतनमुखेन धातुमुखेन ओतरणा. विपस्सना चे अनिच्चानुपस्सना, अनिमित्तमुखेन विमोक्खमुखं, दुक्खानुपस्सना चे, अप्पणिहितविमोक्खमुखं, अनत्तानुपस्सना चे, सुञ्ञतविमोक्खमुखन्ति एवं विमोक्खमुखेन ओतरणं. मग्गे सेक्खा सीलक्खन्धादयो धम्मायतनधम्मधातू अनासवा च एवम्पि खो खन्धादिमुखेन ओतरणाति अयं ओतरणो हारो.
अप्पतिट्ठन्ति आरम्भो. अनायूहन्ति पदसुद्धि, नो आरम्भसुद्धि, तथा ओघन्ति. अतरिन्ति पन पदसुद्धि चेव आरम्भसुद्धि चाति अयं सोधनो हारो.
अप्पतिट्ठं अनायूहन्ति सामञ्ञतो अधिट्ठानं तण्हादिट्ठिआदिवसेन पतिट्ठानायूहनानं साधारणतो पटिक्खेपचोदनाति कत्वा ओघमतरिन्ति तं विकप्पेत्वा विसेसवचनं. ओघतरणञ्हि चत्तारो अरियमग्गा. तत्थ पठमदुतियमग्गा अविसेसेन दिट्ठोघतरणं, ततियमग्गो कामोघतरणं, अग्गमग्गो सेसोघतरणन्ति अयं अधिट्ठानो हारो.
किलेसवसेन पतिट्ठानस्स अयोनिसोमनसिकारो हेतु. अभिसङ्खारवसेन आयूहनस्स किलेसा हेतू. अप्पतिट्ठानानायूहनानं पन यथाक्कमं योनिसोमनसिकारपहानानि हेतू. संयोजनियेसु धम्मेसु अस्सादानुपस्सना तण्हावसेन यथारहं तस्स हेतू. तेनाह भगवा – ‘‘संयोजनियेसु, भिक्खवे, धम्मेसु अस्सादानुपस्सिनो तण्हा पवड्ढती’’ति. खन्धाविज्जाफस्ससञ्ञावितक्कायोनिसोमनसिकारपापमित्तपरतोघोसा दिट्ठिवसेन पतिट्ठानस्स हेतू. तेनाह – पटिसम्भिदामग्गे ‘‘खन्धापि दिट्ठिट्ठानं, अविज्जापि दिट्ठिट्ठान’’न्तिआदि. तण्हाभिनन्दना अवसेसकिलेसाभिसङ्खारवसेन आयूहनस्स हेतू. इमिना नयेन यथारहं तण्हादिट्ठिवसेन पतिट्ठानायूहनानं हेतुविभागो निद्धारेतब्बो, तब्बिपरियायेन अप्पतिट्ठानानायूहनानं. किलेसुप्पादने हि सम्मदेव आदीनवदस्सनं अप्पतिट्ठानस्स हेतू, अभिसङ्खरणे आदीनवदस्सनं अनायूहनस्स हेतू, विपस्सनाय उस्सुक्कापनं ओघतरणस्स हेतूति अयं परिक्खारो हारो.
यथावुत्तविभागेहि पतिट्ठानायूहनेहि चतुब्बिधस्सपि ओघस्स परिसुद्धि. अप्पतिट्ठानानायूहनेहि पन सोतानं संवरो सब्बसो पिधानञ्चाति चतुब्बिधस्सपि ओघस्स विसेसतो पिधानं अप्पवत्तिकरणं. अरियमग्गस्स भावनाय हि किलेसवसेन पतिट्ठानं अभिसङ्खारवसेन आयूहनं उपच्छिन्नं, तस्स सब्बेपि ओघा तिण्णा सम्मतिण्णा पहीना होन्तीति अयं समारोपनो हारो.
अप्पतिट्ठं अनायूहन्ति एत्थ पतिट्ठागहणेन तण्हाविज्जा गहिता. तासं हि वसेन सत्तो तत्थ तत्थ भवे पतिट्ठाति. आयूहनग्गहणेन तप्पच्चया अभिसङ्खारधम्मा गहिता. तत्थ तण्हाय विसेसतो रूपधम्मा अधिट्ठानं, अविज्जाय अरूपधम्मा. तेसं यथाक्कमं समथो च विपस्सना च पटिपक्खा, ते ‘‘अप्पतिट्ठं अनायूहं ओघमतरि’’न्ति पदेहि पकासिता होन्ति, तेसु समथस्स चेतोविमुत्ति फलं, विपस्सनाय पञ्ञाविमुत्ति. तथा हि सा ‘‘रागविरागा अविज्जाविरागा’’ति विसेसेत्वा वुच्चति. तत्थ तण्हाविज्जा अभिसङ्खारो च समुदयसच्चं, तेसं अधिट्ठानभूता रूपारूपधम्मा दुक्खसच्चं, तेसं अप्पवत्ति निरोधसच्चं, निरोधपजानना पटिपदा ओघतरणपरियायेन वुत्ता मग्गसच्चं. तण्हागहणेन चेत्थ माया-साठेय्यमानातिमान-मदप्पमाद-पापिच्छता-पापमित्तता-अहिरिकानोत्तप्पादिवसेन अकुसलपक्खो नेतब्बो. अविज्जागहणेन विपरीतमनसिकार-कोधूपनाह-मक्खपळास-इस्सामच्छरिय-सारम्भ- दोवचस्सता-भवदिट्ठिआदिवसेन अकुसलपक्खो नेतब्बो. वुत्तविपरियायेन अमायाअसाठेय्यादिअविपरीतमनसिकारादिवसेन. तथा समथपक्खियानं सद्धिन्द्रियानं विपस्सनापक्खियानं अनिच्चसञ्ञादीनञ्च वसेन वोदानपक्खो नेतब्बोति अयं नन्दियावत्तस्स नयस्स भूमि.
तथा वुत्तनयेन गहितेसु तण्हाविज्जातप्पक्खियधम्मेसु तण्हा लोभो, अविज्जा मोहो, अविज्जाय सम्पयुत्तो लोहिते सति पुब्बो विय तण्हाय सति सिज्झमानो आघातो दोसो इति तीहि अकुसलमूलेहि गहितेहि, तप्पटिपक्खतो ‘‘अप्पतिट्ठ’’न्तिआदिवचनेहि च तीणि अकुसलमूलानि तीणि कुसलमूलानि च सिद्धानि एव होन्ति. इधापि लोभो सब्बानि सासवकुसलमूलानि आयूहनधम्मा च समुदयसच्चं, तन्निब्बत्ता तेसं अधिट्ठानगोचरभूता च उपादानक्खन्धा दुक्खसच्चन्तिआदिना सच्चयोजना योजेतब्बा. फलं पनेत्थ विमोक्खत्तयवसेन निद्धारेतब्बं, तीहि अकुसलमूलेहि तिविधदुच्चरित-संकिलेसमलविसमअकुसलसञ्ञा-वितक्कादिवसेन अकुसलपक्खो नेतब्बो, तथा तीहि कुसलमूलेहि तिविधसुचरित-समकुसलसञ्ञा-वितक्क-समाधि-विमोक्खमुखादिवसेन वोदानपक्खो नेतब्बोति अयं तिपुक्खलस्स नयस्स भूमि.
तथा वुत्तनयेन गहितेसु तण्हाविज्जातप्पक्खियधम्मेसु विसेसतो तण्हादिट्ठीनं वसेन असुभे ‘‘सुभ’’न्ति, दुक्खे ‘‘सुख’’न्ति च विपल्लासा, अविज्जादिट्ठीनं वसेन ‘‘अनिच्चे निच्च’’न्ति अनत्तनि ‘‘अत्ता’’ति विपल्लासा वेदितब्बा. तेसं पटिपक्खतो ‘‘अप्पतिट्ठ’’न्तिआदिवचनेहि च लद्धेहि सतिवीरियसमाधिपञ्ञिन्द्रियेहि चत्तारि सतिपट्ठानानि सिद्धानेव होन्ति.
तत्थ चतूहि इन्द्रियेहि चत्तारो पुग्गला निद्दिसितब्बा. कथं? दुविधो हि तण्हाचरितो मुदिन्द्रियो तिक्खिन्द्रियोति, तथा दिट्ठिचरितो. तेसु पठमो असुभे ‘‘सुभ’’न्ति विपरियेसग्गाही सतिबलेन यथाभूतं कायसभावं सल्लक्खेन्तो भावनाबलेन तं विपल्लासं समुग्घातेत्वा सम्मत्तनियामं ओक्कमति. दुतियो असुखे ‘‘सुख’’न्ति विपरियेसग्गाही ‘‘उप्पन्नं कामवितक्कं नाधिवासेती’’तिआदिना वुत्तेन वीरियसंवरभूतेन वीरियबलेन पटिपक्खं विनोदेन्तो भावनाबलेन तं विपल्लासं विद्धंसेत्वा सम्मत्तनियामं ओक्कमति. ततियो अनिच्चे ‘‘निच्च’’न्ति अयाथावग्गाही समथबलेन समाहितचित्तो सङ्खारानं तङ्खणिकभावं सल्लक्खेन्तो भावनाबलेन तं विपल्लासं समुग्घातेत्वा सम्मत्तनियामं ओक्कमति. चतुत्थो सन्तति-समूह-किच्चारम्मण-घनवञ्चितताय फस्सादिधम्मपुञ्जमत्ते अनत्तनि ‘‘अत्ता’’ति मिच्छाभिनिवेसी चतुकोटिकसुञ्ञतामनसिकारेन तं मिच्छाभिनिवेसं विद्धंसेत्वा सामञ्ञफलं सच्छिकरोति. सुभसञ्ञासुखसञ्ञादीहि चतूहि वा विपल्लासेहि समुदयसच्चं, तेसमधिट्ठानारम्मणभूता पञ्चुपादानक्खन्धा दुक्खसच्चन्तिआदिना सच्चयोजना वेदितब्बा. फलं पनेत्थ चत्तारि सामञ्ञफलानि, चतूहि चेत्थ विपल्लासेहि चतुरासवोघयोग-कायगन्थ-अगति-तण्हुप्पादुपादान-सत्तविञ्ञाणट्ठिति-अपरिञ्ञादिवसेन अकुसलपक्खो नेतब्बो, तथा चतूहि सतिपट्ठानेहि चतुब्बिधझान-विहाराधिट्ठान-सुखभागियधम्म-अप्पमञ्ञासम्मप्पधानिद्धिपादादिवसेन वोदानपक्खो नेतब्बोति अयं सीहविक्कीळितस्स नयस्स भूमि.
इमेसं पन तिण्णं अत्थनयानं सिद्धिया वोहारनयद्वयं सिद्धमेव होति. तथा हि अत्थनयानं दिसाभूतधम्मालोचनं दिसालोचनं, तेसं समानयनं अङ्कुसोति पञ्चपि नया इध नियुत्ताति वेदितब्बा. इदञ्च सुत्तं सोळसविधे सुत्तन्तपट्ठाने निब्बेधसेक्खभागियं ब्यतिरेकमुखेन पतिट्ठानायूहनानि गहितानीति संकिलेसनिब्बेधसेक्खभागियं चाति दट्ठब्बं. अट्ठवीसतिविधे पन सुत्तन्तपट्ठाने लोकियलोकुत्तरं सत्ताधिट्ठानं ञाणञेय्यं दस्सनभावनं सकवचनं विस्सज्जनीयं कुसलं अनुञ्ञातन्ति वेदितब्बं.
ओघतरणसुत्तवण्णना निट्ठिता.
२. निमोक्खसुत्तवण्णना
२. पठममागतन्ति संवण्णनावसेन पठमसुत्तादीसु पठमं आगतपदं. उत्तानत्थन्ति पाकटत्थं. अपुब्बंयेव हि दुविञ्ञेय्यत्थञ्च पदं संवण्णेतब्बं. नोति पुच्छायं नु-सद्देन समानत्थो निपातोति आह ‘‘जानासि नोति जानासि नू’’ति. वट्टतो निमुच्चन्ति तेन सत्ताति निमोक्खो, मग्गो. सो च पमुच्चन्ति तेनाति पमोक्खो, पमुच्चनन्ते पन अधिगन्तब्बत्ताफलं ‘‘पमोक्खो’’ति वुत्तं, यथा अरहत्तं ‘‘रागक्खयो दोसक्खयो मोहक्खयो’’ति वुत्तं. तेति सत्ता. विविच्चतीति विसुं असम्मिस्सो होति, विगच्छतीति अत्थो. विविच्चति दुक्खं एतस्माति विवेको. दुतियविकप्पे पन सकलवट्टदुक्खतो सत्ता निमुच्चन्ति एत्थ पमुच्चन्ति विविच्चन्ति चाति निमोक्खो पमोक्खो विवेको, निब्बानन्ति अत्थो वेदितब्बो. एत्थाति च निमित्तत्थे भुम्मवचनं दट्ठब्बं. अवधारणत्थो खो-कारो ‘‘अस्सोसि खो’’तिआदीसु विय.
नन्दीमूलको भवो नन्दीभवो पुरिमपदे उत्तरपदलोपेन ‘‘साकभक्खो पत्थवो साकपत्थवो’’ति यथा. पठमं कम्मवट्टपधानं अत्थं वत्वा पुन किलेसकम्मानं वसेन उभयप्पधानं अत्थं वदन्तो ‘‘नन्दिया चा’’तिआदिमाह. पुरिमनयेति नन्दीमूलको कम्मभवो नन्दीभवोति एतस्मिं पक्खे. नन्दीभवेनाति नन्दीभवपदेन. तिविधकम्माभिसङ्खारवसेनाति पुञ्ञाभिसङ्खारादिवसेन कायसङ्खारादिवसेन च तिप्पकारस्स कम्माभिसङ्खारस्स वसेन. सङ्खारक्खन्धो गहितो चेतनापधानत्ता सङ्खारक्खन्धस्स. सञ्ञाविञ्ञाणेहीति ‘‘सञ्ञाविञ्ञाणसङ्खया’’ति एवं वुत्तसञ्ञाविञ्ञाणपदेहि. तंसम्पयुत्ता चाति तेन यथावुत्तसङ्खारक्खन्धेन समं युत्ता एव. द्वे खन्धाति सञ्ञाविञ्ञाणक्खन्धा.
ननु एत्थ वेदनाक्खन्धो न गहितोति? नो न गहितोति दस्सेन्तो ‘‘तेहि पना’’तिआदिमाह. तीहि खन्धेहीति सञ्ञासङ्खारविञ्ञाणक्खन्धेहि. गहिताव अविनाभावतो. न हि वेदनारहितो कोचि चित्तुप्पादो अत्थि. अनुपादिण्णकानन्ति कुसलाकुसलानं. न हेत्थ किरियाखन्धानं अप्पवत्ति अधिप्पेता. अप्पवत्तिवसेनाति अनुप्पत्तिधम्मतापत्तिवसेन. निब्बत्तनवसेन कम्मकिलेसेहि उपादीयतीति उपादि, पञ्चक्खन्धा. उपादिनो सेसो उपादिसेसो, सह उपादिसेसेनाति सउपादिसेसं. निब्बानं कथितं सकलकम्मकिलेसवूपसमत्थस्स जोतितत्ता. हेट्ठा द्वीहि पदेहि अनुपादिण्णकक्खन्धा गहिताति ‘‘वेदनान’’न्ति एत्थ उपादिण्णकग्गहणं युत्तन्ति आह ‘‘उपादिण्णकवेदनान’’न्ति. निरोधेनाति तप्पटिबद्धछन्दरागनिरोधवसेन निरुज्झनेन. उपसमेनाति अच्चन्तूपसमेन अप्पवत्तनेन. एवञ्च कत्वा च-सद्दग्गहणं समत्थितं होति. तेसन्ति तस्सा वेदनाय तंसम्पयुत्तानञ्च तिण्णं खन्धानं. वत्थारम्मणवसेनाति वत्थुभूतानं छन्नं आरम्मणभूतानञ्च सब्बेसम्पि उपादिण्णकरूपधम्मानं वसेन.
कस्मा पन हेट्ठा चत्तारो अरूपक्खन्धायेव वुत्ता, रूपक्खन्धो न गहितोति? विसेसभावतो. सउपादिसेसनिब्बानप्पत्तियञ्हि उपादिण्णकरूपधम्मानं विय अनुपादिण्णकरूपधम्मानं अप्पवत्तियेव नत्थि. दुतियनयेति नन्दिया च भवस्स चाति एतम्हि पक्खे. नन्दिग्गहणेन सङ्खारक्खन्धो गहितो तंसहचरणतो. उपपत्तिभवसङ्खातो रूपक्खन्धोति उपादिण्णकरूपधम्ममेव वदति. तग्गहणेनेव च तन्निमित्तकानि उतुआहारजानि, विञ्ञाणग्गहणेन चित्तजानीति चतुसन्ततिरूपस्सपेत्थ गहितता वेदितब्बा. सञ्ञादीहीति सञ्ञाविञ्ञाणवेदनागहणेहि तयो खन्धा गहिता, तञ्च खो उपादिण्णा अनुपादिण्णाति विभागं अकत्वा अविसेसतो. अविसेसेन हि पञ्चन्नं खन्धानं अप्पवत्ति निब्बानं. तेनाह ‘‘एवं…पे… निब्बानं कथितं होती’’ति. ‘‘निब्बान’’न्ति हि इध अमतमहानिब्बानं अधिप्पेतं. इममेव च नयन्ति इदं यथावुत्तं दुतियमेव. चत्तारो महानिकाये धारेतीति चतुनिकायिको. भण्डिकनामको थेरो भण्डिकत्थेरो. इतीति वुत्तप्पकारपरामसनं. निब्बानवसेनेवाति पठमनये सउपादिसेसनिब्बानस्स अनुपादिसेसनिब्बानस्स च, दुतिये पन ‘‘अमतमहानिब्बानस्सा’’ति सब्बथापि निब्बानस्सेव वसेन भगवा देसनं निट्ठपेसि समापेसीति.
निमोक्खसुत्तवण्णना निट्ठिता.
३. उपनीयसुत्तवण्णना
३. अनेकत्थत्ता धातुसद्दानं उपसग्गवसेन अत्थविसेसवाचको होतीति आह ‘‘उपनीयतीति परिक्खीयति निरुज्झती’’ति. विनस्सतीति अत्थो. उपनीयतीति वा सरसेनेव जीवितस्स मरणूपगमनं वुत्तन्ति आह – ‘‘उपगच्छति वा, अनुपुब्बेन मरणं उपेतीति अत्थो’’ति. कामञ्चेत्थ ‘‘उपनीयती’’ति पदं अपाकटकम्मविसेसं वुत्तं. यथा पन ‘‘सब्बं आरोग्यं ब्याधिपरियोसानं, सब्बं योब्बनं जरापरियोसानं, सब्बं जीवितं मरणपरियोसान’’न्ति, ‘‘उपनीयति जीवित’’न्ति वुत्तत्ता ‘‘मरणं उपेती’’ति वुत्तं. कम्मकत्तुवसेन हेतं वुत्तं.