२. नन्दनवग्गो
१. नन्दनसुत्तवण्णना
११. ‘‘तत्र भगवा’’ति वुत्ते न तथा ब्यञ्जनानं सिलिट्ठता, यथा ‘‘तत्र खो भगवा’’ति वुत्तेति आह ‘‘ब्यञ्जनसिलिट्ठतावसेना’’ति. परिसजेट्ठकेति परिसाय जेट्ठके, ये तस्सा देसनाय विसेसतो भाजनभूता. परिसजेट्ठके भिक्खूति चतुपरिसजेट्ठके भिक्खू. चतुन्नं हि परिसानं जेट्ठा भिक्खुपरिसा पठमुप्पन्नत्ता. आमन्तेसीति सम्बोधेसि, सम्बोधनञ्च जानापनन्ति आह ‘‘जानापेसी’’ति. भदन्तेति गरुगारवसप्पतिस्सववचनमेतं, अत्थतो पन भदन्तेति भद्दं तव होतु अत्तनो निट्ठानपरियोसानत्ता परेसञ्च सन्ततावहत्ता. भगवतो पच्चस्सोसुन्ति एत्थ भगवतोति सामिवचनं आमन्तनमेव सम्बन्धिअत्थपदं अपेक्खतीति अधिप्पायेनाह ‘‘भगवतो वचनं पतिअस्सोसु’’न्ति. भगवतोति पन इदं पतिस्सवनसम्बन्धेन सम्पदानवचनं यथा ‘‘देवदत्तस्स पटिस्सुणाती’’ति. यं पनेत्थ वत्तब्बं, तं निदानवग्गस्स आदिसुत्तवण्णनायं आगमिस्सति.
तावतिंसकायोति तावतिंससञ्ञितो देवनिकायो. दुतियदेवलोकोति छसु कामलोकेसु दुतियो देवलोको. तेत्तिंस जना सहपुञ्ञकारिनो तत्थ उप्पन्ना, तंसहचरितट्ठानं तावतिंसं, तन्निवासिनोपि तावतिंसनामका सहचरणञायेनाति आह ‘‘मघेन माणवेना’’तिआदि. अयं पन केचिवादो ब्यापन्नो होतीति तं अरोचेन्तेन ‘‘वदन्ती’’ति वुत्तं. ब्यापन्नतं दस्सेन्तो ‘‘यस्मा पना’’तिआदिमाह. तथा हि वक्खति ‘‘एवं हि निद्दोसं पदं होती’’ति. नामपण्णत्तियेवाति अत्थनिरपेक्खत्ता निरुळ्हसमञ्ञा एव.
तं वनन्ति तं उपवनं. पविट्ठे पविट्ठे दुक्खप्पत्तेपि अत्तनो सम्पत्तिया नन्दयति, पगेव अदुक्खप्पत्तेति दस्सेतुं ‘‘पञ्चसु ही’’तिआदि वुत्तं. पवेसितानन्ति पकोट्ठवारेन पवेसितानम्पीति अधिप्पायो. चवनकालेयेव थोकं दिस्समानविकारा हुत्वा चवन्ति, ते सन्धाय ‘‘हिमपिण्डो विय विलीयन्ती’’ति वुत्तं. ये पन अदिस्समानविकारा सहसा अन्तरधायन्ति, ते सन्धाय ‘‘दीपसिखा विय विज्झायन्ती’’ति वुत्तन्ति वदन्ति. नन्दयति पकतिया सोमनस्सितं दोमनस्सितञ्च. नन्दनेति एवंअन्वत्थनामके उय्याने. परिवुताति ‘‘देवता’’ति वचनं उपादाय इत्थिलिङ्गवसेन वुत्तं. देवपुत्तो हि सो.
दिवि भवत्ता दिब्बाति आह ‘‘देवलोके निब्बत्तेही’’ति. कामेतब्बताय कामबन्धनेहि, तथा अञ्ञमञ्ञं असंकिण्णसभावताय कामकोट्ठासेहि. उपेताति उपगता समन्नागता. परिचारयमानाति परिरममाना. इदञ्हि पदं अपेक्खित्वा ‘‘कामगुणेही’’ति कत्तरि करणवचनं, पुरिमानि अपेक्खित्वा सहयोगे. रममाना चरन्तीति कत्वा वुत्तं ‘‘रममाना’’ति. परिचारयमानाति वा परितो समन्ततो चारयमानाति अत्थोति आह ‘‘इन्द्रियानि सञ्चारयमाना’’ति. पठमनये हि अनुभवनत्थो परिचरणसद्दो, दुतियनये परिवत्तनत्थो. सो पनाति ‘‘तायं वेलाय’’न्ति वुत्तकालो. अधुनाति सम्पति. सो विचरीति सम्बन्धो. कामगुणेहीति हेतुम्हि करणवचनं. ओवुतोति यथा तं न ञायति, एवं पिहितचित्तो. निवुतो परियोनद्धोति तस्सेव वेवचनं. तेनाह ‘‘लोकाभिभूतो’’ति. आसभिन्ति सेट्ठं ‘‘अग्गोहमस्मि लोकस्सा’’तिआदिना (दी. नि. २.३१; म. नि. ३.२०७) भासन्तो बोधिसत्तो विय.
केवलं दस्सनं किमत्थियन्ति आह – ‘‘ये…पे… वसेना’’ति, तस्मिं नन्दनवने अवट्ठितकामभागानुभवनवसेनाति अत्थो. नरदेवानन्ति पुरिसभूतदेवतानं. तेनाह ‘‘देवपुरिसान’’न्ति. अप्पकं अधिकं ऊनं वा गणनूपगं नाम न होतीति ‘‘तिक्खत्तुं दसन्न’’न्ति वुत्तं. ‘‘तेत्तिंसान’’न्ति हि वत्तब्बे अयं रुळ्ही. परिवारसङ्खातेन, न कित्तिसङ्खातेनाति अधिप्पायो. सीलाचारादिगुणनेमित्तिका हि कित्ति. ‘‘तावतिंसा देवा दीघायुका वण्णवन्तो सुखबहुला’’ति एवमादिवचनेन यसे इच्छिते अविसेसेत्वाव ‘‘यसेन सम्पन्नान’’न्ति सक्का वत्तुं.
अरियसाविकाति सोतापन्ना. ‘‘सकदागामिनी’’ति केचि. अधिप्पायं विवट्टेत्वाति यथा त्वं अन्धबाले मञ्ञसि, धम्मसभावो एवं न होतीति तस्सा देवताय अधिप्पायं विपरिवत्तेत्वा. एकन्ततो सुखं नाम निब्बानमेव. कामा हि दुक्खा विपरिणामधम्माति इमिना अधिप्पायेन तस्सा अधिप्पायं पटिक्खिपित्वा. कामं चतुत्थभूमकापि सङ्खारा अनिच्चा एव, ते पन सम्मसनूपगा न होन्तीति तेभूमकग्गहणं सम्मसनयोग्गेन. हुत्वाति पुब्बे अविज्जमाना पच्चयसमवायेन भवित्वा उप्पज्जित्वा. एतेन नेसं भावभागो दस्सितो. अभावत्थेनाति सरसनिरोधभूतेन विद्धंसनभावेन.
अनिच्चा अद्धुवा, ततो एव ‘‘मय्हं इमे सुखा’’ति वा न इच्चाति अनिच्चा. उप्पादवयसभावाति खणे खणे उप्पज्जननिरुज्झनसभावा. तेनाह ‘‘उप्प…पे… वेवचन’’न्ति. पुरिमस्स वा पच्छिमं कारणवेवचनन्ति आह ‘‘यस्मा वा’’तिआदि. तदनन्तराति तेसं उप्पादवयानं अन्तरे. वेमज्झट्ठानन्ति ठितिक्खणं वदति. ये पन ‘‘सङ्खारानं ठिति नत्थी’’ति वदन्ति, तेसं तं मिच्छा. यथा हि तस्सेव धम्मस्स उप्पादावत्थाय भिन्ना भङ्गावत्था इच्छिता, अञ्ञथा अञ्ञं उप्पज्जति, अञ्ञं निरुज्झतीति आपज्जति, एवं उप्पन्नस्स भङ्गाभिमुखावत्था इच्छितब्बा, साव ठितिक्खणो. न हि उप्पज्जमानो भिज्जतीति सक्का विञ्ञातुन्ति. वूपसमसङ्खातन्ति अच्चन्तं वूपसमसङ्खातं निब्बानमेव सुखं, न तया अधिप्पेता कामाति अधिप्पायो.
नन्दनसुत्तवण्णना निट्ठिता.
२. नन्दतिसुत्तवण्णना
१२. नन्दतीति एत्थ नन्दनं सप्पीतिककामतण्हाकिच्चन्ति आह – ‘‘तुस्सती’’ति, तस्मा कामपरितोसेन हट्ठतुट्ठो होतीति अत्थो. पुत्तिमाति पुत्तवा. पहूते चायं मा-सद्दोति आह ‘‘बहुपुत्तो’’ति. बहुपुत्ततागहणेन इदं पयोजनन्ति दस्सेन्तो ‘‘तस्स ही’’तिआदिमाह. पूरेन्तीति पदं अपेक्खित्वा धञ्ञस्साति सामिवचनं. इति आहाति इममत्थं सन्धायाह, एवंअधिप्पायो हुत्वाति अत्थो. गोसामिकोति गोमा. इधापि पहूते मा-सद्दो. गोरससम्पत्तिन्ति गोरसेहि निप्फज्जनसम्पत्तिं. उपधीति पच्चत्तबहुवचनं. हीति हेतुअत्थे निपातो. नन्दयन्ति पीतिसोमनस्सं जनयन्तीति नन्दना. कामं दुक्खस्स अधिट्ठानभावतो निप्परियायतो कामा ‘‘उपधी’’ति वत्तब्बतं अरहन्ति, तस्सा पन देवताय अधिप्पायवसेनाह ‘‘सुखस्स अधिट्ठानभावतो’’ति. किलेसवत्थुहेतुकत्ता सेसपदद्वयस्स किञ्चापि सब्बं संसारदुक्खं किलेसहेतुकं, विसेसतो पन पापधम्मा अपायूपपत्तिं निब्बत्तेन्तीति आह – ‘‘किलेसापि अपायदुक्खस्स अधिट्ठानभावतो’’ति. उपसंहरमानाति उपनेन्ता उप्पादेन्ता. मनुस्सजातिकोपि दुल्लभघासच्छादनताय दुक्खबहुलो पेतो वियाति मनुस्सपेतो. मनुस्सजातिकोपि वुत्तरूपो अनत्थपातितो परेहि हिंसितो समानो नेरयिको वियाति मनुस्सनेरयिको.
फलेन रुक्खतो फलं पातेन्तो विय. तथेव नवहाकारेहीति यथा तीसु कालेसु नासमरणभेदनवसेन पुत्तिमा पुत्तनिमित्तं, तथेव गोमा गोनिमित्तं सोचति नवप्पकारेहि. पञ्च कामगुणोपधीपि नरं सोचेन्तीति योजना. तस्साति यो उत्तरि अनुगिज्झति तस्स. कामयानस्साति जातकामच्छन्दस्स. जन्तुनोति सत्तस्स. परिहायन्ति चे विनस्सन्ति चे. सल्लविद्धोवाति सल्लेन विद्धो विय. रुप्पतीति विकारं आपज्जति, सोचतीति अत्थो. नरस्स सोचना सोकघट्टनपच्चयो. उपधयो नत्थीति कामं किलेसाभिसङ्खारूपधयो ताव खीणासवस्स नत्थेव मग्गाधिगमेन निरोधितत्ता, खन्धूपधयो पन कथन्ति? तेपि तस्स सउपादिसेसकालेपि अट्ठुप्पत्तिहेतुभूता न सन्तेव, अयञ्च अनुपादिसेसकाले. तेनाह ‘‘सो निरुपधि महाखीणासवो’’ति.
नन्दतिसुत्तवण्णना निट्ठिता.
३. नत्थिपुत्तसमसुत्तवण्णना
१३. पुत्तपेमं पुत्तग्गहणेन गहितं उत्तरपदलोपेनाति आह ‘‘पुत्तपेमसम’’न्ति. गोसमितन्ति गोहि समं कतं. तेनाह ‘‘गोहि सम’’न्ति. सूरियस्स समाति सूरियसमा. अवयवसम्बन्धे चेतं सामिवचनं. अवयवो चेत्थ आभा एवाति विञ्ञायति ‘‘अनन्तरं आभा’’ति वुच्चमानत्ताति आह ‘‘सूरियाभाय समा’’तिआदि. महोघभावेन सरन्ति सवन्तीति सरा, महन्ता जलासया. सब्बे ते समुद्दपरमा ओरिमजनेहि अदिट्ठपरतीरत्ता तस्स.
नत्थि अत्तसमं पेमन्ति गाथाय पठमगाथायं वुत्तनयेन अत्थो वेदितब्बो. अत्तपेमेन समं पेमं नाम नत्थीति अयमत्थो. अनुदककन्तारे घम्मसन्तापं असहन्तिया अङ्के ठपितपुत्तकं कन्दन्तं भूमियं निपज्जापेत्वा तस्स उपरि ठत्वा मतइत्थिवत्थुना दीपेतब्बं. तेनाह – ‘‘मातापितादयो हि छड्डेत्वापि पुत्तधीतादयो’’ति. तथा चाह –
‘‘सब्बा दिसा अनुपरिगम्म चेतसा,
नेवज्झगा पियतरमत्तना क्वचि;
एवं पियो पुथु अत्ता परेसं,
तस्मा न हिंसे परमत्तकामो’’ति. (सं. नि. १.११९; उदा. ४१; नेत्ति. ११३);
धञ्ञेन समं धनं नाम नत्थि, यस्मा तप्पटिबद्धा आहारूपजीवीनं सत्तानं जीवितवुत्ति. तथारूपे कालेति दुब्भिक्खकाले. एकदेसंयेव ओभासन्तीति एकस्मिं खणे चतूसु महादीपेसु ओभासं फरितुं असमत्थत्ता सूरियस्सपि, पगेव इतरेसं. बोधिसत्तस्स उदयब्बयस्स ञाणानुभावेन सकलजातिखेत्तं एकालोकं अहोसीति आह ‘‘पञ्ञा…पे… सक्कोती’’ति. तमं विधमतीति पुब्बेनिवासञाणादयो पञ्ञा यत्थ पवत्तन्ति, तमनवसेसं ब्यापेत्वा एकप्पहारेन पवत्तनतो. ‘‘वुट्ठिया पन पवत्तमानाय याव आभस्सरभवना’’ति पचुरवसेन वुत्तं.
नत्थिपुत्तसमसुत्तवण्णना निट्ठिता.
४. खत्तियसुत्तवण्णना
१४. खेत्ततो विवादा सत्ते तायतीति खत्तियो. वदति देवता अत्तनो अज्झासयवसेन. द्विपदादीनन्ति आदि-सद्देन चतुप्पदभरियपुत्ता गहिता. बुद्धादयोति आदि-सद्देन आजानीयसुस्सूसभरियस्सवपुत्ता. द्विपदानं सेट्ठोति एत्थ द्विपदानं एव सेट्ठोति नायं नियमो इच्छितो, सेट्ठो एवाति पन इच्छितो, तस्मा सम्बुद्धो द्विपदेसु अञ्ञेसु तत्थ च उप्पज्जनतो सेट्ठो एव सब्बेसम्पि उत्तरितरस्स अभावतोति अयमेत्थ अत्थो. तेनाह ‘‘उप्पज्जमानो पनेसा’’तिआदि. कारणाकारणं आजानातीति आजानीयो. गण्हापेथाति यथा उदको न तेमिस्सति, एवं वाळं गण्हापेथ. ‘‘असुस्सूसा’’ति केचि पठन्ति. आसुणमानोति सप्पटिस्सवो हुत्वा वचनसम्पटिच्छको.
खत्तियसुत्तवण्णना निट्ठिता.
५. सणमानसुत्तवण्णना
१५. ठिते मज्झन्हिकेति पुब्बद्धं निक्खमित्वा अपरद्धं अप्पत्वा ठितमज्झन्हे. सन्निसीवेसूति परिस्समविनोदनत्थं सब्बसो सन्निसीदन्तेसु. द-कारस्स हि व-कारं कत्वा निद्देसो. तेनाह ‘‘सन्निसिन्नेसु विस्सममानेसू’’ति. सब्बसत्तानन्ति सब्बेसञ्च आहारूपजीवितसत्तानं घम्मतापने सन्तत्तकायानं इरियापथदुब्बल्यकालोति ठानादिइरियापथस्स असमत्थकालो. सणति वियाति सद्दं करोति विय, यथा तं अञ्ञम्पि महावनं वक्खमाननयेन. तेनाह ‘‘तप्पटिभागं नामेत’’न्ति छिद्दवेणुपब्बानन्ति रन्धजातकीचकमहावेळुपब्बानं. दुतियकं सहायं अलभन्ती अनभिरतिपरितस्सनाय एवमाह. अनप्पकं सुखन्ति विपुलं उळारं विवेकसुखं.
एकविहारताय सुञ्ञागारं पविट्ठस्स. तेन कायविवेकं दस्सेति. अनिच्चानुपस्सनादीहि निच्चसञ्ञादिप्पहानेन सन्तचित्तस्स. तेन चित्तविवेकं दस्सेति. संसारे भयं इक्खनतो भिक्खुनो उभयविवेकसम्पन्नस्स, ततो एव उत्तरिं मनुस्सधम्मतो रतिं लाभिनो. अमानुसी रतीति भावनारति. पुरतोति पुरिमभागे. पच्छतोति पच्छिमभागे. अपरोति अञ्ञो. पुरतोति वा अनागते, अनागतं आरब्भाति अत्थो. पच्छतोति अतीते अतीतं आरब्भ पटिपत्तिया विबाधनतो. परोति कोधो चित्तपटिदुस्सनताय. न परोति अपरो, लोभो, सो चे न विज्जति. एतेन अनागतप्पजप्पनाय अतीतानुसोचनाय च अभावं दस्सेति. अतीव फासु भवतीति नीवरणजेट्ठकस्स कामच्छन्दस्स विगमेन विक्खम्भितनीवरणस्स झानस्स वसेन अतिविय फासुविहारो होति. एकस्स वसतो वनेति तण्हादुतियिकाभावेन एकस्स अरञ्ञे विवेकवासं वसतो. सेसं तादिसमेवाति सेसमेत्थ यं वत्तब्बं, तं पठमगाथायं वुत्तसदिसमेव.
सणमानसुत्तवण्णना निट्ठिता.
६. निद्दातन्दीसुत्तवण्णना
१६. पच्छिमे मासे पच्छाभत्तं पिण्डपातप्पटिक्कन्तो चतुग्गुणं सङ्घाटिं पञ्ञपेत्वा दक्खिणेन पस्सेन सतो सम्पजानोति एत्तकं पाठं सङ्खिपित्वा ‘‘निद्दं ओक्कमिता’’ति वुत्तं. किरियामयचित्तेहि अवोमिस्सो भवङ्गसोतो अब्याकतनिद्दा. सा हि खीणासवानं उप्पज्जनारहा, तस्सा पुब्बभागापरभागेसु…पे… उप्पन्नं थिनमिद्धं इधाधिप्पेता निद्दा, सा अखीणासवानं येभुय्येन अनियतकाला, तब्बिधुरनियतसब्भावं दस्सेन्तो ‘‘अतिच्छात…पे… आगन्तुकं आलसिय’’न्ति आह. कायालसियपच्चया वीरियस्स पटिपक्खभूता चत्तारो अकुसलक्खन्धा तन्दी नाम. तन्दीति सभावनिद्देसो. तन्दियनाति आकारनिंद्देसो. तन्दीमनताति तन्दीभूतचित्तता. आलस्यन्ति अलसभावाहरणं. आलस्यायितत्तन्ति अलसभावप्पत्ति. कायविजम्भनाति कायस्स विनामना. अकुसलपक्खा उक्कण्ठितताति अकुसलपक्खिया अनभिरति. भत्तकिलमथोति यथावुत्तस्स भत्तवत्थुकस्स आहारस्स वसेन सरीरे उप्पज्जनकखेदो. उपक्किलिट्ठोति पञ्ञाय दुब्बलीकरणेन उपक्किलिट्ठचित्तो. चित्तस्स असमाहितत्ता निवारितपातुभावो. अरियमग्गस्स जोतनं नाम उप्पज्जनमेवाति आह ‘‘न जोतति, न पातुभवतीति अत्थो’’ति. न हि अरियमग्गो जोतिअजोतिनामो पवत्तति.
मग्गसहजातवीरियेनाति लोकियलोकुत्तरमग्गसहजातवीरियेन. मिस्सकमग्गो हि इध अधिप्पेतो. नीहरित्वाति नीहरणहेतु. हेतुअत्थो हि अयं त्वा-सद्दो ‘‘पञ्ञाय चस्स दिस्वा’’तिआदीसु (म. नि. १.२७१) विय. तेन ‘‘मग्गो विसुज्झती’’ति वचनं समत्थितं होति. ‘‘अरियमग्गं विसुज्झती’’ति केचि पठन्ति.
निद्दातन्दीसुत्तवण्णना निट्ठिता.
७. दुक्करसुत्तवण्णना
१७. दुक्खं तितिक्खन्ति दुत्तितिक्खं. तञ्च दुक्खमं दुस्सहनं आरम्भवसेन दुक्करं, अनुयुञ्जनवसेन दुत्तितिक्खन्ति. अब्यत्तेनाति सामञ्ञस्स उपकारानुपकारे धम्मे जाननसमत्थाय वेय्यत्तियसङ्खाताय पञ्ञाय अभावतो न ब्यत्तेन. तेनाह ‘‘बालेना’’ति. यस्मिं धम्मे सति समणोति वुच्चति, तं सामञ्ञन्ति आह ‘‘समणधम्मो’’ति. इमिनाति ‘‘दुक्करं दुत्तितिक्खञ्च, अब्यत्तेन च सामञ्ञ’’न्ति इमिना गाथद्धेन इदं दस्सेतीति इदं इदानि वुच्चमानं अत्थजातं दस्सेति. अभिदन्तन्ति अभिभवनदन्तं, उपरिदन्तन्ति अत्थो. सो हि इतरं मुसलं विय उदुक्खलं विसेसतो कस्सचि खादनकाले अभिभुय्य वत्तति. आधायाति निप्पीळनवसेनेव ठपेत्वा. तालुं आहच्चाति तालुपदेसमाहनित्वा विय. चेतसाति कुसलचित्तेन. चित्तन्ति अकुसलचित्तं. अभिनिग्गण्हित्वाति यथा अतिसमुदाचारो न होति, एवं विबाधनवसेन निग्गहेत्वा. आपाणकोटिकन्ति पाणकोटिपरियोसानं, परिजीवन्ति अत्थो. सम्बाधेतीति सम्बाधो, अन्तरायिको. बहू परिस्सयाति अयोनिसो कामवितक्कादिवसेन.
पज्जति चित्तमेत्थाति पदं, आरम्मणं. इरियापथं एव पदं इरियापथपदं.
गीवा चत्तारो पादाति गीवपञ्चमानि. समोदहन्ति वा समोधानहेतूति अयमेत्थ अत्थोति आह – ‘‘समोदहित्वा वा’’ति, सम्मा ओधाय अन्तो पवेसेत्वाति अत्थो. सके आरम्मणकपालेति गोचरज्झत्तं वदति. समोदहन्ति समोदहन्तो. अनिस्सितोति तेभूमकधम्मेसु कञ्चिपि धम्मं तण्हादिट्ठाभिनिवेसवसेन अनिस्सितो. अविहिंसमानो विहिंसानिमित्तानं पजहनेन. उल्लुम्पनसभावसण्ठितेनाति सीलब्यसनतो उद्धरणरूपे सण्ठितेन, करुणायुत्तेनाति अत्थो. तेनाह ‘‘कारुञ्ञतं पटिच्चा’’ति.
दुक्करसुत्तवण्णना निट्ठिता.
८. हिरीसुत्तवण्णना
१८. निसेधेतीति निवारेति पवत्तितुं न देति. पुच्छति देवता. अपहरन्तोति अपनेन्तो, यथा सब्बेन सब्बं अक्कोसवत्थु न होति, एवं परिहरन्तोति अत्थो. बुज्झति सारथिविधं. अत्तनि निपातं न देति, आजानीयो हि युत्तं पजानाति. अभूतेन अभूतक्कोसेन परिमुत्तो नाम नत्थि बालानञ्च जनानं परापवादे युत्तपयुत्तभावतो. तेनाह भगवा –
‘‘निन्दन्ति तुण्हिमासीनं, निन्दन्ति बहुभाणिनं;
मितभाणिम्पि निन्दन्ति, नत्थि लोके अनिन्दितो’’ति. (ध. प. २२७);
तनुयाति वा कतिपया. तेनाह ‘‘अप्पका’’ति. सदा सताति हिरिनिसेधभावे कारणवचनं. पप्पुय्याति पत्वा अधिगन्त्वा. वानतो निक्खन्तत्ता निब्बानं, असङ्खतधातु.
हिरीसुत्तवण्णना निट्ठिता.
९. कुटिकासुत्तवण्णना
१९. अन्तोति कुच्छिअब्भन्तरे. वसनट्ठानट्ठेनाति वसनभावेन. कुलपवेणिन्ति कुलाचारं कुलतन्तिं. सन्तानकट्ठेनाति कुलसन्ततिया बन्धनभावेन. एवं सब्बपदेहि पुच्छितत्थस्स अनुजाननवसेन ‘‘एकंसवचने निपातो’’ति वुत्तं. आपादिका पोसिका मातुच्छा महापजापति माता एवाति कत्वा ‘‘पहाय पब्बजितत्ता’’ति अविसेसतो वुत्तं. पहाय पब्बजितत्ता नत्थीति आनेत्वा सम्बन्धो. पुन मातुकुच्छिवासादीनं अभाववचनेनेव वट्टम्हि बन्धनस्स अभावो दीपितो होतीति न गहितो. अयं किर देवता यथा पुथुज्जना बुद्धानं गुणे न जानन्ति, एवं न जानाति, तस्मा ‘‘मया सन्नाहं बन्धित्वा’’तिआदिमाह.
कुटिकासुत्तवण्णना निट्ठिता.
१०. समिद्धिसुत्तवण्णना
२०. तपनभावेन तपनोदकत्ता तपोदाति तस्स रहदस्स नामं. तेनाह ‘‘तत्तोदकस्स रहदस्सा’’ति. ततोति नागभवने उदकरहदतो तपोदा नाम नदी सन्दति. सा हि नदी भूमितलं आरोहति. ‘‘एदिसा जाता’’ति वचनसेसो. पेतलोकोति लोहकुम्भिनिरया इधाधिप्पेताति वदन्ति. रहदस्स पन आदितो पब्बतपादवनन्तरेसु बहू पेता विहरन्ति, स्वायमत्थो पेतवत्थुपाळियालक्खणसंयुत्तेन च दीपेतब्बो. यतायन्ति यतो रहदतो अयं. सातोदकोति मधुरोदको. सेतोदकोति परिसुद्धोदको, अनाविलोदकोति अत्थो. ततोति तपोदानदितो.
समिद्धोति अवयवानं सम्पुण्णताय संसिद्धियाव सम्मा इद्धो. तेनाह ‘‘अभिरूपो’’तिआदि. पधाने सम्मसनधम्मे नियुत्तो, तं वा एत्थ अत्थीति पधानिको. सेनासनं सुट्ठपितद्वारवातपानं, तेसं पिदहनेन उतुं गाहापेत्वा.
पुब्बापयमानोति न्हानतो पुब्बभागे विय वोदकभावं आपज्जमानो गमेन्तो. अवत्तं पटिक्खिपित्वा वत्तं दस्सेतुं ‘‘तत्थ…पे… न ओतरितब्ब’’न्ति पठमं वुत्तं. सब्बदिसापलोकनं यथा न्हायनट्ठानस्स मनुस्सेहि विवित्तभावजाननत्थं. खाणुआदिववत्थापनं चीवरादीनं ठपनत्थं उदकसमीपेति अधिप्पायो. उक्कासनं अमनुस्सानं अपगमनत्थं. अवकुज्जट्ठानं तङ्खणेपि उपरिमकायस्स उजुकं अविवटकरणत्थं. चीवरपिट्ठेयेव ठपेतब्बं यत्थ वा तत्थ वा अट्ठपेत्वा. उदकन्तेति उदकसमीपे. सिन्नट्ठानन्ति सेदगतपदेसो. पसारेतब्बं तस्स सुक्खापनत्थं. संहरित्वा ठपनं पुन सुखेन गहेत्वा निवासनत्थं. नाभिप्पमाणमत्तंओतरणं तावता उदकपटिच्छादिलक्खणप्पत्ततो. वीचिं अनुट्ठापेन्तेनातिआदि संयतकारितादस्सनं. निवासनं परिक्खिपित्वाति अन्तरवासकं कटिप्पदेसस्स यथा परितो होति, एवं खिपित्वा परिवसित्वा.
सरीरवण्णोपि विप्पसीदि सम्मदेव भावनानुस्सतिम्पि विन्दन्तस्साति अधिप्पायो. समनं निग्गहेतुन्ति किलेसवसं गतं अत्तनो चित्तं निग्गण्हितुं. कामूपनीताति कामं उपगतचित्ता. अथ वा किलेसकामेन थेरे उपनीतचित्ता.
अपरिभुञ्जित्वाति अननुभोत्वा. अनुभवितब्बन्ति अत्थतो आपन्नमेवाति आह ‘‘पञ्चकामगुणे’’ति. भिक्खसीति याचसि. तञ्च भिक्खाचरियवसेनाति आह ‘‘पिण्डाय चरसी’’ति. कामपरिभोगगरुगमनकालो नाम विसेसतो पठमयोब्बनावत्थाति आह ‘‘दहरयोब्बनकालो’’ति. ओभग्गेनाति मज्झे संभग्गकायेन. जिण्णकाले हि सत्तानं कटियं कायो ओभग्गो होति.
वोति निपातमत्तं ‘‘ये हि वो अरिया’’तिआदीसु विय. सत्तानन्ति सामञ्ञवचनं, न मनुस्सानं एव. देहनिक्खेपनन्ति कळेवरट्ठपितट्ठानं. नत्थि एतेसं निमित्तन्ति अनिमित्ता, ‘‘एत्तकं अयं जीवती’’तिआदिना सञ्जानननिमित्तरहिताति अत्थो. न नायरेति न ञायन्ति. इतो परन्ति एत्थ परन्ति अञ्ञं कालं. तेन ओरकालस्सपि सङ्गहो सिद्धो होति. परमायुनो ओरकाले एव चेत्थ परन्ति अधिप्पेतं ततो परं सत्तानं जीवितस्स अभावतो. ववत्थानाभावतोति कालवसेन ववत्थानाभावतो. ववत्थानन्ति चेत्थ परिच्छेदो वेदितब्बो, न असङ्करतो ववत्थानं, निच्छयो वा. अब्बुदपेसीतिआदीसु अब्बुदकालो पेसिकालोतिआदिना काल-सद्दो पच्चेकं योजेतब्बो. कालोति इध पुब्बण्हादिवेला अधिप्पेता. तेनाह पुब्बण्हेपि हीतिआदि. इधेव देहेन पतितब्बन्ति सम्बन्धो. अनेकप्पकारतोति नगरे जातानं गामे, गामे जातानं नगरे, वने जातानं जनपदे, जनपदे जातानं वनेतिआदिना अनेकप्पकारतो. इतो चुतेनाति इतो गतितो चुतेन. इध इमिस्सं गतियं. यन्ते युत्तगोणो वियाति यथा यन्ते युत्तगोणो यन्तं नातिवत्तति, एवं कालो गतिपञ्चकन्ति एवं उपमासंसन्दनं वेदितब्बं.
अयं कालोति अयं मरणकालो. पच्छिमे कालेति पच्छिमे वये. तिस्सो वयोसीमाति. पठमादिका तिस्सो वयस्स सीमा अतिक्कन्तेन. पुरिमानं हि द्विन्नं वयानं सब्बसो सीमा अतिक्कमित्वा पच्छिमस्स आदिसीमं अतिक्कन्तो तथा वुत्तो. ‘‘अयञ्हि समणधम्मो…पे… न सक्का कातु’’न्ति वत्वा तमत्थं वित्थारतो दस्सेतुं ‘‘तदा ही’’तिआदि वुत्तं. गण्हितुन्ति पाळितो अत्थतो च हदये ठपनवसेन गण्हितुं. परिभुञ्जितुन्ति वुत्तधम्मपरिहरणसुखं अनुभवितुं. एकस्स कथनतो पठमं गाथं सुत्तं वा उस्सारेति, तस्मिं निट्ठिते इतरो धम्मकथिको तंयेव वित्थारेन्तो धम्मं कथेति, अयं सरभाणधम्मकथा. सुत्तगेय्यानुसारेन याव परियोसाना उस्सारणं सरभञ्ञधम्मकथा. ‘‘मा मं कालो उपच्चगा’’ति वदन्तो ‘‘समणधम्मस्स करणस्स अयं मे कालो’’ति कथेति, ततो परो ‘‘पच्छिमवयो अञ्ञो कालो’’ति कथेति. ‘‘कालं वोहं…पे… तस्मा अभुत्वा भिक्खामी’’ति वदन्तो अत्तना कतं पटिपत्तिञ्च सहेतुकं सानिसंसं कथेति.
तं गारवकारणं सन्धाय. एतन्ति ‘‘अथ खो सा देवता पथवियं पतिट्ठहित्वा’’ति एतं वुत्तं. दहरो त्वन्तिआदिमाह लोभाभिभूतताय अधिगतत्ता. सब्बसम्पत्तियुत्तोति भोगसम्पदा परिवारसम्पदाति सब्बसम्पत्तीहि युत्तो. अलङ्कारपरिहारन्ति अलङ्कारकरणं. अनिक्कीळितावीति अकीळितपुब्बो. कीळनञ्चेत्थ कामानं परिभोगोति आह ‘‘अभुत्तावी’’ति. अकतकामकीळोति अकतकामानुभवनप्पयोगो. सयं अत्तना एव दिस्सन्तीति सन्दिट्ठा, सन्दिट्ठा एव सन्दिट्ठिका, अत्तपच्चक्खतो सन्दिट्ठिका. पकट्ठो कालो पत्तो एतेसन्ति कालिका, ते कालिके.
चित्तानन्तरन्ति इच्छितचित्तानन्तरं, इच्छितिच्छितारम्मणाकारेति अत्थो. तेनेवाह ‘‘चित्तानन्तरं इच्छितिच्छितारम्मणानुभवनं न सम्पज्जती’’तिआदि. चित्तानन्तरं लद्धब्बतायाति अनन्तरितसमाधिचित्तानन्तरं लद्धब्बफलताय. समोहितेसुपीति सम्भतेसुपि. सम्पन्नकामस्साति समिद्धकामस्स. चित्तकारा रूपलाभेन, पोत्थकारा पटिमाकारका, रूपकारा दन्तरूपकट्ठरूप-लोहरूपादिकारका. आदिसद्देन नानारूपवेसधारीनं नटादीनं सङ्गहो. सेसद्वारेसूति एत्थ गन्धब्बमालाकारसूपकारादयो वत्तब्बा.
सोति समिद्धित्थेरो. समोहितसम्पत्तिनाति सङ्गाहभोगूपकरणसम्पत्तिना. पत्तब्बदुक्खस्साति कामानं आपज्जनरक्खणवसेन लद्धब्बस्स कायिकचेतसिकदुक्खस्स. उपायासस्साति दळ्हपरिस्समस्स विरतस्स. ‘‘विस्सातस्सा’’ति केचि. ‘‘पच्चवेक्खणञाणेना’’ति केचि पठन्ति. असुकस्मिं नाम काले फलं होतीति एवं उदिक्खितब्बो नस्स कालोति अकालो. एत्थाति एतेसु नवसु लोकुत्तरधम्मेसु. एहिपस्सविधिन्ति ‘‘एहि पस्सा’’ति एवं पवत्तविधिवचनं. उपनेतब्बोति वा उपनेय्यो, सो एव ओपनेय्यिको. विञ्ञूहीति विदूहि पटिविद्धसच्चेहि. ते एकंसतो उग्घटितञ्ञूआदयो होन्तीति आह ‘‘उग्घटितञ्ञूआदीही’’ति. ‘‘पच्चत्त’’न्ति एतस्स पतिअत्तनीति भुम्मवसेन अत्थो गहेतब्बोति आह ‘‘अत्तनि अत्तनी’’ति.
सब्बपदेहि सम्बन्धोति ‘‘कथं आदीनवो एत्थ भिय्यो, कथं अकालिको’’तिआदिना सब्बेहि पच्चेकं सम्बन्धो वेदितब्बो.
नवोति तरुणो न चिरवस्सो. ये भिक्खुनोवादकलक्खणप्पत्ता, ते सन्धाय ‘‘वीसतिवस्सतो पट्ठाय थेरो’’ति वुत्तं. इध सासनं नाम सिक्खत्तयसङ्गहं पिटकत्तयन्ति आह ‘‘धम्मेन ही’’तिआदि. तत्थ धम्मेन विनयो एत्थ विना दण्डसत्थेहीति धम्मविनयो. धम्माय विनयो एत्थ न आमिसत्थन्ति धम्मविनयो. धम्मतो विनयो न अधम्मतोति धम्मविनयो. धम्मो वा भगवा धम्मस्सामी धम्मकायत्ता, तस्स धम्मसञ्ञितस्स सत्थु विनयो, न तक्किकानन्ति धम्मविनयो. धम्मे विनयो न अधम्मे विनयो. धम्मो च सो यथानुसिट्ठं पटिपज्जमाने सत्ते अपायेसु अपतमाने धारेतीति, सब्बे संकिलेसतो विनेतीति विनयो चाति धम्मविनयो. तेनाह ‘‘उभयम्पेतं सासनस्सेव नाम’’न्ति.
धम्मविनयोति धम्मेन युत्तो विनयोति धम्मविनयो आजञ्ञरथो विय. धम्मो च विनयो चाति वा धम्मविनयो, तं धम्मविनयं. धम्मविनयानञ्हि सत्थुभाववचनतो धम्मविनयत्तसंसिद्धि धम्मविनयानं अञ्ञमञ्ञं विसेसनतो. अभिधम्मेपि विनयवचनन्ति धम्मविनयद्वयसिद्धि, देसितपञ्ञत्तवचनतो धम्मविनयसिद्धि. धम्मो चतुधा देसितो सन्दस्सन-समादापन-समुत्तेजन-सम्पहंसनवसेन, विनयो चतुधा पञ्ञत्तो सीलाचारतो पराजितवसेन. धम्मचरिया सकविसयो, विनयपञ्ञत्ति बुद्धविसयो. परियायेन देसितो धम्मो, निप्परियायेन पञ्ञत्तो विनयो. धम्मदेसना अधिप्पायत्थप्पधाना, विनयपञ्ञत्ति वचनत्थप्पधाना. परमत्थसच्चप्पधानो धम्मो, सम्मुतिसच्चप्पधानो विनयो. आसयसुद्धिपधानो धम्मो, पयोगसुद्धिपधानो विनयो.
किरियद्वयसिद्धिया धम्मविनयसिद्धि. धम्मेन हि अनुसासनसिद्धि, विनयेन ओवादसिद्धि. धम्मेन धम्मकथासिद्धि, विनयेन अरियतुण्हीभावसिद्धि. सावज्जद्वयपरिवज्जनतो धम्मविनयसिद्धि. धम्मेन हि विसेसतो पकतिसावज्जपरिच्चागसिद्धि, विनयेन पञ्ञत्तिसावज्जपरिच्चागसिद्धि. गहट्ठपब्बजितानं साधारणासाधारणगुणद्वयसिद्धि. बहुस्सुतसुतपसन्नद्वयतो परियत्ति-परियापुणन-धम्मविहार-विभागतो धम्मधरविनयधरविभागतो च धम्मविनयद्वयसिद्धि, सरणद्वयसिद्धिया धम्मविनयद्वयसिद्धि. इध सत्तानं दुविधं सरणं धम्मो अत्ता च. तत्थ धम्मो सुचिण्णो सरणं. ‘‘धम्मो हवे रक्खति धम्मचारि’’न्ति (थेरगा. ३०३; जा. १.१०.१०२; १.१५.३८५) हि वुत्तं. सुदन्तो अत्तापि सरणं ‘‘अत्ता हि अत्तनो नाथो’’ति (ध. प. १६०, ३८०) वचनतो. तेन वुत्तं ‘‘सरणद्वयसिद्धिया धम्मविनयसिद्धी’’ति. तत्थ यतस्स धम्मसिद्धि, यतो च विनयसिद्धि, तदुभयं दस्सेन्तो आह – ‘‘धम्मेन हेत्थ द्वे पिटकानि वुत्तानि, विनयेन विनयपिटक’’न्ति. अधुना आगतो इदानेव न चिरस्सेव उपगतो.
महन्ते ठाने ठपेत्वाति महेसक्खतादस्सनत्थं अत्तनो परिवारेन महन्तट्ठाने ठपितभावं पवेदेत्वा. महतियाति उपसङ्कमनवन्दनादिवचनापज्जनवसेन समाचिण्णाय. सब्बेपि किर निसीदन्ता तं ठानं ठपेत्वाव निसीदन्ति. थिरकरणवसेनाति दळ्हीकरणवसेन. अयं किर देवता ञाणसम्पन्ना मानजातिका, तस्मा नायं मानं अप्पहाय मम देसनं पटिविज्झितुं सक्कोतीति माननिग्गण्हनत्थं आदितो दुविञ्ञेय्यं कथेन्तो भगवा ‘‘अक्खेय्यसञ्ञिनो’’तिआदिना ताय ञातुमिच्छितकामानं कालिकादिभावं, धम्मस्स च सन्दिट्ठिकादिभावं विभावेन्तो द्वे गाथा अभासि.
अक्खेय्यतोति गिहिलिङ्गपरियायनामविसेसादिवसेन तथा तथा अक्खातब्बतो. तेनाह ‘‘कथानं वत्थुभूततो’’ति. एतेसन्ति सत्तानं. पतिट्ठिताति पवत्तिता आसत्ता. पञ्चन्नं कामसङ्गादीनं वसेन आसत्ता होन्तु, इतरेसं पन कथन्ति? अनिट्ठङ्गतोपि हि ‘‘इदं नु खो’’तिआदिना कङ्खतो तत्थ आसत्तो एव नाम अविजहनतो, तथा विक्खेपगतो विक्खेपवत्थुस्मिं, अनुसयानं पन आसत्तभावे वत्तब्बमेव नत्थि. मच्चुनो योगन्ति, मच्चुबन्धनं, मरणधम्मतन्ति अत्थो. यस्मा अपरिञ्ञातवत्थुका अनतीतमरणत्ता मच्चुना यथारुचि पयोजेतब्बा, तत्थ तत्थ उपरूपरि च खिपिताय आणाय अब्भन्तरे एव होन्ति, तस्मा वुत्तं ‘‘पयोगं…पे… आगच्छन्ती’’ति. यस्मा तेभूमका धम्मा कमनीयट्ठेन कामा, नेसम्पि कालस्स लद्धब्बताय कालिकता इध अक्खेय्यवचनेन पवेदिता. तेनाह – ‘‘एवमिमाय गाथाय कालिका कामा कथिता’’ति. सब्बेपि तेभूमका धम्मा कमनीया, यस्मा च कालिकानं कामानं तथासभावता कथिता. अयम्पि गाथा तदत्थमेव दीपेतीति इमाय ते कथिता एव होन्ति. ये च सत्ता पञ्चसु खन्धेसु दिट्ठितण्हादिवसेन पतिट्ठिता ‘‘इत्थी, पुरिसो, अहं, ममा’’ति च अभिनिविसिय कामे परिभुञ्जन्ति, ते मरणं नातिवत्तन्ति. एवम्पेत्थ कामानं कालिकत्थो कथितोति आह ‘‘कालिका कामा कथिता’’ति.
अयं ञातपरिञ्ञाति रूपारूपधम्मे लक्खणादितो ञाते कत्वा परिच्छिन्दनपञ्ञा. तेनाह ‘‘एवं ञातं कत्वा’’तिआदि. पदट्ठानग्गहणेनेव चेत्थ तेसं रूपारूपधम्मानं पच्चयो गहितोति पच्चयपरिग्गहस्सपि सङ्गहो दट्ठब्बो. तीरेति तुलेति वीमंसति. द्वाचत्तालीसाय आकारेहीति इमिना मत्थकप्पत्तं महाविपस्सनं दस्सेति. ते पन आकारा विसुद्धिमग्गसंवण्णनाय वुत्तनयेन वेदितब्बा. ‘‘अनिच्चानुपस्सनाय निच्चसञ्ञं पजहती’’तिआदिना विपस्सनाक्खणेपि एकदेसेन पहानं लब्भतेव, अनवसेसतो पन पहानवसेन पहानपरिञ्ञं दस्सेन्तो आह ‘‘अग्गमग्गेन …पे… अयं पहानपरिञ्ञा’’ति. तथा च आह ‘‘एवं तीहि परिञ्ञाही’’तिआदि.
अक्खातारन्ति अक्खातब्बं, न अक्खेय्यकं. तेनाह ‘‘कम्मवसेन कारक’’न्तिआदि. कारकन्ति च साधनमाह. न मञ्ञतीति वा मञ्ञनं नप्पवत्तेति अक्खातारन्ति खीणासवं. अथ वा तञ्हि तस्स न होतीति तं कारणं तस्स खीणासवस्स न होति न विज्जति, येन दिट्ठितण्हादिकारणेन अक्खेय्यं खन्धपञ्चकं ‘‘तिस्सो’’ति वा ‘‘फुस्सो’’ति वा ‘‘इत्थी’’ति वा ‘‘पुरिसो’’ति वा अभिनिविस्स वदेय्याति एवमेत्थ अत्थो वेदितब्बो. मनुस्सनागादीहि पूजनीयत्ता ‘‘यक्खो’’ति सब्बदेवानं साधारणवचनन्ति देवधीतापि ‘‘यक्खी’’ति वुत्ता. अक्खेय्यन्ति पहानपरिञ्ञाय पहानमग्गो, तस्स आरम्मणभूतं निब्बानम्पि गहितं. न मञ्ञतीति खीणासवस्स अस्स फलप्पत्तीति आह ‘‘नवविधो लोकुत्तरधम्मो कथितो’’ति.
विसेसीति विसेसजातिआदिवसेन सेय्योति अत्थो. तेसु गहितेसूति तेसु सेय्यमानादीसु तीसु मानेसु गहितेसु. तयो सेय्यमाना, तयो सदिसमाना, तयो हीनमाना गहिताव होन्ति. सो पुग्गलोति सो अप्पहीनमञ्ञनपुग्गलो. तेनेव मानेन हेतुभूतेन. उपड्ढगाथायाति पुरिमद्धेन पन वत्थुकामा वुत्ताति आह ‘‘कालिका कामा कथिता’’ति.
विधीयति विसदिसाकारेन ठपीयतीति विधा, कोट्ठासो. कथंविधन्ति कथं पतिट्ठितं, केन पकारेन पवत्तितन्ति अत्थो. विदहनतो हीनादिवसेन विविधेनाकारेन दहनतो उपधारणतो विधा, मानो. मानेसूति निमित्तत्थे भुम्मं, मानहेतूति अत्थो. न चलतीति न वेधति अत्तनो परिसुद्धपकतिं अविजहनतो.
पञ्ञा ‘‘सङ्खा’’ति आगता, पञ्ञाति योनिसो पटिसङ्खानं. सङ्खायकोति सङ्कलनपदुप्पादनादि-पिण्डगणनावसेन गणको पपञ्चसङ्खाति मानादिपपञ्चभागा. ते ते धम्मा सम्मा याथावतो सङ्खायन्ति उपतिट्ठन्ति एतायाति सङ्खा, पञ्ञा. एकं द्वेतिआदिना सङ्खानं गणनं परिच्छिन्दनन्ति सङ्खा, गणना. सङ्खायति भागसो कथीयतीति सङ्खा, कोट्ठासो. सङ्खानं सत्तो पुग्गलोतिआदिना सञ्ञापनन्ति सङ्खा, रत्तोतिआदि पण्णत्ति. खीणासवो जहि पजहि रागादीनं सुप्पहीनत्ता. नवभेदं पभेदतो, सङ्खेपतो तिविधमानन्ति अत्थो. नवविधन्ति वा पाठे नवभेदत्ता अन्तरभेदवसेन नवविधन्ति अत्थो. पच्चयविसेसेहि इत्थिभावादिविसेसेहि विसेसेन मानीयति गब्भो एत्थाति विमानं, गब्भासयो. न उपगच्छीति न उपगमिस्सति. तेनाह ‘‘अनागतत्थे अतीतवचन’’न्ति. ‘‘नाज्झगा’’ति हि अतीतं ‘‘न गमिस्सती’’ति एतस्मिं अत्थे. छिन्दि अरियमग्गसत्थेन. ओलोकयमाना उपपत्तीसु. सत्तनिवेसनेसूति सत्तानं उपपज्जट्ठानेसु. लोकुत्तरधम्ममेव कथेसि अरहत्तस्स पवेदितत्ता.
‘‘गाथाय अत्थं कथेतुं वट्टती’’ति अत्थ-सद्दो आहरित्वा वत्तब्बो. अट्ठङ्गिकमग्गवसेनपीति एत्थापि एसेव नयो. सतिसम्पजञ्ञं नाम कुसलधम्मानुयोगे कारणन्ति आह ‘‘दसकुसलकम्मपथकारण’’न्ति.
अट्ठङ्गिकमग्गवसेन च गाथाअत्थवचने अयं इदानि वुच्चमानो वित्थार-नयो. तस्मिं किर ठानेति तस्मिं किर देवताय पुच्छितं पञ्हं विस्सज्जनट्ठाने. देवताय ञाणपरिपाकं ओलोकेत्वा अनुपुब्बिया कथाय सद्धिं सामुक्कंसिकदेसना महती धम्मदेसना अहोसि. ञाणं पेसेत्वाति सत्थुदेसनाय अनुस्सरणवसेन पत्तविसुद्धिपटिपाटिपवत्तं भावनाञाणं बन्धित्वा. सोतापत्तिफले पतिट्ठायाति सत्थुदेसनाविलासेन अत्तनो च परिपक्कञाणत्ता पठमं फलं पत्वा. एवमाहाति एवं ‘‘पापं न कयिरा’’तिआदिप्पकारेन गाथमाह. अङ्गं न होति, आजीवो यथा कुप्पमानो वाचाकम्मन्तवसेन कुप्पति, तथा सम्पज्जमानोपीति. सो वाचाकम्मन्तपक्खिको, तस्मा तग्गहणेन गहितोव होति. वायामसतिसमाधयो गहिता समाधिक्खन्धसङ्गहतो. सम्मादिट्ठिसम्मासङ्कप्पा गहिता पञ्ञाक्खन्धसङ्गहतो. अन्तद्वयविवज्जनं गहितं सरूपेनेवाति अधिप्पायो. इतीतिआदि निगमनं.
समिद्धिसुत्तवण्णना निट्ठिता.
नन्दनवग्गवण्णना निट्ठिता.