३. सत्तिवग्गो

१.सत्तिसुत्तवण्णना

२१. देसनासीसन्ति देसनापदेसलक्खणवचनन्ति अधिप्पायो. ओमट्ठोति अधोमुखं कत्वा दिन्नप्पहारो. इमिना एव पसङ्गेन पहारे विभागतो दस्सेतुं ‘‘चत्तारो ही’’तिआदि वुत्तं. उपरि ठत्वाति हत्थिआदीनं उपरि ठत्वा. अधोमुखं दिन्नप्पहारोति खग्गकरवालादीनं अधोमुखं कत्वा पहतपहारो. उम्मट्ठो वुत्तविपरियायेन वेदितब्बो. विविधप्पहारो विमट्ठो. ‘‘ओमट्ठो गहितो’’ति वत्वा तस्सेव गहणे कारणं दस्सेतुं ‘‘सो ही’’तिआदि वुत्तं. दुग्गन्धकिमिआदीनं वसेन अन्तोदोसो. मञ्चेन सद्धिं बन्धित्वाति यस्मिं मञ्चे वणिकपुग्गलो निपन्नो, तत्थ तं सुबन्धं कत्वा पादट्ठानं उद्धं करोन्तेहि सीसट्ठानं अधो कातब्बं. तेनाह ‘‘अधोसिरो कातब्बो’’ति. परिब्बजेति पवत्तेय्य. सा पन पवत्ति भावनाविहारेन युत्ताति आह ‘‘विहरेय्या’’ति.

सल्लस्स उब्बहनं सल्लुब्बहनं. अत्थं परित्तकं गहेत्वा ठिता उपमाकारस्स विक्खम्भनप्पहानस्स अधिप्पेतत्ता. तेनाह ‘‘पुनप्पुन’’न्तिआदि. अनुबन्धोव होति सति पच्चये उप्पज्जनारहतो देवताय कामरागप्पहानस्स जोतितत्ता. ननु भगवता अनागामिमग्गेन देसना निट्ठापेतब्बाति? न, इतरिस्सा ञाणबलानुरूपदेसनाय पवत्तेतब्बतो. वेनेय्यज्झासयानुकुलञ्हि धम्मं धम्मस्सामी देसेतीति.

सत्तिसुत्तवण्णना निट्ठिता.

२. फुसतिसुत्तवण्णना

२२. कम्मं अफुसन्तन्ति कम्मफस्सं अफुसन्तं, कम्मं अकरोन्तन्ति अत्थो. विपाको न फुसतीति विपाकफस्सो न फुसति, विपाको न उप्पज्जतेव कारणस्स अभावतो. एवं ब्यतिरेकमुखेन कम्मवट्टेन विपाकवट्टं सम्बन्धं कत्वा अत्थं वत्वा इदानि केवलं कम्मवट्टवसेन अत्थं वदन्तो ‘‘कम्ममेवा’’तिआदिमाह. तत्थ नाकरोतो करियतीति कम्मं अकुब्बतो न कयिरति, अनभिसन्धिकतकम्मं नाम नत्थीति अत्थो. इदानि तमेवत्थं अन्वयतो दस्सेतुं ‘‘फुसन्तञ्चा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ ततोति फुसनहेतु. सेसं वुत्तनयमेव. वुत्तमेवत्थं सकारणं कत्वा परिवेठितवसेन विभूतं कत्वा दस्सेतुं ‘‘तस्मा फुसन्त’’न्तिआदि वुत्तं. धम्मताति कारकस्सेव कम्मविपाकानुबन्धो, नाकारकस्साति अयं कम्मविपाकानं सभावो.

पच्चेति उपगच्छति अनुबन्धति. पापन्ति पापकं कम्मं फलञ्च. अयञ्च अत्थो अरञ्ञे लुद्दकस्स उय्योजनाय सुनखेहि परिवारियमानस्स भिक्खुनो भयेन रुक्खं आरुळ्हस्स चीवरे लुद्दस्स उपरि पतिते तस्स सुनखेहि खादित्वा मारितवत्थुना दीपेतब्बोति.

फुसतिसुत्तवण्णना निट्ठिता.

३. जटासुत्तवण्णना

२३. येन अत्थेन तण्हा ‘‘जटा’’ति वुत्ता, तमेवत्थं दस्सेतुं ‘‘जालिनिया’’ति वुत्तं. सा हि अट्ठसततण्हाविचरितपभेदा अत्तनो अवयवभूता एव जाला एतिस्सा अत्थीति जालिनीति वुच्चति. इदानिस्सा जटाकारेन पवत्तिं दस्सेतुं ‘‘सा ही’’तिआदि वुत्तं. तत्थ रूपादीसु आरम्मणेसूति तस्सा पवत्तिट्ठानमाह रूपादिछळारम्मणविनिमुत्तस्स तण्हाविसयस्स अभावतो. हेट्ठुपरियवसेनाति कदाचि रूपारम्मणे कदाचि याव धम्मारम्मणा, कदाचि धम्मारम्मणे कदाचि याव रूपारम्मणाति एवं हेट्ठा च उपरि च पवत्तिवसेन. देसनाक्कमेन चेत्थ हेट्ठुपरियता वेदितब्बा, कामरागादिवसेनपि अयमत्थो वेदितब्बो. सङ्खारानं खणिकभावतो अपरापरुप्पत्ति एत्थ संसिब्बनन्ति आह ‘‘पुनप्पुनं उप्पज्जनतो संसिब्बनट्ठेना’’ति. इदं येन सम्बन्धेन जटा वियाति जटाति जटातण्हानं उपमूपमेय्यता, तंदस्सनं. अयञ्हेत्थ अत्थो – यथा जालिनी वेळुगुम्बस्स साखा, तासं सञ्चयादयो च अत्तनो अवयवेहि संसिब्बिता विनद्धा ‘‘जटा’’ति वुच्चन्ति, एवं तण्हापि संसिब्बनसभावेनाति.

इमे सत्ता ‘‘मम इद’’न्ति परिग्गहितं अत्तनिब्बिसेसं मञ्ञमाना अब्भन्तरिमं करोन्ति. अब्भन्तरट्ठो च अन्तो-सद्दोति सकपरिक्खारेसु उप्पज्जनमानापि तण्हा ‘‘अन्तोजटा’’ति वुत्ता. पब्बजितस्स पत्तादि, गहट्ठस्स हत्थिआदि सकपरिक्खारो. अत्ताति भवति एत्थ अभिमानोति अत्तभावो, उपादानक्खन्धपञ्चकं. सरीरन्ति केचि. ‘‘मम अत्तभावो सुन्दरो, असुकस्स विय मम अत्तभावो भवेय्या’’तिआदिना सकअत्तभावादीसु तण्हाय उप्पज्जनाकारो वेदितब्बो. अत्तनो चक्खादीनि अज्झत्तिकायतनानि, अत्तनो च परेसञ्च रूपादीनि बाहिरायतनानि, परेसं सब्बानि वा. सपरसन्ततिपरियापन्नानि वा चक्खादीनि अज्झत्तिकायतनानि, तथा रूपादीनि बाहिरायतनानि. परित्तमहग्गतभवेसु पवत्तियापि तण्हाय अन्तोजटाबहिजटाभावो वेदितब्बो. कामभवो हि कस्सचिपि किलेसस्स अविक्खम्भितत्ता कत्थचिपि अविमुत्तो अज्झत्तग्गहणस्स विसेसपच्चयोति ‘‘अज्झत्तं अन्तो’’ति च वुच्चति, तब्बिपरियायतो रूपारूपभवो ‘‘बहिद्धा बही’’ति च. तेनाह भगवा – ‘‘अज्झत्तसंयोजनो पुग्गलो, बहिद्धासंयोजनो पुग्गलो’’ति (अ. नि. २.३७).

विसयभेदेन पवत्तिआकारभेदेन अनेकभेदभिन्नम्पि तण्हं जटाभावसामञ्ञेन एकन्ति गहेत्वा ‘‘ताय एवं उप्पज्जमानाय जटाया’’ति वुत्तं. सा पन पजाति वुत्तसत्तसन्तानपरियापन्ना एव हुत्वा पुनप्पुनं तं जटेन्ती विनन्धन्ती पवत्ततीति आह ‘‘जटाय जटिता पजा’’ति. तथा हि परमत्थतो यदिपि अवयवब्यतिरेकेन समुदायो नत्थि, एकदेसो पन समुदायो नाम न होतीति अवयवतो समुदायं भिन्नं कत्वा उपमूपमेय्यं दस्सेन्तो ‘‘यथा नाम वेळुजटादीहि…पे… संसिब्बिता’’ति आह. इमं जटन्ति सम्बन्धो. तीसु धातूसु एकम्पि असेसेत्वा संसिब्बनेन तेधातुकं जटेत्वा ठितं. तेनस्सा महाविसयतं विजटनस्स च सुदुक्करभावमाह. विजटेतुं को समत्थोति इमिना ‘‘विजटये’’ति पदं सत्तिअत्थं, न विधिअत्थन्ति दस्सेति.

एवं ‘‘अन्तोजटा’’तिआदिना पुट्ठो अथस्स भगवा तमत्थं विस्सज्जेन्तो ‘‘सीले पतिट्ठाया’’तिआदिमाह. एत्थ सीलेति कुसलसीले. तं पन पातिमोक्खसंवरादिभेदेसु परिसुद्धमेव इच्छितब्बन्ति आह ‘‘चतुपारिसुद्धिसीले’’ति.

नरति नेतीति नरो, पुरिसो. कामं इत्थीपि तण्हाजटाविजटने समत्था अत्थि, पधानमेव पन सत्तं दस्सेन्तो ‘‘नरो’’ति आह यथा ‘‘सत्था देवमनुस्सान’’न्ति, अट्ठकथायं पन अविभागेन पुग्गलपरियायो अयन्ति दस्सेतुं ‘‘नरोति सत्तो’’ति वुत्तं. विपाकभूताय सह पञ्ञाय भवतीति सपञ्ञो. ताय हि आदितो पट्ठाय सन्तानवसेन बहुलं पवत्तमानाय अयं सत्तो सविसेसं सपञ्ञोति वत्तब्बतं अरहति. विपाकपञ्ञापि हि सन्तानविसेसेन भावनापञ्ञुप्पत्तिया उपनिस्सयपच्चयो होति अहेतुकद्विहेतुकानं तदभावतो. कम्मजतिहेतुकपटिसन्धिपञ्ञायाति कम्मजाय तिहेतुकपटिसन्धियं पञ्ञायाति एवं तिहेतुकसद्दो पटिसन्धिसद्देन सम्बन्धितब्बो, न पञ्ञासद्देन. न हि पञ्ञा तिहेतुका अत्थि. पटिसन्धितो पभुति पवत्तमाना पञ्ञा ‘‘पटिसन्धियं पञ्ञा’’ति वुत्ता तंमूलकत्ता, न पटिसन्धिक्खणे पवत्ता एव.

चिन्तेति आरम्मणं उपनिज्झायतीति चित्तं, समाधि. सो हि सातिसयं उपनिज्झानकिच्चो. न हि वितक्कादयो विना समाधिना तमत्थं साधेन्ति, समाधि पन तेहि विनापि साधेतीति. पगुणबलवभावापादनेन पच्चयेहि चित्तं, अत्तसन्तानं चिनोतीतिपि चित्तं, समाधि. पठमज्झानादिवसेन चित्तविचित्तताय इद्धिविधादिचित्तकरणेन च समाधि चित्तन्ति विनापि परोपदेसेनस्स चित्तपरियायो लब्भतेव. अट्ठकथायं पन चित्त-सद्दो विञ्ञाणे निरुळ्होति कत्वा वुत्तं ‘‘चित्तसीसेन हेत्थ अट्ठ समापत्तियो कथिता’’ति. यथासभावं पकारेहि जानातीति पञ्ञा. सा यदिपि कुसलादिभेदतो बहुविधा, ‘‘भावय’’न्ति पन वचनतो भावेतब्बा इधाधिप्पेताति तं दस्सेन्तो ‘‘पञ्ञानामेन विपस्सना कथिता’’ति. यदिपि किलेसानं पहानं आतापनं, तं सम्मादिट्ठिआदीनम्पि अत्थेव, आतप्पसद्दो विय पन आताप-सद्दो वीरिये एव निरुळ्होति आह ‘‘आतापीति वीरियवा’’ति. यथा कम्मट्ठानं ताय पञ्ञाय परितो हरीयति पवत्तीयति, एवं सापि तदत्थं योगिनाति आह ‘‘पारिहारियपञ्ञा’’ति. अभिक्कमादीनि सब्बकिच्चानि सात्थकसम्पजञ्ञादिवसेन परिच्छिज्ज नेतीति सब्बकिच्चपरिणायिका.

यस्मा पुग्गलाधिट्ठानेन गाथा भासिता, तस्मा पुग्गलाधिट्ठानमेव उपमं दस्सेन्तो ‘‘यथा नाम पुरिसो’’तिआदिमाह. तत्थ सुनिसितन्ति सुट्ठु निसितं, अतिविय तिखिणन्ति अत्थो. सत्थस्स निसिततरभावकरणं निसानसिलायं, बाहुबलेन चस्स उक्खिपनन्ति उभयम्पेतं अत्थापन्नं कत्वा उपमा वुत्ताति तदुभयं उपमेय्यं दस्सेन्तो ‘‘समाधिसिलायं सुनिसितं…पे… पञ्ञाहत्थेन उक्खिपित्वा’’ति आह. समाधिगुणेन हि पञ्ञाय तिक्खभावो. यथाह ‘‘समाहितो यथाभूतं पजानाती’’ति (सं. नि. ३.५; ४.९९; ५.१०७१). वीरियञ्चस्सा उपत्थम्भकं पग्गण्हनतो. विजटेय्याति विजटेतुं सक्कुणेय्य. वुट्ठानगामिनिविपस्सनाय हि वत्तमानाय योगावचरो तण्हाजटं विजटेतुं समत्थो नाम. विजटनञ्चेत्थ समुच्छेदवसेन पहानन्ति आह – ‘‘सञ्छिन्देय्य सम्पदालेय्या’’ति.

मग्गक्खणे पनेस विजटेति नाम, अग्गफलक्खणे सब्बसो विजटितजटो नाम. तेनाह ‘‘इदानी’’तिआदि. यस्मा जटाय विजटनं अरियमग्गेन, तञ्च खो निब्बानं आगम्म, तस्मा तं सन्धायाह ‘‘जटाय विजटनोकास’’न्ति. यत्थ पन सा विजटीयति, तं दस्सेतुं ‘‘यत्थ नामञ्चा’’तिआदि वुत्तं. ‘‘पटिघं रूपसञ्ञा चा’’ति गाथासुखत्थं सानुनासिकं कत्वा निद्देसो, ‘‘पटिघरूपसञ्ञा’’ति वुत्तं होति. पटिघसञ्ञावसेन कामभवो गहितो कामभवपरियापन्नत्ता ताय. पथवीकसिणादिरूपे सञ्ञा रूपसञ्ञा. उभयत्थापि सञ्ञासीसेन चित्तुप्पादस्सेव गहणं. भवसङ्खेपेनाति भवभावेन सङ्खिपितब्बताय, भवलक्खणेन एकलक्खणत्ताति अत्थो. रूपे वा विरज्जनवसेन च वत्तुं सक्कुणेय्या इध रूपसञ्ञाति वुत्ता, एवम्पेत्थ अरूपभवस्स च गहितता वेदितब्बा. ‘‘नामञ्च रूपञ्चा’’ति अनवसेसतो नामरूपं गहितन्ति अरूपभव-असञ्ञभवानम्पेत्थ गहणं सिद्धन्ति अपरे. परियादियनट्ठानेति परियादियनकारणे सब्बसो खेपननिमित्ते निब्बाने. तेनाह ‘‘निब्बानं…पे… दस्सितो होती’’ति.

जटासुत्तवण्णना निट्ठिता.

४. मनोनिवारणसुत्तवण्णना

२४. एवंलद्धिकाति सब्बथापि चित्तुप्पत्ति सदुक्खा, सब्बथापि अचित्तकभावो सेय्यो, तस्मा यतो कुतोचि चित्तं निवारेतब्बन्ति एवंदिट्ठिका. सोति सत्तो. अनिय्यानिककथं कथेति अयोनिसो चित्तनिवारणं वदन्ती. संयतभावं आगतन्ति रागविसेवनादितो सम्मदेव संयतभावं ओतरभावं. धम्मचरियावसेन हि पवत्तमाने चित्ते नत्थि ईसकम्पि रागादिविसेवनं, न तस्स सम्पति आयतिञ्च कोचि अनत्थो सिया, तस्मा तं मनो सब्बतो अनवज्जवुत्तितो न निवारेतब्बं. तेनाह ‘‘दानं दस्सामी’’तिआदि. यतो यतोति यतो यतो सावज्जवुत्तितो अयोनिसोमनसिकारतो. तन्ति मनो निवारेतब्बं अनत्थावहत्ता.

मनोनिवारणसुत्तवण्णना निट्ठिता.

५. अरहन्तसुत्तवण्णना

२५. कतावीति कतवा, परिञ्ञादिकिच्चं कत्वा निट्ठपेत्वा ठितोति अत्थो. तेनाह ‘‘चतूहि मग्गेहि कतकिच्चो’’ति. स्वायमत्थो अरहन्तिआदिसद्दसन्निधानतो विञ्ञायति. एवं ‘‘अहं वदामी’’तिआदिआकारेन पुच्छति.

खन्धादीसु कुसलोति खन्धायतनादीसु सलक्खणादीसु च समूहादिवसेन पवत्तियञ्च छेको यथाभूतवेदी. उपलद्धिनिस्सितकथन्ति अत्तुपलद्धिनिस्सितकथं हित्वा. वोहारभेदं अकरोन्तोति ‘‘अहं परमत्थं जानामी’’ति लोकवोहारं भिन्दन्तो अविनासेन्तो लोके लोकसमञ्ञमेव निस्साय ‘‘अहं, ममा’’ति वदेय्य. खन्धा भुञ्जन्तीतिआदिना वोहारभेदं, तत्थ च आदीनवं दस्सेति.

मानो नाम दिट्ठिया समधुरो. तथा हि दुतियमग्गादीसु सम्मादिट्ठिया पहानाभिसमयस्स पटिविपच्चनीके पटिपत्तिसिद्धि. तेनाह ‘‘यदि दिट्ठिया वसेन न वदति, मानवसेन नु खो वदतीति चिन्तेत्वा’’ति. विधूपिताति सन्तापिता ञाणग्गिना दड्ढा. ते पन विद्धंसिता नाम होन्तीति आह ‘‘विधमिता’’ति. ममङ्कारादयो मयन्ति सत्तसन्ताने सति पवत्तन्ति एतेनाति मयो, मञ्ञना. मयो एव मयताति आह ‘‘मयतन्ति मञ्ञन’’न्ति.

अरहन्तसुत्तवण्णना निट्ठिता.

६. पज्जोतसुत्तवण्णना

२६. दिवारत्तिन्ति न आदिच्चो विय दिवा एव, न चन्दिमा विय रत्तिं एव, अथ खो दिवा च रत्तिञ्च. तत्थ तत्थाति यत्थ यत्थ सम्पज्जलितो, तत्थ तत्थेव पदेसे, न आदिच्चो विय चन्दिमा विय सकलं महादिसं दिसन्तराळञ्च. ञाणानुभावेन उप्पन्नालोको ञाणालोकोति वदन्ति. ‘‘इदं दुक्खं अरियसच्चन्ति पुब्बे मे, भिक्खवे, अननुस्सुतेसु धम्मेसु चक्खुं उदपादि ञाणं उदपादि पञ्ञा उदपादि विज्जा उदपादि आलोको उदपादी’’ति (सं. नि. ५.१०८१; महाव. १५; पटि. म. २.३०) पन वचनतो मग्गो ञाणालोको. ‘‘तमो विहतो, आलोको उप्पन्नो’’ति (म. नि. १.३८६; पारा. १२) वा वचनतो विज्जत्तयालोको ञाणालोको. पठमाभिसम्बोधियं विय सञ्जातपीतिविप्फारो, विसेसतो रतनघरे समन्तपट्ठानविचिनने सञ्जातपीतिवसेन उप्पन्नसरीरोभासो वा पीतिआलोको. तत्थेव उप्पन्नपसादवसेन सञ्जातआलोकोव पसादालोको. धम्मचक्कपवत्तने ‘‘अञ्ञासि वत, भो, कोण्डञ्ञो’’ति उप्पन्नपसादालोकोति च वदन्ति. सब्बत्थेव सत्थु धम्मदेसना सत्तानं हदयतमं विधमन्ती धम्मकथाआलोको. सब्बोपि बुद्धानं पातुभावा उप्पन्नो आलोकोति इमिना सावकानं देसनाय सञ्जातधम्मालोकोपि बुद्धानुभावोति दस्सेति.

पज्जोतसुत्तवण्णना निट्ठिता.

७. सरसुत्तवण्णना

२७. सरणतो अविच्छेदवसेन पवत्तनतो खन्धादीनं पटिपाटि सरा. तेनाह ‘‘इमे संसारसरा’’ति. कुतोति केन कारणेन, किम्हि वा? तेनाह ‘‘किं आगम्मा’’ति? न पतिट्ठाति पच्चयाभावतो. आपोतिआदिना पाळियं चतुन्नं महाभूतानं अप्पतिट्ठानापदेसेन तत्थ कामरूपभवानं अभावो दस्सितो. तदुभयाभावदस्सनेन हेट्ठा वुत्तनयेनेव अरूपभवस्सपि अभावो दस्सितोव होति, यथारुतवसेन वा एत्थ अत्थो वेदितब्बो. यस्मा पुरिमा द्वे गहिता, गहितञ्च अत्थं परिग्गहेत्वाव पच्छिमत्थो पवत्तोति.

सरसुत्तवण्णना निट्ठिता.

८. महद्धनसुत्तवण्णना

२८. निधीयतीति निधानं. निधातब्बतं गतं निहितन्ति अत्थो. मुत्तसारादीति मुत्तामणिवेळुरियपवाळरजतजातरूपादि. सुवण्णरजतभाजनादीति आदि-सद्देन कहापण-धञ्ञकोट्ठभण्डादिं सङ्गण्हाति. तम्पि हि निच्चपरिब्बयवसेन भुञ्जीयतीति ‘‘भोगो’’ति वुच्चति. अञ्ञमञ्ञं अभिगिज्झन्तीति अञ्ञमञ्ञस्स सन्तकं अभिगिज्झन्ति. तेनाह ‘‘पत्थेन्ती’’ति. अनलङ्कताति न अलं परियत्तन्ति एवं कतचित्ता, अत्रिच्छतामहिच्छताहि अभिभूता. तेनाह ‘‘अतित्ता अपरियत्तजाता’’ति. उस्सुक्कजातेसूति तंतंकिच्चे सञ्जातउस्सुक्केसु. नानाकिच्चजातेसूति नानाविधकिच्चेसु, सञ्जातनानाकिच्चेसु वा. वट्टगामिकपसुतेन वट्टसोतं अनुसरन्तेसु. तण्हानिवासताय गेहन्तिपि अगारन्तिपि वुच्चतीति आह ‘‘मातुगामेन सद्धिं गेह’’न्ति. विराजियाति हेतुअत्थदीपकं पदन्ति आह ‘‘विराजेत्वा’’ति, त्वा-सद्दोपि चायं हेतुअत्थोति.

महद्धनसुत्तवण्णना निट्ठिता.

९. चतुचक्कसुत्तवण्णना

२९. इरिया वुच्चति कायेन कत्तब्बकिरिया, तस्सा पवत्तिट्ठानभावतो इरियापथो, गमनादि. तं अपरापरप्पवत्तिया चक्कं. तेनाह ‘‘चतुचक्कन्ति चतुइरियापथ’’न्ति. नवद्वारन्ति करजकायो अधिप्पेतो. सो च केसादिअसुचिपरिपूरोति आह ‘‘पुण्णन्ति असुचिपूर’’न्ति. तण्हाय संयुत्तन्ति तण्हासहितं. तेन न केवलं सभावतो एव, अथ खो निस्सितधम्मो च असुचिं दस्सेति. मातुकुच्छिसङ्खाते असुचिपङ्के जातत्ता पङ्कजातं, केसादिअसुचिपङ्कजातत्ता च पङ्कजातं. यात्राति अपगमो. तेन सभावतो निस्सितधम्मतो च असुचिसभावतो कायतो कथं अपगमो सियाति पुच्छति. तेनाह ‘‘एतस्सा’’तिआदि.

नहनट्ठेन बन्धनट्ठेन नद्धीति उपनाहो इधाधिप्पेतोति आह ‘‘नद्धिन्ति उपनाह’’न्ति. सो पन इतो पुब्बकाले कोधोति आह ‘‘पुब्बकाले’’तिआदि. पाळिनिद्दिट्ठेति उपनाहइच्चादिके इध पाळियं निद्दिट्ठे किलेसे ठपेत्वा अवसेसा दिट्ठिविचिकिच्छादयो सत्त किलेसा दुम्मोचयताय वरत्ता वियाति वरत्ताति वेदितब्बा. आरम्मणग्गहणसभावतो एको एवेस धम्मो, पवत्ति-आकारभेदेन पन इच्छनट्ठेन पत्थनट्ठेन इच्छा, लुब्भनट्ठेन गिज्झनट्ठेन लोभोति वुत्तो. पठमुप्पत्तिकाति एकस्मिं आरम्मणे, वारे वा पठमं उप्पन्ना. अपरापरुप्पत्तिकोति पुनप्पुनं उप्पज्जमानको. अलद्धपत्थना अप्पटिलद्धवत्थुम्हि आसत्ति लोभो. उप्पाटेत्वाति ससन्तानतो उद्धरित्वा.

चतुचक्कसुत्तवण्णना निट्ठिता.

१०. एणिजङ्घसुत्तवण्णना

३०. एणिमिगस्स वियाति एणिमिगस्स जङ्घा विय. अवयवीसम्बन्धे हि इदं सामिवचनं. पिण्डिमंसस्स परितो समसण्ठितत्ता सुवट्टीतजङ्घो. किसन्ति थूलभावपटिक्खेपपराजोतना, न सुट्ठु किसभावदीपनपराति आह ‘‘अथूलं समसरीर’’न्ति. आतपेन मिलातन्ति तपसा मिलातकायं इन्द्रियसन्तापनभावतो. तेनेवाह – ‘‘तपो मिलात’’न्तिआदि, तथा चाह पाळियं ‘‘अप्पाहारं अलोलुप’’न्ति. यथा ‘‘वीरस्स भावो वीरिय’’न्ति वीरभावेन वीरियं लक्खीयति, एवं वीरियसम्भवेन वीरभावोति आह ‘‘वीरन्ति वीरियवन्त’’न्ति. ‘‘चत्तारो पञ्च आलोपे, अभुत्वा उदकं पिवे’’ति (थेरगा. ९८३; मि. प. ६.५.१०) धम्मसेनापतिवुत्तनियामेन परिमितभोजिताय अप्पाहारता भोजने मत्तञ्ञुता. ‘‘मिताहार’’न्ति वत्वा पुन परिच्छिन्नकालभोजितायपि अप्पाहारतं दस्सेन्तो ‘‘विकाल…पे… परित्ताहार’’न्ति आह. चतूसु पच्चयेसु लोलुप्पविरहितं बोधिमूले एव सब्बसो लोलुप्पस्स पहीनत्ता. ‘‘चतूसु पच्चयेसू’’ति हि इमिनाव सब्बत्थ लोलुप्पविगमो दीपितोवाति. रसतण्हापटिक्खेपो वा एस ‘‘अप्पाहार’’न्ति वत्वा ‘‘अलोलुप’’न्ति वुत्तत्ता. ‘‘सीहं वा’’ति एत्थ एकचरसद्दो विय इव-सद्दो अत्थतो ‘‘नाग’’न्ति एत्थापि आनेत्वा, सम्बन्धितब्बोति आह – ‘‘एकचरं सीहं विय, एकचरं नागं विया’’ति. एकचरा अप्पमत्ता एकीकताय.

पञ्चकामगुणवसेन रूपं गहितं तेसं रूपसभावत्ता. मनेन नामं गहितं मनस्स नामसभावत्ता. अविनिभुत्तधम्मेति अविनाभावधम्मे गहेत्वा. आदि-सद्देन आयतनधातुआदयो गहिता. कामगुणग्गहणेन हेत्थ रूपभावसामञ्ञेन पञ्च वत्थूनि गहितानेव होन्ति, मनोगहणेन धम्मायतनं, एवं द्वादसायतनानि गहितानि होन्ति. इमिना नयेन धातुआदीनम्पि गहितता योजेतब्बा. तेनाह ‘‘पञ्चक्खन्धादिवसेनपेत्थ भुम्मं योजेतब्ब’’न्ति. एत्थाति पाळियं. कामवत्थु भुम्मं.

एणिजङ्घसुत्तवण्णना निट्ठिता.

सत्तिवग्गवण्णना निट्ठिता.