४. सतुल्लपकायिकवग्गो

१. सब्भिसुत्तवण्णना

३१. सतं साधूनं सरणगमनसीलादिभेदस्स धम्मस्स उल्लपनतो, अत्तनो वा पुब्बेनिवासानुस्सतिया तस्स धम्मस्स उल्लपनतो कथनतो सतुल्लपा, देवता, तासं कायो समूहो, तत्थ भवाति सतुल्लपकायिका. तेनाह ‘‘सतं धम्म’’न्तिआदि. समादानवसेन उल्लपेत्वा, न वण्णनाकथनमत्तेन तत्राति तस्मिं तासं देवतानं सतुल्लपकायिकभावे. इदं वत्थूति इदं कारणं. समुद्दवाणिजाति संयत्तिका. खित्तसरवेगेनाति जियामुत्तसरसदिसवेगेन, सीघओघेनाति अत्थो. उप्पततीति उप्पातो. उप्पाते भवं ब्यसनं उप्पातिकं. पतिट्ठाति हितपतिट्ठा. परलोके हितसुखावहं अभयकारणं. जङ्घसतन्ति मनुस्ससतं. जङ्घासीसेन हि मनुस्से वदति सहचारिभावतो. अग्गहेसि पञ्चसीलानि. आसन्नानासन्नेसु आसन्नस्सेव पठमं विपच्चनतो ‘‘आसन्नकाले गहितसीलं निस्साया’’ति वुत्तं. घटावसेनाति समूहवसेन.

सब्भीति साधूहि. ते हि सपरहितसाधनतो पासंसताय सन्तगुणताय च सन्तोति वुच्चति. ते पन यस्मा पण्डितलक्खणेहि समन्नागता होन्ति, तस्मा ‘‘पण्डितेही’’ति आह. समासेथाति संवसेथाति अयमेत्थ अधिप्पायोति आह ‘‘सब्बइरियापथे’’तिआदि. मित्तसन्थवन्ति मेत्तिसन्धानं. सत्तानं हितेसितालक्खणा हि मेत्ति, सा च ञाणसहिता ञाणपुब्बङ्गमावाति मित्तसन्थवो असंकिलिट्ठो, इतरो संकिलिट्ठोति आह ‘‘न केनचि सद्धिं कातब्बो’’ति. सद्धम्मन्ति दिट्ठधम्मिकादिहितावहं सुन्दरधम्मं. सेय्योति हितवड्ढनतादि वुत्तन्ति आह ‘‘वड्ढी’’ति.

सतं साधूनं, पण्डितानन्ति अयमेत्थ अत्थो. तप्पटियोगविसयत्ता अञ्ञ-सद्दस्स वुत्तं ‘‘अञ्ञतो अन्धबालतो’’ति. सोकनिमित्तं सोककारणं उत्तरपदलोपेन इध सोकसद्देन गहितन्ति आह ‘‘सोकवत्थून’’न्तिआदि. सोकवत्थूनि नाम चोरादयो अच्छिन्दनादिवसेन परेसं सोककरणतो. सोकानुगता सोकप्पत्ता.

थेरस्साति संकिच्चत्थेरस्स. अत्तनो भगिनिया जेट्ठत्ता ‘‘तुम्हे’’ति आह. अयं ‘‘इध चोरा पटिपज्जिंसू’’ति अम्हे तिणायपि न मञ्ञतीति चिन्तेत्वा एकच्चे ‘‘मारेम न’’न्ति आहंसु. करुणाय एकच्चे ‘‘विस्सज्जेमा’’ति आहंसु. मन्तेत्वाति भासेत्वा.

अहु अहोसि, भूतपुब्बन्ति अत्थो. अरञ्ञस्मिं ब्रहावनेति तादिसे ब्रहावने, महारञ्ञे निवासीति अत्थो चेतोति ब्याधो. कूटानीति वाकुरादयो. ओड्डेत्वाति सज्जेत्वा. ससकन्ति पेलकं उब्बिग्गाति भीततसिता. एकरत्तिन्ति एकरत्तेनेव. धनजानीति परिब्बयवसेन अद्धिकेहि लद्धब्बधनतो हानि, ‘‘समणम्पि नाम हन्ति, किं अम्हेसु लज्जिस्सती’’ति अद्धिकानं अनागमनतो एकदिवसं लद्धब्बपरिब्बयम्पि न लभिस्सन्तीति अधिप्पायो.

ञातयोपि मातापितुभातुभगिनिआदिके ञातके. ते किर अधिमुत्तस्स भगिनिया सन्तिकं उपगच्छन्ता अन्तरामग्गे तेन समागता, अधिमुत्तो सच्चवाचं अनुरक्खन्तो चोरभयं तेसं नारोचेसि. तेन वुत्तं ‘‘तेसम्पी’’तिआदि. तं निस्साय पब्बजितत्ता ‘‘अधिमुत्तसामणेरस्स सन्तिके’’ति वुत्तं, न उपसम्पदाचरियो हुत्वा. तेनाह ‘‘अत्तनो अन्तेवासिके कत्वा’’ति. सच्चानुरक्खणेन अनुत्तरगुणाधिगमेन च ञातिमज्झे विरोचति.

साततन्ति सततं. स-सद्दस्स हि इध साभावो यथा ‘‘सारागो’’तिआदीसु. सातभावो वा साततन्ति आह ‘‘सुखं वा’’ति. कारणेनाति तेन तेन कारणेन. सब्बासं तासं वचनं सुभासितं, भगवतो पन उक्कंसगतं सुभासितमेव. स्वायमत्थो तंतंगाथापदेनेव विञ्ञायतीति तं नीहरित्वा दस्सेतुं ‘‘न केवल’’न्तिआदि वुत्तं. तेन सप्पुरिसूपसंसेवसद्धम्माभियोगो यथा सत्तानं वड्ढिया पञ्ञापटिलाभस्स एकन्तिकं कारणं, एवं सोकपच्चये सति विसोकभावस्स, ञातिमज्झे सोभाय, सुगतिगमनस्स, चिरं सुखट्ठानस्स, वट्टदुक्खमोचनस्सपि अञ्ञासाधारणं होतीति वुत्तमेवाति दट्ठब्बं.

सब्भिसुत्तवण्णना निट्ठिता.

२. मच्छरिसुत्तवण्णना

३२. पमज्जनाकारेन पवत्ता अनुपलद्धि पमादो. तेन एकन्ततो सतिरहिता होन्तीति वुत्तं ‘‘सतिविप्पवासलक्खणेना’’ति. दिट्ठिविचिकिच्छादयो चेत्थ पमादेनेव सङ्गहिता. इदानि यथा मच्छरियनिमित्तञ्च पमादनिमित्तञ्च दानं न दीयति, तं दस्सेतुं ‘‘एकच्चो ही’’तिआदि वुत्तं. परिक्खयं गमिस्सतीति भोगपरिहानिं गमिस्सति. खिड्डादीति आदि-सद्देन मण्डनविभूसनछणनक्खत्तकिच्चब्यसनादिं सङ्गण्हाति. यसदायकन्ति कित्तियसस्स परिवारयसस्स च दायकं. सिरीदायकन्ति सोभग्गदायकं. सम्पत्तिदायकन्ति कुलभोगरूपभोगसम्पदाहि सम्पत्तिदायकं. पुञ्ञन्ति वा इध पुञ्ञफलं दट्ठब्बं ‘‘एवमिदं पुञ्ञं पवड्ढती’’तिआदीसु (दी. नि. ३.८०) विय. अत्थि दानस्स फलन्ति एत्थ देय्यधम्मस्स अनवट्ठिततं बहुलसाधारणतं, तं पहाय गमनीयतं, तब्बिसयाय पीतिया सावज्जतं, दानधम्मस्स अनञ्ञसाधारणतं अनुगामिकतं, तब्बिसयाय पीतिया अनवज्जतं, लोभादिपापधम्मानं विनोदनं, सेसपुञ्ञानं उपनिस्सयञ्च जानन्तेनाति वत्तब्बं.

तंयेव बालन्ति यो मच्छरी, तमेव. अदानसीला बाला. एकच्चो धनस्स परिभोगपरिक्खयभयेन अत्तनापि न परिभुञ्जति अतिलोभसेट्ठि वियाति आह ‘‘इधलोकपरलोकेसू’’ति.

यस्मा एकच्चो अदानसीलो पुरिसो अद्धिके दिस्वा पस्सन्तोपि न पस्सति, तेसं कथं सुणन्तोपि न सुणोति, सयं किञ्चि न कथेति, अदातुकम्यताथम्भे बद्धो होति, तस्मा तत्थ मतलिङ्गानि उपलब्भन्तियेवाति आह ‘‘अदानसीलताय मरणेन मतेसू’’ति. अट्ठकथायं पन दानमत्तमेव गहेत्वा मतेनस्स समतं दस्सेतुं ‘‘यथा ही’’तिआदि वुत्तं. दानसीलस्स पन अमतलिङ्गानि वुत्तविपरियायतो वेदितब्बानि. वजन्ति पुथुत्ते एकवचनं, तस्मा वचनविपल्लासेन वुत्तन्ति आह ‘‘सह वजन्ता’’ति. दानसीलादिधम्मो पुरातनो, न अज्जतनोति सनन्तनो, सो एतेसु अत्थीति सनन्तना, पण्डिता, तेसं धम्माति तेसं वसेनपि धम्मो सनन्तनोति आह ‘‘सनन्तनानं वा पण्डितानं एस धम्मो’’ति. अप्पस्मिम्पि देय्यधम्मे सति एके दानं ददन्ति, एके न ददन्ति मच्छरिभावा. सहस्सदानसदिसाति एकापि दक्खिणा परिच्चागचेतनाय उळारभावतो सहस्सदानसदिसा होति.

दुरनुगमनोति असमङ्गिना अनुगन्तुं दुक्करो. अननुगमनञ्चस्स धम्मस्स अपूरणमेवाति आह ‘‘दुप्पूरो’’ति. ‘‘धम्मं चरे’’ति अयं धम्मचरिया गहट्ठस्स वसेन आरद्धाति आह ‘‘दसकुसलकम्मपथधम्मं चरती’’ति. तेनाह ‘‘दारञ्च पोस’’न्ति. समुञ्जकन्ति कस्सकेहि अत्तना कातब्बं कत्वा विसट्ठधञ्ञकरणतो खले उञ्छाचरियवसेन समुञ्जनिआदिना छड्डितधञ्ञसंहरणं. तेनाह ‘‘यो अपि…पे… समुञ्जकं चरती’’ति. एतेनाति सतसहस्ससहस्सयागिग्गहणेन दसन्नम्पि भिक्खुकोटीनं पिण्डपातो दस्सितो होति. ‘‘दिन्नो’’ति पदं आनेत्वा योजना. दसन्नं वा कहापणकोटीनं पिण्डपातोति दसन्नं कहापणकोटीनं विनियुञ्जनवसेन सम्पादितपिण्डपातो. तयिदं सतसहस्सं सहस्सयागीनं दानं एत्तकं होतीति कत्वा वुत्तं. समुञ्जकं चरन्तोपीति समुञ्जकं चरित्वापि, समुञ्जकचरणहेतूति अत्थो. सेसपदद्वयेपि एसेव नयो. दारं पोसेन्तोपि धम्मं चरति, अप्पकस्मिं ददन्तोपि धम्मं चरतीति योजना. तथाविधस्साति तादिसस्स तथाधम्मचारिनो या धम्मचरिया, तस्सा कलम्पि नग्घन्ति एते सहस्सयागिनो अत्तनो सहस्सयागिताय. यं तेन दलिद्देनातिआदि तस्सेवत्थस्स विवरणं. सब्बेसम्पि तेसन्ति ‘‘सतंसहस्सानं सहस्सयागिन’’न्ति वुत्तानं तेसं सब्बेसम्पि. इतरेसन्ति ‘‘तथाविधस्सा’’ति वुत्तपुरिसतो अञ्ञेसं. दसकोटिसहस्सदानन्ति दसकोटिसङ्खातं ततो अनेकसहस्सभेदताय सहस्सदानं.

‘‘कलं नग्घती’’ति इदं तेसं दानतो इमस्स दानस्स उळारतरभावेन विपुलतरभावेन विपुलतरफलताय वुत्तन्ति आह ‘‘कथं नु खो एतं महप्फलतरन्ति जाननत्थ’’न्ति. पच्चयविसेसेन महत्तं गतोति महग्गतो, उळारोति अत्थो. तेनाह ‘‘विपुलस्सेतं वेवचन’’न्ति. समेनाति ञायेन, धम्मेनाति अत्थो. विसमेति न समे मच्छरियलक्खणप्पत्ते. छेत्वाति पीळेत्वा. तं पन पीळनं पोथनन्ति दस्सेन्तो ‘‘पोथेत्वा’’ति आह. अस्सुमुखाति तिन्तअस्सुमुखसम्मिस्सा परं रोदापेत्वा. महादानन्ति यथावुत्तं बहुदेय्यधम्मस्स परिच्चजनेन महन्तदानं. उप्पत्तिया अपरिसुद्धतायाति अज्झासयस्स देय्यधम्मगवेसनाय च सुद्धताय मलीनत्ता. इतरं धम्मचरियाय निब्बत्तितदानं. परित्तदानन्ति परित्तस्स देय्यधम्मस्स वसेन परित्तदानं. अत्तनो उप्पत्तिया परिसुद्धतायाति अज्झासयस्स देय्यधम्मगवेसनाय च विसुद्धताय. एवन्तिआदिमाहाति ‘‘एवं सहस्सानं सहस्सयागिन’’न्ति अवोच. तत्थ सहस्सानन्ति सतंसहस्सानं. गाथाबन्धसुखत्थं सतग्गहणं न कतं. सेसं वुत्तनयमेव.

मच्छरिसुत्तवण्णना निट्ठिता.

३. साधुसुत्तवण्णना

३३. उदानं उदानेसीति पीतिवेगेन उग्गिरितब्बताय उदानं उग्गिरि उच्चारेसि. तयिदं यस्मा पीतिसमुट्ठापितं वचनं, तस्मा वुत्तं ‘‘उदाहारं उदाहरी’’ति. यथा पन तं वचनं ‘‘उदान’’न्ति वुच्चति, तं दस्सेतुं ‘‘यथा ही’’तिआदि वुत्तं. सद्धायाति एत्थ य-कारो हेतुअत्थो. परिच्चागचेतनाय हि सद्धा विसेसपच्चयो अस्सद्धस्स तदभावतो. पि-सद्दो वुत्तत्थसम्पिण्डनत्थो. ‘‘साहू’’ति पदं साधुसद्देन समानत्थं दट्ठब्बं. कथन्ति दानयुद्धानं विपक्खसभावाति अधिप्पायो. एतं उभयन्ति दानं युद्धन्ति इदं द्वयं. जीवितभीरुकोति जीवितविनासभीरुको. खयभीरुकोति भोगक्खयस्स भीरुको. वदन्तोति जीविते सालयतं, ततो एव युज्झने असमत्थतं पवेदेन्तो. छेज्जन्ति हत्थपादादिछेदो. उस्सहन्तोति वीरियं करोन्तो. एवं भोगे रक्खिस्सामीति तथा भोगे अपरिक्खीणे करिस्सामीति. वदन्तोति इध भोगेसु लोभं, ततो एव दातुं असमत्थतं पवेदेन्तो. एवन्ति एवं जीवितभोगनिरपेक्खताय दानञ्च युद्धञ्च समं होति. सद्धादिसम्पन्नोति सद्धाधम्मजीवितावीमंसासीलादिगुणसमन्नागतो. सो हि देय्यवत्थुनो परित्तकत्ता अप्पकम्पि ददन्तो अत्तनो पन चित्तसम्पत्तिया खेत्तसम्पत्तिया च बहुं उळारपुञ्ञं पवड्ढेन्तो बहुविधं लोभ-दोस-इस्सा-मच्छरिय-दिट्ठिविचिकिच्छादिभेदं तप्पटिपक्खं अभिभवति, ततो एव च तं महप्फलं होति महानिसंसं. अट्ठकथायं पन ‘‘मच्छेरं मद्दति’’च्चेव वुत्तं, तस्स पन उजुविपच्चनीकभावतो.

परत्थाति परलोके. एकसाटकब्राह्मणवत्थु अन्वयवसेन, अङ्कुरवत्थु ब्यतिरेकवसेन वित्थारेतब्बं.

धम्मो लद्धो एतेनाति धम्मलद्धो, पुग्गलो. अग्गिआहितपदस्स विय सद्दसिद्धि दट्ठब्बा. ‘‘उट्ठानन्ति कायिकं वीरियं, वीरियन्ति चेतसिक’’न्ति वदन्ति. उट्ठानन्ति भोगुप्पादे युत्तपयुत्तता. वीरियन्ति तज्जो उस्साहो. यमस्स आणापवत्तिट्ठानं. वेतरणिम्पि इतरे निरये च अतिक्कम्म. ते पन अब्बुदादीनं वसेन अवीचिं दसधा कत्वा अवसेसमहानिरये सत्तपि आयुप्पमाणभेदेन तयो तयो कत्वा एकतिंसाति वदन्ति. सञ्जीवादिनिरयसंवत्तनस्स कम्मस्स तिक्खमज्झमुदुभावेन तस्स आयुप्पमाणस्स तिविधता विभावेतब्बा. अपरे पन ‘‘अट्ठ महानिरया सोळस उस्सदनिरया आदितो चत्तारो सितनिरये एकं कत्वा सत्त सितनिरयाति एवं एकतिंस महानिरया’’ति वदन्ति. महानिरयग्गहणतो आदितो चत्तारो सितनिरया एको निरयो कतोति.

तेसन्ति विचिनित्वा गहितपच्चयानं. पञ्चनवुतिपासण्डभेदा पपञ्चसूदनिसंवण्णनायं वुत्तनयेन वेदितब्बा. तत्थाति तेसु द्वीसु विचिननेसु. दक्खिणाविचिननं आह, उपमानानि हि नाम यावदेव उपमेय्यत्थविभावनत्थानि. एतेन सुखेत्तगहणतोपि दक्खिणेय्यविचिननं दट्ठब्बं.

पाणेसु संयमोति इमिना दसविधम्पि कुसलकम्मपथधम्मं दस्सेति. यथा हि ‘‘पाणेसु संयमो’’ति इमिना सत्तानं जीवितावोरोपनतो संयमो वुत्तो, एवं तेसं सापतेय्यावहारतो परदारामसनतो विसंवादनतो अञ्ञमञ्ञभेदनतो फरुसवचनेन सङ्घट्टनतो निरत्थकविप्पलपनतो परसन्तकाभिज्झानतो उच्छेदचिन्तनतो मिच्छाभिनिवेसनतो च संयमो होतीति. तेनाह ‘‘सीलानिसंसं कथेतुमारद्धा’’ति. फरुसवचनसंयमो पनेत्थ सरूपेनेव वुत्तो.

परस्स उपवादभयेनाति पापकिरियहेतु परेन अत्तनो वत्तब्बउपवादभयेन. उपवादभयाति उपवादभयनिमित्तं. ‘‘कथं नु खो अम्हे परे न उपवदेय्यु’’न्ति आसीसन्ता पापं न करोन्ति. धम्मपदमेवाति असङ्खतधम्मकोट्ठासो एव सेय्यो सेट्ठो. यस्मा सब्बसङ्खतं अनिच्चं खयधम्मं वयधम्मं विरागधम्मं निरोधधम्मं, तस्मा तदधिगमाय उस्साहो करणीयोति दस्सेति. पुब्बसद्दो कालविसेसविसयोति आह ‘‘पुब्बे च कस्सपबुद्धादिकालेपी’’तिआदि. पुन अकालविसेसो अपाटियेक्को भुम्मत्थविसयोवाति आह ‘‘सब्बेपि वा’’तिआदि. तत्थ सब्बेपि वाति एते सब्बेपि कस्सपबुद्धादयो लोकनाथा सन्तो नाम वूपसन्तसब्बकिलेससन्तापा सन्तसब्भूतगुणत्ता.

साधुसुत्तवण्णना निट्ठिता.

४. नसन्तिसुत्तवण्णना

३४. कमनीयानीति कन्तानि. ततो एव एतानि इट्ठारम्मणानि सुखारम्मणानि रूपादीनि, ते पन वत्थुकामा, तदारम्मणकिलेसकामा वा. ‘‘न सन्ति कामा मनुजेसू’’ति देसनासीसमेतं, निच्छयेन कामा अनिच्चायेव. मच्चु धीयति एत्थाति मच्चुधेय्यं. न पुन आगच्छति एत्थ तं अपुनागमनं. अपुनागमनसङ्खातं निब्बानं अनुपगच्छनतो. निब्बानं हीतिआदि वुत्तस्सेवत्थस्स विवरणं. बद्धोति पटिबद्धचित्तो. पमत्तोति वोस्सग्गपमादं आपन्नो.

तण्हाछन्दतो जातं तस्स विसेसपच्चयत्ता. इच्छितं हनतीति अघं, दुक्खं. इध पन अनवसेसपरियादानवसेन पञ्चुपादानक्खन्धा दुक्खन्ति. छन्दविनया अघविनयोति हेतुनिरोधेन हि फलनिरोधो, एवं सउपादिसेसनिब्बानं वत्वा अघविनया दुक्खविनयोति अनुपादिसेसनिब्बानं वदति.

चित्रानीति किलेसकामापि वेदनादिट्ठिसम्पयोगभेदेन होन्ति, आकारभेदेन च अत्थि सविघाताविघाताति ततो विसेसेतुं ‘‘आरम्मणचित्तानी’’ति वुत्तं. सङ्कप्पितरागोति सुभादिवसेन सङ्कप्पितवत्थुम्हि रागो. किलेसकामो कामोति वुत्तो तस्सेविध विसेसतो कामभावसिद्धितो. पसूरसुत्तेन विभावेतब्बो ‘‘न ते कामा’’तिआदिना तस्स वत्थुम्हि आगतत्ता. इदानि तमत्थं सङ्खेपेनेव विभावेन्तो ‘‘पसूरपरिब्बाजको ही’’तिआदिमाह. न ते कामा यानि चित्रानि लोकेति ते चे कामा न होन्ति, यानि लोके चित्रानि रूपादिआरम्मणानि. वेदेसीति केवलं सङ्कप्परागञ्च कामं कत्वा वदेसि चे. हेहिन्तीति भवेय्युन्ति अत्थो. सुणन्तो सद्दानि मनोरमानि, सत्थापि ते हेहिति कामभोगीति पच्चेकं गाथा, इध पन संखिपित्वा दस्सिता. धीरा नाम धितिसम्पन्नाति आह ‘‘पण्डिता’’ति.

तस्साति यो पहीनकोधमानो सब्बसो संयोजनातिगो नामरूपस्मिं असज्जन्तो रागादिकिञ्चनरहितो, तस्स. मोघराजा नाम थेरो बावरीब्राह्मणस्स परिचारकानं सोळसन्नं अञ्ञतरो. यथानुसन्धिं अप्पत्तो सावसेस-अत्थो, किञ्चि वत्तब्बं अत्थीति अधिप्पायो. सब्बसो विमुत्तत्ताव देवमनुस्सा नमस्सन्ति, ये तं पटिपज्जन्ति. तेसं किं होति? किञ्चिपि न सियाति अयमेत्थ अत्थविसेसो? दसबलं सन्धायेवमाह उक्कट्ठनिद्देसेन. अनुपटिपत्तियाति पटिपत्तिं अनुगन्त्वा पटिपज्जनेन. नमस्सन्ति तं पूजेन्ति.

चतुसच्चधम्मं जानित्वाति तेन पटिविद्धं चतुसच्चधम्मं पटिविज्झित्वा. तथा च बुद्धसुबुद्धताय निब्बेमतिका होन्तीति आह ‘‘विचिकिच्छं पहाया’’ति. ततो परं पन अनुक्कमेन अग्गमग्गाधिगमेन सङ्गातिगापि होन्ति. असेक्खधम्मपारिपूरिया पसंसिया विञ्ञूनं पसंसापि होन्तीति.

नसन्तिसुत्तवण्णना निट्ठिता.

५. उज्झानसञ्ञिसुत्तवण्णना

३५. उज्झानवसेन पवत्ता सञ्ञा एतेसं अत्थि, उज्झानवसेन वा सञ्जानन्तीति उज्झानसञ्ञी. कारयेति कतानं परियन्तं कारयेति अत्थो. परियन्तकारितन्ति परिच्छिन्नकारितं परिमितवचनन्ति अत्थो. पंसुकूलादिपटिपक्खनयेन पत्तुण्णदुकुलादि वुत्तं. नामं गहितन्ति एतेन ‘‘उज्झानसञ्ञिका’’ति एत्थ क-सद्दो सञ्ञायन्ति दस्सेति.

अञ्ञेनाकारेन भूतन्ति अत्तना पवेदियमानाकारतो अञ्ञेन असुद्धेन आकारेन विज्जमानं उपलब्भमानं अत्तानं. वञ्चेत्वाति पलम्भेत्वा. तस्स कुहकस्स. तं चतुन्नं पच्चयानं परिभुञ्जनं. परिजानन्तीति तस्स पटिपत्तिं परिच्छिज्ज जानन्ति. कारकोति सम्मापटिपत्तिया कत्ता, सम्मापटिपज्जिताति अत्थो.

इदन्ति लिङ्गविपल्लासेन वुत्तं, अयन्ति अत्थो. धम्मानुधम्मपटिपदाति निब्बानधम्मस्स अनुच्छविकताय अनुधम्मभूता पटिपदा. पटिपक्खविधमने असिथिलताय दळ्हा. भासितमत्तेन च सवनमत्तेन चाति एत्थ च-सद्दो विसेसनिवत्तिअत्थो. तेन भासितस्स सुतस्स च सम्मापटिपत्तिविसेसं निवत्तेति. लोकपरियायन्ति लोकस्स परिविधमनं उप्पादनिरोधवसेन सङ्खारानं परावुत्तिं. तेनाह ‘‘सङ्खारलोकस्स उदयब्बय’’न्ति. स्वायमत्थो सच्चपटिवेधेनेव होतीति आह ‘‘चतुसच्चधम्मञ्च अञ्ञाया’’ति. एवं न कुब्बन्तीति अत्तनि विज्जमानम्पि गुणं अनावीकरोन्तो ‘‘यथा तुम्हे वदथ, एवं न कुब्बन्ती’’ति अविज्जमानतं ब्याकरोतीति अत्थो.

अकारकमेवाति दोसं अकारकमेव. अच्चयस्स पटिग्गण्हनं नाम अधिवासनं, एवं सो देसकेन देसियमानो ततो विगतो नाम होति. तेनाह ‘‘पटिग्गण्हातूति खमतू’’ति.

सभावेनाति सभावतो. एकसदिसन्ति परेसं चित्ताचारं जानन्तम्पि अजानन्तेहि सह एकसदिसं करोन्ता. परतोति पच्छा. कथाय उप्पन्नायाति ‘‘कस्सच्चया न विज्जन्ती’’तिआदिकथाय पवत्तमानाय ‘‘तथागतस्स बुद्धस्सा’’तिआदिना बुद्धबलं बुद्धानुभावं दीपेत्वा. खमिस्सामीति अच्चयदेसनं पटिग्गण्हिस्सामि. तप्पटिग्गहो हि इध खमनन्ति अधिप्पेतं, सत्था पन सब्बकालं खमो एव.

कोपो अन्तरे चित्ते एतस्साति कोपन्तरो. दोसो गरु गरुकातब्बो अस्साति दोसगरु. ‘‘पटिमुच्चती’’ति वा पाठो, अयमेव अत्थो. अच्चायिककम्मन्ति सहसा अनुपधारेत्वा किरिया. नो चिधाति नो चे इध. इधाति निपातमत्तं. अपगतं अपनीतं. दोसो नो चे सिया, तेन परियायेन यदि अपराधो नाम न भवेय्याति. न सम्मेय्युं न वूपसमेय्युं. कुसलोति अनवज्जो.

धीरो सतोति पदद्वयेन वट्टछिन्दं आह. को निच्चमेव पण्डितो नामाति अत्थोति ‘‘कस्सच्चया’’तिआदिकाय पुच्छागाथाय अत्थो. दीघमज्झिमसंवण्णनासु तथागत-सद्दो वित्थारतो संवण्णितोति आह ‘‘एवमादीहि कारणेहि तथागतस्सा’’ति. बुद्धत्तादीहीति आदि-सद्देन ‘‘बोधेता पजाया’’तिआदिना (महानि. १९२; चूळनि. पारायनत्थुतिगाथानिद्देस ९७) निद्देसे आगतकारणानि सङ्गय्हन्ति. विमोक्खं वुच्चति अरियमग्गो, तस्स अन्तो अग्गफलं, तत्थ भवा पण्णत्ति, तस्सा वसेन. एवं बुद्धबलं दीपेति. इदानि खित्तं सङ्खेपेन संहरापितं होतीति दस्सेति.

उज्झानसञ्ञिसुत्तवण्णना निट्ठिता.

६. सद्धासुत्तवण्णना

३६. तत्वस्साति ओ-कारस्स व-कारादेसं अ-कारस्स च लोपं कत्वा निद्देसोति आह ‘‘ततो अस्सा’’ति. ‘‘ततस्सा’’ति वा पाठो, ततोति च सद्धाहेतूति अत्थो. नानुपतन्तीति न वत्तन्ति. पमादं करोन्तीति पमज्जन्ति, मिच्छा पटिपज्जन्तीति अत्थो. लक्खणानीति अनिच्चादिलक्खणानि. उपनिज्झायतीति उपेच्च ञाणचक्खुना पेक्खति, अनुपस्सतीति अत्थो. आगतकिच्चन्ति आहतकिच्चं, अयमेव वा पाठो. साधेतीति असम्मोहपटिवेधवसेन निप्फादेति, तथलक्खणं निरोधसच्चं उपनिज्झायतीति अयमत्थो मग्गेपि वत्तब्बो तेन विना असम्मोहपटिवेधस्स असम्भवतो. कसिणारम्मणस्साति इदं लक्खणवचनं. अकसिणारम्मणसमापत्तियोपि हि सन्तीति. यथा च कसिणारम्मणानि अट्ठन्नं समापत्तीनं अवसेसानञ्च तदारम्मणानं पच्चवेक्खणवसेन चित्तानं, एवं तेन तानि आरम्मणानि गहितानीति ‘‘कसिणारम्मणस्स’’इच्चेव वुत्तं. परमं उत्तमं सुखन्ति वत्तब्बतो परमसुखं अरहत्तं.

सद्धासुत्तवण्णना निट्ठिता.

७. समयसुत्तवण्णना

३७. उदानं पटिच्चाति उक्काकरञ्ञा जातिसम्भेदपरिहारनिमित्तं अत्तनो वंसपरिसुद्धं निस्साय वुत्तं पीतिउदाहारं पटिच्च गोत्तवसेन ‘‘सक्का’’ति लद्धनामानं. यदि एकोपि जनपदो, कथं बहुवचनन्ति आह ‘‘रुळ्हीसद्देना’’ति. अक्खरचिन्तिका हि ईदिसेसु ठानेसु युत्ते विय सलिङ्गवचनानि इच्छन्ति, अयमेत्थ रुळ्ही यथा ‘‘अवन्ती कुरू’’ति, तब्बिसेसने पन जनपदसद्दे जातिसद्दताय एकवचनमेव. अरोपिमेति केनचि न रोपिमे.

आवरणेनाति सेतुना. बन्धापेत्वाति पण्डुपलासपासाणमत्तिकखण्डादीहि आलिं थिरं कारापेत्वा. सस्सानि कारेन्तीति जेट्ठमासे किर घम्मस्स बलवभावेन हिमवन्ते हिमं विलीयित्वा सन्दित्वा अनुक्कमेन रोहिणिं नदिं पविसति, तं बन्धित्वा सस्सानि कारेन्ति. ‘‘जातिं घट्टेत्वा कलहं वड्ढयिंसू’’ति सङ्खेपेन वुत्तमत्थं पाकटतरं कातुं ‘‘कोलियकम्मकरा वदन्ती’’ति आह. नियुत्तअमच्चानन्ति तस्मिं सस्सपरिपालनकम्मे नियोजितमहामत्तानं.

तीणि जातकानीति ‘‘कुठारिहत्थो पुरिसो’’तिआदिना फन्दनजातकं (जा. १.१३.१४ आदयो) ‘‘दुद्दुभायति भद्दन्ते’’तिआदिना दुद्दुभजातकं, (जा. १.४.८५ आदयो) ‘‘वन्दामि तं कुञ्जरा’’तिआदिना लटुकिकजातकन्ति (जा. १.५.३९ आदयो) इमानि तीणि जातकानि. द्वे जातकानीति –

‘‘साधु सम्बहुला ञाती, अपि रुक्खा अरञ्ञजा;

वातो वहति एकट्ठं, ब्रहन्तम्पि वनप्पति’’न्ति. –

आदिना रुक्खधम्मजातकं (जा. १.१.७४).

‘‘सम्मोदमाना गच्छन्ति, जालमादाय पक्खिनो;

यदा ते विवदिस्सन्ति, तदा एहिन्ति मे वस’’न्ति. (जा. १.१.३३) –

आदिना सम्मोदमानजातकन्ति इमानि द्वे जातकानि.

‘‘अत्तदण्डा भयं जातं, जनं पस्सथ मेधगं;

संवेगं कित्तयिस्सामि, यथा संविजितं मया’’ति. (सु. नि. ९४१) –

आदिना अत्तदण्डसुत्तं.

तेनाति भगवता. कलहकरणभावोति कलहकरणस्स अत्थिभावो. महापथविया महग्घे खत्तिये कस्मा नासेथाति दस्सेत्वा कलहं वूपसमेतुकामो भगवा पथविं निदस्सनभावेन गण्हीति दस्सेन्तो ‘‘पथवी नाम किं अग्घती’’तिआदिमाह. अट्ठानेति अकारणे. वेरं कत्वाति विरोधं उप्पादेत्वा. तंतंपलोभनकिरियाय परक्कमन्तियो ‘‘उक्कण्ठन्तू’’ति सासनं पेसेन्ति. कुणालदहेति कुणालदहतीरे पतिट्ठाय. पुच्छितं कथेसि अनुक्कमेन कुणालसकुणराजस्स पुच्छापसङ्गेन कुणालजातकं (जा. २.२१.कुणालजातक) कथेस्सामीति. अनभिरतिं विनोदेसि इत्थीनं दोसदस्सनमुखेन कामानं आदीनवोकारसंकिलेसविभावनवसेन. पुरिसपुरिसेहीति कोसज्जं विद्धंसेत्वा पुरिसथामब्रूहनेन उत्तमपुरिसेहि नो भवितुं वट्टतीति उप्पन्नचित्ता. अविस्सट्ठसमणकम्मन्ता अपरिच्चत्तकम्मट्ठानाभियोगाति अत्थो. निसीदितुं वट्टतीति भगवा चिन्तेसीति योजना.

पदुमिनियन्ति पदुमवने. विकसिंसु गुणगणविबोधेन. अयंइमस्स…पे… न कथेसीति इमिना सब्बेपि ते भिक्खू तावदेव पटिपाटिया आगतत्ता अञ्ञमञ्ञस्स लज्जमाना अत्तना पटिलद्धविसेसं भगवतो नारोचेसुन्ति दस्सेति. खीणासवानन्तिआदिना तत्थ कारणमाह.

ओसटमत्तेति भगवतो सन्तिकं उपगतमत्ते. अरियमण्डलेति अरियपुग्गलसमूहे. पाचीनयुगन्धरपरिक्खेपतोति युगन्धरपब्बतस्स पाचीनपरिक्खेपतो, न बाहिरकेहि वुच्चमानउदयपब्बततो. रामणेय्यकदस्सनत्थन्ति बुद्धुप्पादपटिमण्डितत्ता विसेसतो रमणीयस्स लोकस्स रमणीयभावदस्सनत्थं. उल्लङ्घित्वाति उट्ठहित्वा. एवरूपे खणे लये मुहुत्तेति यथावुत्ते चन्दमण्डलस्स उट्ठितक्खणे उट्ठितवेलायं उट्ठितमुहुत्तेति उपरूपरिकालस्स वड्ढितभावदस्सनत्थं वुत्तं.

तेसं भिक्खूनं जातिआदिवसेन भगवतो अनुरूपपरिवारभावं दस्सेन्तो ‘‘तत्था’’तिआदिमाह. महासम्मतस्स वंसे उप्पन्नोतिआदि कुलवंससुद्धिदस्सनं. खत्तियगब्भे जातोति इदं सतिपि जातिविसुद्धियं मातापितूनं वसेन अविसुद्धता सियाति तेसम्पि ‘‘अविसुद्धता नत्थि इमेस’’न्ति विसुद्धिदस्सनत्थं वुत्तं. सतिपि च गब्भविसुद्धियं कतदोसेन मिस्सकत्ता अरज्जारहतापि सियाति ‘‘तम्पि नत्थि इमेस’’न्ति दस्सनत्थं ‘‘राजपब्बजिता’’तिआदि वुत्तं.

सामन्ताति समीपे. चलिंसूति उट्ठहिंसु. कोसमत्तं ठानं सद्दन्तरं, ‘‘सद्दसवनट्ठानमेव सद्दन्तर’’न्ति अपरे. तिक्खत्तुं तेसट्ठिया नगरसहस्सेसूति जम्बुदीपे किर आदितो महन्तानि तेसट्ठि नगरसहस्सानि उप्पन्नानि, तथा दुतियं, तथा ततियं. तं सन्धायाह ‘‘तिक्खत्तुं तेसट्ठिया नगरसहस्सेसू’’ति. तानि पन सम्पिण्डेत्वा सतसहस्सतो परं नवसहस्साधिकानि असीतिसहस्सानि. नवनवुतिया दोणमुखसतसहस्सेसूति नवसतसहस्साधिकेसु नवुतिसतसहस्सेसु दोणमुखेसु. दोणमुखन्ति च महानगरस्स आयुप्पत्तिट्ठानभूतं पादनगरं वुच्चति. छनवुतिया पट्टनकोटिसतसहस्सेसूति छकोटिसतसहस्सअधिकेसु नवुतिकोटिसतसहस्सपट्टनेसु. तम्बपण्णिदीपादिछपण्णासाय रतनाकरेसु. एवं पन नगर-दोणमुखपट्टन-रतनाकरादिभावेन कथनं तंतंअधिवत्थाय वसन्तीनं तासं देवतानं बहुभावदस्सनत्थं. यदि दससहस्सचक्कवाळेसु देवता सन्निपतिता. अथ कस्मा पाळियं ‘‘दसहि च लोकधातूही’’ति? वुत्तन्ति आह ‘‘दससहस्स…पे… अधिप्पेत’’न्ति. तेन सहस्सिलोकधातु इध ‘‘एका लोकधातू’’ति वेदितब्बा.

लोहपासादेति सब्बपठमकते लोहपासादे. ब्रह्मलोकेति हेट्ठिमे ब्रह्मलोके. यदि ता देवता एवं निरन्तरा हुत्वा सन्निपतिता, पच्छा आगतानं ओकासो एव न भवेय्याति चोदनं सन्धायाह ‘‘यथा खो पना’’तिआदि.

सुद्धावासकाये उप्पन्ना सुद्धावासकायिका. तासं पन यस्मा सुद्धावासभूमि निवासट्ठानं, तस्मा वुत्तं ‘‘सुद्धावासवासीन’’न्ति. आवासाति आवासट्ठानभूता. देवता पन ओरम्भागियानं इतरेसञ्च संयोजनानं समुच्छिन्नट्ठेन सुद्धो आवासो विहारो एतेसन्ति सुद्धावासा. महासमागमं ञत्वाति महासमागमं गताति ञत्वा.

पुरत्थिमचक्कवाळमुखवट्टियं ओतरि अञ्ञत्थ ओकासं अलभमानो. एवं सेसापि. मणिवम्मन्ति इन्दनीलमणिमयं कवचं. बुद्धानं अभिमुखभागो बुद्धवीथि, सा याव चक्कवाळा उत्तरितुं न सक्का. महतिया बुद्धवीथियावाति बुद्धानं सन्तिकं उपसङ्कमन्तेहि तेहि देवब्रह्मेहि वलञ्जितबुद्धवीथियाव.

समिति सङ्गति सन्निपातो समयो, महन्तो समयो महासमयोति आह ‘‘महासमूहो’’ति. पवद्धं वनं पवनन्ति आह ‘‘वनसण्डो’’ति. देवघटाति देवसमूहा. समादहंसूति समाहितं लोकुत्तरसमाधिं सुट्ठु अप्पितं अकंसु. तथा समाहितं पन समाधिना नियोजितं नाम होतीति वुत्तं ‘‘समाधिना योजेसु’’न्ति. सब्बेसं गोमुत्तवङ्कादीनं दूरसमुस्सारितत्ता अत्तनो…पे… अकरिंसु. विनयति अस्से एतेहीति नेत्तानि, योत्तानि. अवीथिपटिपन्नानं अस्सानं वीथिपटिपादनं रस्मिग्गहणेन होतीति ‘‘योत्तानि गहेत्वा अचोदेन्तो’’ति वत्वा तं पन अचोदनं अवारणमेवाति आह ‘‘अचोदेन्तो अवारेन्तो’’ति.

यथा खीलं भित्तियं, भूमियं वा आकोटितं दुन्नीहरणं, यथा च पलिघं नगरप्पवेसनिवारणं, यथा च इन्दखीलं गम्भीरनेमि सुनिखातं दुन्नीहरणं, एवं रागादयो सत्तसन्तानतो दुन्नीहरणा निब्बाननगरप्पवेसनिवारणा चाति ते ‘‘खीलं पलिघं इन्दखील’’न्ति च वुत्ता. ऊहच्चाति उद्धरित्वा. तण्हाएजाय अभावेन अनेजा. परमसन्तुट्ठभावेन चातुद्दिसत्ता अप्पटिहतचारिकं चरन्ति. बुद्धचक्खु-धम्मचक्खु-दिब्बचक्खु-समन्तचक्खु-पकतिचक्खूनं वसेन पञ्चहि चक्खूहि. सुदन्ता कुतोति आह ‘‘चक्खुतोपी’’ति. छन्दादीहीति छन्दादीनं वसेन न गच्छन्ति न वत्तन्ति. न आगच्छन्ति अनुप्पादनतो. आगुन्ति अपराधं.

सब्बसंयोगाति विभत्तिलोपेन निद्देसो, सब्बे संयोगेति अत्थो. विसज्जाति विसज्जित्वा. एवम्पीति इमायपि गाथाय वसेन ‘‘आगुं न करोती’’ति पदे.

गतासेति गता एव. न गमिस्सन्ति परिनिट्ठितसरणगमनत्ता. लोकुत्तरसरणगमनञ्हेत्थ अधिप्पेतं. तेनाह ‘‘निब्बेमतिकसरणगमनेन गता’’ति. ते हि नियमेन अपायं न गमिस्सन्ति, देवकायञ्च परिपूरेस्सन्ति. ये पन लोकियेन सरणगमनेन बुद्धं सरणं गता, न ते गमिस्सन्ति अपायं, सति च पच्चयन्तरसमवाये पहाय मानुसं देहं देवकायं परिपूरेस्सन्तीति. तेनाह सो ब्रह्मा ‘‘ये केचि बुद्धं…पे… परिपूरेस्सन्ती’’ति.

समयसुत्तवण्णना निट्ठिता.

८. सकलिकसुत्तवण्णना

३८. तन्ति उय्यानं सङ्खं गतन्ति सम्बन्धो. धनुना सरेन गहन्ति पोथयन्ति बाधेन्तीति धनुग्गहा. तं सम्पटिच्छीति तस्सा सिलाय हेट्ठाभागेन उग्गन्त्वा सम्पटिच्छि. सत्थु पुञ्ञानुभावेन उपहतत्ता सयम्पि परिपतन्ती वातं उपत्थम्भेति. अभिहनि सत्थारा अनावज्जितत्ता. तञ्च खो कम्मफलवसेनाति दट्ठब्बं. ततो एव ततो पट्ठाय भगवतो अफासु जातन्ति एतेनपि उपादिण्णकसरीरे नाम अनिट्ठापि सम्फस्सका पतन्ति एव तथारूपेन कम्मुना कतोकासेति दस्सेति. अयं विहारोति गिज्झकूटविहारो. उज्जङ्गलो न कत्तब्बपरो. विसमोति भूमिभागवसेन विसमो. सिविकाकारेन सज्जितो मञ्चो एव मञ्चसिविका.

भुसाति दळ्हा. दुक्खाति दुक्खमा दुत्तितिक्खा. खराति कक्कसा. कटुकाति अनिट्ठा. असाताति न साता अप्पिया. न अप्पेतीति न उपेति. न अप्पायन्तीति न खमन्ति. वेदनाधिवासनखन्तिया सतिसम्पजञ्ञयुत्तत्ता सब्बसत्तट्ठिताहारसमुदयवत्थुजातस्स आदीनवनिस्सरणानं पगेव सुप्पटिविदितत्ता यथा समुदाचारो चित्तं नाभिभवति, एवं सम्मदेव उपट्ठापितसतिसम्पजञ्ञत्ता वुत्तं ‘‘वेदनाधिवासन…पे… हुत्वा’’ति. अपीळियमानोति अबाधियमानो. कामं अनिट्ठाय वेदनाय फुट्ठो ताय अपीळियमानो नाम नत्थि, परिञ्ञातवत्थुकत्ता पन तस्सा वसे अवत्तमानो ‘‘अविहञ्ञमानो’’ति वुत्तो. तेनाह ‘‘सम्परिवत्तसायिताय वेदनानं वसं अगच्छन्तो’’ति.

सीहसेय्यन्ति एत्थ सयनं सेय्या, सीहस्स विय सेय्या सीहसेय्या, तं सीहसेय्यं. अथ वा सीहसेय्यन्ति सेट्ठसेय्यं उत्तमसेय्यं. स्वायमत्थो अट्ठकथायमेव आगमिस्सति. ‘‘वामेन पस्सेन सेन्ती’’ति एवं वुत्ता कामभोगिसेय्या. दक्खिणपस्सेन सयानो नाम नत्थि दक्खिणहत्थस्स सरीरग्गहणादियोगक्खमतो. पुरिसवसेन चेतं वुत्तं. एकेन पस्सेन सयितुं न सक्कोन्ति दुक्खुप्पत्तितो. अयं सीहसेय्याति अयं यथावुत्ता सीहसेय्या. तेजुस्सदत्ताति इमिना सीहस्स अभीतभावं दस्सेति. भीरुकजातिका हि सेसमिगा अत्तनो आसयं पविसित्वा उत्रासबहुला सन्तासपुब्बकं यथा तथा सयन्ति, सीहो पन अभिरुकभावतो सतोकारी भिक्खु विय सतिं उपट्ठपेत्वाव सयति. तेनाह ‘‘द्वे पुरिमपादे’’तिआदि. पुरिमपादेति दक्खिणपुरिमपादे वामस्स पुरिमपादस्स ठपनवसेन द्वे पुरिमपादे एकस्मिं ठाने ठपेत्वा. पच्छिमपादेति द्वे पच्छिमपादे. वुत्तनयेनेव इधापि एकस्मिं ठाने ठपनं वेदितब्बं. ठितोकाससल्लक्खणं अभीरुकभावेनेव. सीसं पन उक्खिपित्वातिआदिना वुत्तसीहकिरिया अनुत्रासपबुज्झनं विय अभीरुकभावसिद्धा धम्मतावसेनेवाति वेदितब्बा. सीहविजम्भितविजम्भनं अतिवेलं एकाकारेन ठपितानं सरीरावयवानं गमनादिकिरियासु योग्गभावापादनत्थं. तिक्खत्तुं सीहनादनदनं अप्पेसक्खमिगजातपरिहरणत्थं.

सेति अब्यावटभावेन पवत्तति एत्थाति सेय्या, चतुत्थज्झानमेव सेय्या चतुत्थज्झानसेय्या. किं पनेत्थ तं चतुत्थज्झानन्ति? आनापानचतुत्थज्झानं. ततो हि वुट्ठहित्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा अनुक्कमेन अग्गमग्गं अधिगन्त्वा तथागतो जातोति. ‘‘तयिदं पदट्ठानं नाम, न सेय्या, तथापि यस्मा ‘चतुत्थज्झाना वुट्ठहित्वा समनन्तरं भगवा परिनिब्बायी’ति महापरिनिब्बाने (दी. नि. २.२१९) आगतं. तस्मा लोकियचतुत्थज्झानसमापत्ति एव तथागतसेय्या’’ति केचि. एवं सति परिनिब्बानकालिकाव तथागतसेय्याति आपज्जति; न च तथागतो लोकियचतुत्थज्झानसमापज्जनबहुलो विहासि. अग्गफलवसेन पवत्तं पनेत्थ चतुत्थज्झानं वेदितब्बं. तत्थ यथा सत्तानं निद्दुपगमलक्खणा सेय्या भवङ्गचित्तवसेन होति, सा च नेसं पठमं जातिसमन्वया येभुय्यवुत्तिका, एवं भगवतो अरियजातिसमन्वयं येभुय्यवुत्तिकं अग्गफलभूतं चतुत्थज्झानं तथागतसेय्याति वेदितब्बा. सीहसेय्या नाम सेट्ठसेय्याति आह ‘‘उत्तमसेय्या’’ति.

‘‘कालपरिच्छेदं कत्वा यथापरिच्छेदं उट्ठहिस्सामी’’ति एवं तदा मनसिकारस्स अकतत्ता पाळियं ‘‘उट्ठानसञ्ञं मनसिकरित्वा’’ति न वुत्तन्ति आह ‘‘उट्ठानसञ्ञन्ति पनेत्थ न वुत्त’’न्ति. तत्थ कारणमाह ‘‘गिलानसेय्या हेसा’’ति. सा हि चिरकालप्पवत्तिका होति.

विसुं विसुं रासिवसेन अनागन्त्वा एकज्झं पुञ्जवसेन आगतत्ता वुत्तं ‘‘सब्बापि ता’’ति. तेनाह ‘‘सत्तसता’’ति. विकारमत्तम्पीति वेदनाय असहनवसेन पवत्तनाकारमत्तम्पि. सुसम्मट्ठकञ्चनं वियाति सम्मट्ठसुसज्जितसुवण्णं विय.

धम्मालपनन्ति असङ्खारिकसमुप्पन्नसभावालपनं. समुल्लपितञ्हि आकारसमानवचनमेतं. नागो विय वाति पवत्ततीति नागवो. तस्स भावो नागवता. विभत्तिलोपेन हेस निद्देसो, महानागहत्थिसदिसतायाति अत्थो. ब्यत्तुपरिचरणट्ठेनाति ब्यत्तं उपरूपरि अत्तनो किरियाचरणेन. आजानीयोति सम्मापतितं दुक्खं सहन्तो अत्तना कातब्बकिरियं धीरो हुत्वा नित्थारको. कारणाकारणजाननेनाति निय्यानिकानिय्यानिककरणञातताय. तेनेवट्ठेनाति अप्पटिसमट्ठेनेव. ‘‘मुत्तो मोचेय्य’’न्तिआदि धुरवाहट्ठेन. निब्बिसेवनट्ठेनाति रागादिविसविगतभावेन.

अनियमिताणत्तीति अनुद्देसिकं आणापनं. सामञ्ञकतोपि समाधिसद्दो पकरणतो इध विसेसत्थोति आह ‘‘समाधिन्ति अरहत्तफलसमाधि’’न्ति. पटिप्पस्सद्धिवसेन सब्बकिलेसेहि सुट्ठु विमुत्तन्ति सुविमुत्तं. अभिनतं नाम आरम्मणे अभिमुखभावेन पवत्तिया. अपनतं अपगमनवसेन पवत्तिया, विमुखतायाति अत्थो. लोकियज्झानचित्तं विय विपस्सना विय च ससङ्खारेन सप्पयोगेन तदङ्गप्पहानविक्खम्भनपहानवसेन च विक्खम्भेत्वा न अधिगतं न ठपितं, किञ्चरहि किलेसानं सब्बसो छिन्नतायाति आह ‘‘छिन्नत्ता वतं फलसमाधिना समाहित’’न्ति. अतिक्कमितब्बन्ति आचारातिक्कमवसेन लङ्घितब्बं. सा पन लङ्घना आसादना घट्टनाति आह ‘‘घट्टेतब्ब’’न्ति.

पञ्चवेदा नाम – इरुवेदो, यजुवेदो, सामवेदो, आथब्बणवेदो, इतिहासो चाति एवं इतिहासपञ्चमानं वेदानं. ‘‘चर’’न्ति वचनविपल्लासेन वुत्तन्ति आह ‘‘चरन्ता’’ति, तपन्ताति अत्थो. हीनत्तरूपाति हीनाधिमुत्तिकताय निहीनचित्तसभावा. विमुत्तिकताय अभावतो निब्बानङ्गमा न होन्ति. अरहत्ताधिगमकम्मस्स अभब्बताय परिहीनत्था. अज्झोत्थटाति अभिभूता. तादिसेहेव सीलेहीति गोसीलादीहि. बद्धाति समादपेत्वा पवत्तनवसेन अनुबद्धा. लूखं तपन्ति अत्तकिलमथानुयोगं. तं पन एकदेसेन दस्सेन्तो ‘‘पञ्चातपतापन’’न्तिआदिमाह. ‘‘एवं पटिपन्नस्स मोक्खो नत्थि, एवं पटिपन्नस्स वट्टतो मुत्ति अत्थी’’ति वदन्ती सा अत्ततो सासनस्स निय्यानभावो कथितो नाम होतीति आह ‘‘सासनस्स निय्यानिकभावं कथेन्ती’’ति. आदिन्ति गाथाद्वयं.

सकलिकसुत्तवण्णना निट्ठिता.

९. पठमपज्जुन्नधीतुसुत्तवण्णना

३९. चातुमहाराजिकस्साति चातुमहाराजिककायिकस्स. धम्मो अनुबुद्धोति चतुसच्चधम्मो परिञ्ञेय्यादिभावस्स अनुरूपतो बुद्धो. पच्चक्खमेवाति परपत्तिया अहुत्वा अत्तपच्चक्खमेव कत्वा जानामि. धम्मं गरहन्ता नाम सद्ददोसवसेन वा अत्थदोसवसेन वा गरहेय्युन्ति तं दस्सेन्तो ‘‘हीनक्खर…पे… कोतिवा’’ति आह. सा पन ‘‘तेसं विगरहा दुम्मेधताय महानत्थावहावा’’ति दस्सेन्ती देवता आह ‘‘दुम्मेधा उपेन्ति रोरुव’’न्ति. विसुं होतीति अवीचिमहानिरयतो विसुं एव होति. खन्तियाति ञाणखन्तिया. उपसमेनाति रागादीनं सब्बसो वूपसमेन. तेनाह ‘‘रुच्चित्वा’’तिआदि.

पठमपज्जुन्नधीतुसुत्तवण्णना निट्ठिता.

१०. दुतियपज्जुन्नधीतुसुत्तवण्णना

४०. बुद्धञ्च धम्मञ्च नमस्समानाति बुद्धसुबुद्धतं धम्मसुधम्मतञ्च ञत्वा तदुभयं नमस्समाना. यस्मा बुद्धे च धम्मे च पसन्नो सङ्घे च पसन्नो एव होति तस्स सुप्पटिपत्तिया विजाननतो, तस्मा सो अत्थो गाथाय च-सद्दसङ्गहितोति दस्सेन्तो ‘‘च-सद्देन सङ्घञ्चा’’ति आह अत्थवतियोति लोकियलोकुत्तरअत्थसङ्गहिता लोकियकुसललोकुत्तरमग्गसङ्गण्हनतो. यं धम्मं सा अभासीति यं तुम्हाकं धम्मं पटिविज्झित्वा ठिता, सा महाकोकनदा अत्तनो बलानुरूपं अभासि. बहुनाति नानप्पकारेन. परियायेनाति कारणेन. तादिसोति तथारूपो तथापटिविद्धसच्चो अत्थधम्मादीसु कुसलो एकेकं पदम्पि उदाहरणहेतुनिगमनानि नीहरन्तो आचिक्खति देसेति पञ्ञपेति पठपेति विवरति विभजति उत्तानीकरोति. तेनाह ‘‘अयं भगवा’’तिआदि. एतेन अतिविय वित्थारक्खमो सुगतधम्मोति दस्सेति. परियापुटन्ति परिवत्तितं. एवं वित्थारक्खमं धम्मं यस्मा देवधीता ‘‘संखित्तमत्थं लपयिस्सामी’’ति अवोच, तस्मा वुत्तं ‘‘तस्सत्थ’’न्तिआदि.

दुतियपज्जुन्नधीतुसुत्तवण्णना निट्ठिता.

सतुल्लपकायिकवग्गवण्णना निट्ठिता.