पठमगाथासङ्गणिकं
सत्तनगरेसु पञ्ञत्तसिक्खापदवण्णना
३३५. एकंसन्ति एत्थ भुम्मत्थे उपयोगवचनन्ति आह ‘‘एकस्मिं अंसे’’ति. दसनखसमोधानसमुज्जलन्ति दसन्नं नखानं समूहेन सुट्ठु उज्जलं. एत्थ ‘‘समुज्जल’’न्ति इमिना अञ्जलिन्ति पदस्स आदरेन, अभिमुखं वा जलति दिब्बतीति अञ्जलीति अत्थं दस्सेति. आसीसमानरूपोवाति एत्थ आसीसमानरूपो एवाति अत्थं पटिक्खिपन्तो आह ‘‘पच्चासीसमानरूपो विया’’ति. एत्थ ‘‘विया’’ति इमिना ‘‘आसीसमानो इवा’’ति पदविभागं कत्वा इवसद्दो उपमत्थजोतकोति दस्सेति. किस्साति एत्थ करणत्थे छट्ठीविभत्ति होतीति आह ‘‘केन कारणेना’’ति. इधाति मम निसिन्नट्ठानं. ‘‘आगतो’’ति इमिना इधमागतोति एत्थ मकारो पदसन्धिकरमत्तोति दस्सेति. अस्साति उपालिस्स विस्सज्जेसीति सम्बन्धो. सब्बत्थाति सब्बेसु पञ्हेसु. इतीति एवं.
तत्थाति विस्सज्जने. भद्दको ते उम्मङ्गोति एत्थ उम्मङ्गसद्दो पञ्हवाचकोति आह ‘‘भद्दका ते पञ्हा’’ति. तत्थ तेति तव. कस्मा पञ्हा ‘‘उम्मङ्गो’’ति वुच्चतीति आह ‘‘पञ्चा ही’’तिआदि. हि यस्मा उम्मङ्गोति वुच्चति, तस्मा पञ्हा उम्मङ्गो नामाति योजना. ‘‘उम्मुज्जित्वा ठितत्ता’’ति इमिना उम्मुज्जतीति उम्मङ्गोति वचनत्थं दस्सेति. मुजधातु उकारस्स अकारो, अविज्जन्धकारसङ्खाता उदकतो उम्मुज्जतीति अत्थो. ‘‘तग्घा’’ति निपातस्स तस्मा कारणाति अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘यस्मा’’तिआदि. ‘‘सम्पटिच्छनत्थे’’ति इमिना तग्घसद्दो साधुअत्थोति दस्सेति, तग्घ साधूति अत्थो. तीणियेवाति ‘‘समादहित्वा विसिब्बेन्ती’’ति एकं, ‘‘सामिसेना’’ति एकं, ‘‘ससित्थक’’न्ति एकन्ति इमानि तीणियेव.
चतुविपत्तिवण्णना
३३६. यं तं पुच्छिम्हाति एत्थ निग्गहिततो परं अकारलोपोति आह ‘‘यं तं अपुच्छिम्हा’’ति. तत्थ यन्ति पञ्हं. तन्ति तुवं. ‘‘त्व’’न्तिपि पाठो, अयमेवत्थो. तं तदेवाति तं तं एव पञ्हं. अञ्ञथाति अञ्ञं आकारं.
ये दुट्ठुल्ला सा सीलविपत्तीति एत्थ ननु सीलविपत्तिं पुच्छन्तो पञ्हो नत्थि, कस्मा पन ‘‘सा सीलविपत्ती’’ति विस्सज्जनं वुत्तन्ति आह ‘‘किञ्चापी’’तिआदि. एतन्ति ‘‘ये दुट्ठुल्ला सा सीलविपत्ती’’ति वचनं. तमेवत्थं वित्थारेन्तो आह ‘‘चतूसु ही’’तिआदि. वत्वाति संखेपेन वत्वा.
तिस्सन्नं विपत्तीनन्ति सीलविपत्तितो अवसेसानं तिस्सन्नं विपत्तीनं. तत्थाति ‘‘थुल्लच्चय’’न्तिआदिवचने.
‘‘अब्भाचिक्खन्ती’’ति पदस्स कत्तारं दस्सेन्तो आह ‘‘वदन्ता’’ति. ‘‘तथाह’’न्तिआदिना वदनाकारं दस्सेति.
‘‘अयं छही’’ति इमिना अयं साति एत्थ सासद्दो पदालङ्कारोति दस्सेति. एत्तावताति एत्तकेन ‘‘थुल्लच्चय’’न्तिआदिवचनमत्तेन. विस्सज्जितं होतीति सम्बन्धो.
छेदनकादिवण्णना
३३७. कति छेदनकानीतिआदिपुच्छानं अनुसन्धिपुच्छाभावं दस्सेन्तो आह ‘‘यस्मा पना’’तिआदि. पुच्छा हि अनुसन्धिअननुसन्धिवसेन दुविधा. तत्थ विस्सज्जनेन अनुसन्धिवसेन पुच्छा अनुसन्धिपुच्छा नाम, विस्सज्जनमनपेक्खित्वा यथाकामपुच्छा अननुसन्धिपुच्छा नाम. तासं वित्थारो नेत्तिअट्ठकथादीसु गहेतब्बो. इधापि ‘‘एकादस यावततियका’’ति विस्सज्जनेन अनुसन्धानत्ता अनुसन्धिपुच्छा नाम. यस्मा पन विस्सज्जितोति सम्बन्धो. सङ्खावसेनाति एकादसा’’ति सङ्खाय सत्तिया, आयत्तेन वा. सङ्खानुसन्धिवसेनेवाति ‘‘कती’’ति सङ्खाय अनुसन्धिवसेन एव. तेसन्ति पञ्हानं. तत्थाति ‘‘छ छेदनकानी’’तिआदिपाठे. इदमेवाति इदं एव वचनं. अपुब्बन्ति पुब्बे न वुत्तं, अपोराणं नवन्ति अत्थो. यं पनेतन्ति यं पन एतं वचनं. ‘‘सोळसा’’ति इमिना सोदसाति एत्थ दकारस्स ळकारं कत्वा ‘‘सोळसा’’ति पाठोपि युज्जतीति दस्सेति. जानन्ति पञ्ञत्ताति एत्थ ‘‘एवं वत्वा’’ति पाठसेसं अज्झाहरित्वा योजेतब्बभावं दस्सेन्तो आह ‘‘जान’’न्ति एवं वत्वा पञ्ञत्ता’’ति. तेति ‘‘जान’’न्ति पञ्ञत्ता सिक्खापदाति अत्थो. एवन्ति वक्खमाननयेन. पविसेय्यातीति एत्थ इतिसद्दो परिसमानत्थो. इति वेदितब्बोति योजना.
असाधारणादिवण्णना
३३८. पुरिम पञ्हन्ति ‘‘कति छेदनकानी’’तिआदिपञ्हानं पुरे वुत्तं पञ्हं. तत्थाति ‘‘वीसं द्वे सतानी’’तिआदिपाठे. ‘‘द्वेअनियतेही’’ति पदस्स असमाहारदिगुवाक्यं दस्सेन्तो आह ‘‘द्वीहि अनियतेही’’ति. ‘‘सद्धि’’न्ति इमिना सहादियोगे करणवचनन्ति दस्सेति.
गाथायं ‘‘धोवनञ्च सिक्खापद’’न्तिआदिना योजना कातब्बा. द्वे लोमाति द्वे एळकलोमसिक्खापदानि.
‘‘सकलो’’तिआदिकाय अड्ढतेय्यगाथाय योजना सुविञ्ञेय्याव.
सङ्घम्हा दस निस्सरेति एत्थ ‘‘सङ्घम्हा निस्सारीयती’’ति (पाचि. ६८०, ७३०) एवं वुत्ता दसाति योजनानयं दस्सेन्तो आह ‘‘सङ्घम्हा निस्सारीयती’’तिआदि. तत्थाति भिक्खुनिविभङ्गे. तथाति यथा खुद्दका, तथाति अत्थो. इतीति एवं.
तेसन्ति पाराजिकानं. कण्हसप्पादयो दुरासदा विय दुरासदा होन्तीति योजना. ‘‘दुरूपगमनाति इमिना सदधातुया गत्यत्थं दस्सेति. दुरासज्जनाति दुक्खेन आसज्जितब्बा, आसज्जितुं न सुकराति अत्थो. समूपमाति समउपमा. समूपमाकारं दस्सेन्तो आह ‘‘यथा’’तिआदि.
साधारणन्ति अट्ठहि पाराजिकेहि साधारणं. एकेकस्स पाराजिकस्साति सम्बन्धो. अविरूळ्ही भवन्ति तेति एत्थ उपमानोपमेय्यानं पाकटभावं कत्वा योजनानयं दस्सेन्तो आह ‘‘यथा एते’’तिआदि. अविरूळ्हिधम्माति अविरूळ्हीसभावा. पकतिसीलभावेनाति पकतिया सीलवन्तभावेन, ‘‘पकतिसीलाभावेना’’तिपि पाठो, पकतिसीलस्स अभावेन, अभावहेतूति अत्थो. एत्तावताति एत्तकेन ‘‘अट्ठेव पाराजिका’’तिआदिवचनमत्तेन, दस्सितं होतीति सम्बन्धो. विभत्तियोति पाराजिकादिवसेन विभजितब्बाति विभत्तियोति. तत्थाति ‘‘तेवीसति सङ्घादिसेसा’’तिआदिपाठे. सब्बसङ्गाहिकवचनन्ति सब्बेसं तिण्णं समथानं, सब्बासं वा आपत्तीनं समथानं सङ्गाहिकवचनं. ‘‘द्वीहि समथेही’’ति सम्मुखाविनयेन च पटिञ्ञातकरणेन चाति द्वीहि समथेहि.
एतन्ति ‘‘द्वे उपोसथा द्वे पवारणा’’ति वचनं. विभजनानीति विभजितब्बानं विभजनकिरियाय अविनाभावतो भाववसेन वुत्तं, तस्मा विभजितब्बाति विभत्तियोति वचनत्थो कातब्बो. अपरापि इमा विभत्तियो होन्तीति योजना. हेट्ठा वुत्तस्स ‘‘विभत्तिमत्तदस्सनेनेव चेतं वुत्तं, न समथेहि वूपसमनवसेना’’ति वचनस्स अत्थनयतो अञ्ञं अत्थनयं दस्सेन्तो आह ‘‘अथवा’’तिआदि, ‘‘इमापि विभत्तियो’’ति पदं ‘‘निस्साया’’ति पदे अवुत्तकम्मं. निस्साय आपज्जन्तीति सम्बन्धो. ताति आपत्तियो. वुत्तप्पकारेहेवाति तीहि समथेहीति वुत्तपकारेहेव. तंमूलिकानन्ति ते एव उपोसथादयो मूलमेतासन्ति तंमूलिका, तासं. इमिना कारियूपचारेन वुत्तनयं दस्सेति. ता विभत्तियोति उपोसथादिविभत्तियो.
पाराजिकादिआपत्तिवण्णना
३३९. एवं विस्सज्जेत्वाति सम्बन्धो. यदिदं आपत्तिपाराजिकं नामाति योजना. आपत्तिपाराजिकन्ति आपत्तिसङ्खातं पाराजिकं. ‘‘पराजयमापन्नो’’ति इमिना सासनतो पुग्गलं पराजेतीति पाराजिकन्ति वचनत्थं दस्सेति. ण्यपच्चयो हेतुकत्वत्थवाचको, यकारस्स ककारो. चुतोति चवको. परद्धोति विरद्धो. भट्ठोति पतितो. निरङ्कतोति सङ्घम्हा अपसारितो. अनीहते तस्मिं पुग्गलेति तस्मिं पुग्गले सङ्घम्हा नीहरित्वा न हरिते, अनपनीतेति अत्थो. ‘‘उपोसथपवारणादिभेदो’’ति इमिना संवाससरूपं दस्सेति. ब्यञ्जने आदरमकत्वा ‘‘एतं आपत्ती’’ति वुत्तं. अयं हीति अयं एवं वक्खमानो. एत्थाति गाथायं. तेन तस्माति एत्थ ‘‘तस्मा’’ति पदेन ‘‘तेना’’ति पदस्स कारणत्थं दस्सेति.
एत्थाति दुतियगाथायं. आदिम्हि चेव इच्छितब्बोति सम्बन्धो. हीति सच्चं. एत्थाति परिवासदानादीसु चतूसु कम्मेसु. ‘‘सङ्घो’’तिआदिवचनत्थो तिपदभिन्नाधिकरणबाहिरत्थसमासो होति, चेवसद्दचसद्देहि आदिसेसपदानं उभयपदत्थपधानभावं दस्सेति, ‘‘इच्छितब्बो’’ति पदं कारकानं किरियापेक्खत्ता किरियत्थाय पक्खित्तं. अस्साति आपत्तिया, इमिना अञ्ञपदं दस्सेति. इच्छितब्बत्थे अपच्चयं कत्वा तद्धितन्तिपि वदन्ति. लहुकनयो पनेस. अयं पनेत्थ गरुकनयो – आदि च सेसो च आदिसेसा, सङ्घो आदिसेसेसु अस्सा इच्छितब्बोति सङ्घादिसेसोति.
अनेकंसिकतं पदन्ति एत्थ पदन्ति सिक्खापदं. अनेकंसेन कतं अनेकंसिकतन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘यस्मा इदं सिक्खापदं अनेकंसेन कत’’न्ति. यस्मा कतं, तस्मा अनियतोति पवुच्चतीति योजना. तत्थाति अनियते. यत्थाति सिक्खापदे. सोपीति सिक्खापदधम्मोपि.
अच्चयेसूति दोसेसु. ते हि निद्दोसं अतिक्कम्म अयन्ति गच्छन्ति पवत्तन्तीति अच्चयाति वुच्चन्ति. तेनाति अच्चयेन. थूलोति ओळारिको. ‘‘थूलत्ता’’ति इमिना ‘‘तेनेत’’न्ति एत्थ तेनसद्दस्स कारणत्थं दस्सेति. अच्चयस्स थूलत्ताति सम्बन्धो. एतन्ति आपत्तिधम्मं. इमाय गाथाय अञ्ञेसं लहुकापत्तीनं थूलो अच्चयो थुल्लच्चयोति वचनत्थं दस्सेति. द्वेभावे सति संयोगपरत्ता रस्सो होतीति दट्ठब्बं.
‘‘निस्सज्जित्वा देसेतब्बतो’’ति इमिना निस्सज्जनं निस्सग्गो, आपत्तिदेसनतो पुब्बभागे कत्तब्बस्स विनयकम्मस्सेतमधिवचनं, सो एतस्सत्थीति निस्सग्गियन्ति वचनत्थं दस्सेति.
कुसलधम्मसद्देन कुसलचित्तमेव गहेतब्बन्ति आह ‘‘कुसलधम्मसङ्खातं कुसलचित्त’’न्ति. ‘‘कुसलचित्तं पातेती’’ति इमिना चित्तं पातेतीति पाचित्तियन्ति वचनत्थं दस्सेति. एत्थ ‘‘चित्तपातिय’’न्ति वत्तब्बे पदविपरियायं कत्वा, तकारस्स च लोपं कत्वा ‘‘पाचित्तिय’’न्ति वुत्तं. अचिन्तेय्यो हि पाळिनयो. ण्यपच्चयो हेतुकत्वत्थवाचको. ननु ‘‘पातेति कुसलं धम्म’’न्ति इमिनाव ‘‘पाचित्तिय’’न्ति पदस्स निब्बचनं सिद्धं, कस्मा पन ‘‘अपरज्झति चित्तसम्मोहनट्ठान’’न्ति वुत्तन्ति आह ‘‘यं पना’’तिआदि. यस्मा होतीति सम्बन्धो.
पाटिदेसनीयासु निब्बचनमेव अदस्सेत्वा कस्मा ‘‘भिक्खु अञ्ञातको सन्तो’’तिआदि वुत्तन्ति आह ‘‘वुत्तगारय्हभावकारणदस्सनत्थमेवा’’ति. ‘‘पटिदेसेतब्बतो’’ति इमिना अञ्ञापत्तिदेसनानयतो ‘‘गारय्ह’’न्तिआदिना पटि विसुं वत्वा देसेतब्बाति पाटिदेसनीयाति निब्बचनं दस्सेति.
दुक्कटन्ति एत्थ दुसद्दो दुट्ठुअत्थो च विरूपत्थो च होतीति दस्सेन्तो आह ‘‘दुट्ठु कतं, विरूपं वा कत’’न्ति. तन्ति कम्मं. तं पनेतन्ति दुक्कटं, खलितन्ति सम्बन्धो. अस्साति दुक्कटस्स. तस्सत्थो एवं वेदितब्बोति योजना. हीति वित्थारो. यं पापन्ति योजना. यदीति अथ. यदिसद्दो हि अथपरियायो. इदम्पीति इदम्पि कम्मं, पापन्ति सम्बन्धो.
‘‘लपित’’न्ति इमिना दुराभट्ठन्ति एत्थ भासधातुया कथनत्थं दस्सेति. यन्ति वचनं. किञ्च भिय्योति ततो अतिरेकं कथेतब्बवचनं किञ्चाति अत्थो. संकिलिट्ठञ्च यं पदन्ति एत्थ चकारो पिसद्दत्थो ‘‘पद’’न्ति एत्थ योजेतब्बो, यंसद्दो कारणत्थोति आह ‘‘संकिलिट्ठं यस्मा तम्पि पद’’न्ति. तम्पि पदन्ति तम्पि वचनं. पदसद्दो हि वचनवाचको. तम्पि वचनं यस्मा संकिलिट्ठं होतीति योजना. कथं संकिलिट्ठं होतीति योजना. ‘‘यस्मा’’ति पदेन यंसद्दो कारणत्थोति दस्सेति. नन्ति पदं. ‘‘एतं इति वुच्चती’’ति संवण्णेतब्बपदं. ‘‘दुब्भासितन्ति एतं वुच्चती’’ति संवण्णनापदं. एतन्ति एतं पदं, एतं वचनन्ति अत्थो.
एत्थाति सेखियगाथाय. इदन्ति आपत्तीनं निब्बचनदीपकं वचनं, वुत्तन्ति सम्बन्धो. कस्स दीपनत्थं वुत्तन्ति आह ‘‘सङ्गहितस्स अत्थस्स दीपनत्थ’’न्ति.
तत्थाति ‘‘छन्नमतिवस्सती’’तिआदिवचने. गेहन्ति पकतिगेहं. इदं पन गेहन्ति योजना. वित्थारेन्तो आह ‘‘मूलापत्तिञ्ही’’तिआदि. ‘‘अविवट’’न्ति वत्वा तस्सत्थं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘सुच्छन्न’’न्ति. विवटन्ति अच्छन्नं. नातिवस्सनभावं वित्थारेन्तो आह ‘‘मूलापत्तिञ्ही’’तिआदि. विवरन्तो भिक्खु नापज्जतीति सम्बन्धो. सुद्धन्तेति सुद्धकोट्ठासे. ‘‘तस्मा’’ति च ‘‘तेना’’ति च येभुय्येन अत्थतो एकं, तस्मा वुत्तं ‘‘तेन कारणेना’’ति. एवञ्चेतं विवटन्ति एवं एतं छन्नं चे विवटन्ति योजना.
परिपातियमानानन्ति अभिभूयमानानं. ‘‘रुक्खादिगहनं अरञ्ञ’’न्ति इमिना पवनन्ति पदस्स अरञ्ञपरियायतं दस्सेति. गतिसद्दस्स भवभेदादिअत्थं पटिक्खिपित्वा पटिस्सरणत्थे होतीति दस्सेन्तो आह ‘‘पटिस्सरणं होती’’ति. तन्ति पवनं. तेति मिगा. ‘‘अस्ससन्ती’’ति पदेन ‘‘पस्ससन्ती’’ति अत्थोपि गहेतब्बो अविनाभावतो, आनापानं करोन्तीति अत्थो. आकासोति अजटाकासो. पक्खीनन्ति विहङ्गमानं. ‘‘सब्बेसं सङ्खतधम्मान’’न्ति इमिना धम्मानन्ति एत्थ सङ्खतधम्मोयेव गहेतब्बोति दस्सेति. ‘‘विनासोवा’’ति इमिना विभवसद्दो विनासवाचकोति दस्सेति. तेसन्ति सब्बेसम्पि सङ्खतधम्मानं. गतीति पतिट्ठा. कस्मा विभवो धम्मानं गति होतीति आह ‘‘न ही’’तिआदि. हीति यस्मा. तेति सब्बेपि सङ्खतधम्मा. विनासन्ति विभवं. सुचिरम्पीति असीतिवस्सादिकालम्पि. निब्बानं अरहतो गतीति संवण्णेतब्बपदं. ‘‘खीणासवस्सा’’ति इमिना अरहतोति पदस्स अत्थं दस्सेति. ‘‘अनुपादिसेसनिब्बानधातू’’ति इमिना ‘‘निब्बान’’न्ति पदस्स इध अधिप्पेतनिब्बानं दस्सेति. गाथाय ते ते अत्था संगहेत्वा गणियन्ति एत्थाति गाथासङ्गणिकं.
इति पठमगाथासङ्गणिकवण्णनाय योजना समत्ता.