अधिकरणभेदं

उक्कोटनभेदादिवण्णना

३४०. अधिकरणभेदे एवमत्थो वेदितब्बोति योजना. दस्सेतुं आहाति सम्बन्धो. द्वे समथेति एत्थ द्विन्नं समथानं सरूपं दस्सेन्तो आह ‘‘सम्मुखाविनयञ्च येभुय्यसिकञ्चा’’ति. ‘‘पटिसेधेती’’ति इमिना उक्कोटेतीति एत्थ कुटधातुया छेदनत्थं अत्थतो दस्सेति. छेदनं नाम अत्थतो समथपटिसेधनन्ति अत्थो.

३४१. द्वादससु उक्कोटेसूति निद्धारणे भुम्मं. अकतं कम्मन्तिआदयोति एत्थ आदिसद्देन ‘‘दुक्कटं कम्मं, पुन कातब्बं कम्म’’न्ति द्वे उक्कोटा सङ्गहेतब्बा. अनिहतं कम्मन्तिआदयोति एत्थ आदिसद्देन ‘‘दुन्निहतं, पुन निहनितब्ब’’न्ति द्वे उक्कोटा सङ्गहेतब्बा. अविनिच्छितन्तिआदयोति एत्थ आदिसद्देन ‘‘दुविनिच्छितं, पुन विनिच्छितब्ब’’न्ति द्वे उक्कोटा सङ्गहेतब्बा. अवूपसन्तन्तिआदयोति एत्थ आदिसद्देन ‘‘दुवूपसन्तं, पुन वूपसमेतब्ब’’न्ति द्वे उक्कोटा सङ्गहेतब्बा. अपिचाति सामञ्ञतो पन.

तत्थ जातकन्ति एत्थ तसद्दस्स विसयं दस्सेन्तो आह ‘‘यस्मिंविहारे’’ति. यस्मिंविहारे उप्पन्नं होतीति सम्बन्धो. अञ्ञमञ्ञस्स अत्तेसु, अत्तानं वा पटिपक्खं अत्थयन्ति इच्छन्तीति अत्तपच्चत्थिका. पाळिमुत्तकविनिच्छयेनेवाति पाळियं आगतेहि समथेहि मुत्तकेन धम्मदेसनामत्तविनिच्छयेनेव. इदन्ति अधिकरणं. येनापि विनिच्छयेनाति पाळिमुत्तकेन येनापि विनिच्छयेन.

अञ्ञोति नेवासिकेहि अञ्ञो विनयधरो पुच्छतीति सम्बन्धो. तेहि चाति नेवासिकेहि च.

एतस्साति विनयधरस्स. अयन्ति विनयधरो. तत्थाति तं गामं. अञ्ञमञ्ञं वा सञ्ञापेन्तीति अत्तपच्चत्थिका अञ्ञमञ्ञं वा सञ्ञापेन्ति. ते भिक्खूति ते अत्तपच्चत्थिका भिक्खू. निज्झापेन्तीति सञ्ञापेन्ति. उक्कोटेति योति यो उक्कोटेति. एतेति अत्तपच्चत्थिके भिक्खू, दिस्वाति सम्बन्धो. तत्थाति गामं. तत्थेवाति अन्तरामग्गे एव.

तत्थेवाति गाममेव. तत्थेवाति तस्मिंयेव ठाने. तत्थ गतन्ति तं गामं गतं.

‘‘एसेव नयो’’ति इमिना पाचित्तियमेव अतिदिसति.

सङ्घेन…पे… अधिकरणे वदन्तोपीति सम्बन्धो. यं पनेतं आपत्तिवुट्ठानं नाम होतीति योजना. एतन्ति आपत्तिवुट्ठानं. वदन्तोपीति पिसद्दो न केवलं तिणवत्थारकं उक्कोटेन्तोयेव उक्कोटेति नाम, अथ खो वदन्तोपीति दस्सेति.

छन्दागतिं गच्छन्तोतिआदीसु अगतिगमनाकारं दस्सेन्तो आह ‘‘विनयधरो हुत्वा’’तिआदि. अत्थाय उक्कोटेन्तोति सम्बन्धो. तस्साति अनत्थं चरन्तस्स. मन्दो पन उक्कोटेति नामाति सम्बन्धो. एको बलवनिस्सितो च होतीति सम्बन्धो. गहनमिच्छादिट्ठिन्ति गहनसदिसं मिच्छादिट्ठिं पवनसदिसं मिच्छादिट्ठिन्ति अत्थो. बलवन्ते चाति एत्थ चसद्दो सब्बकम्मेसु योजेतब्बो. निस्सितत्ताति एकस्स निस्सितत्ता. बलवनिस्सितो चाति एत्थापि च सद्दो सब्बकत्तूसु योजेतब्बो. तस्साति विसमादिनिस्सितस्स.

सोति सामणेरो. मङ्कुभूतात्थाति मङ्कू हुत्वा भूता, मङ्कुं वा पत्ता अत्थ भवथाति अत्थो. तेति पराजयभिक्खू. तस्साति सामणेरस्स. सोति सामणेरो. तेति पराजयभिक्खू. तन्ति सामणेरं. सोति दहरो. ततोति सन्निपातकारणा. हिय्योति अनन्तरातीताहे. इतीति एवं वदेति. सोति दहरो. इदं सिक्खापदं पञ्ञत्तन्ति योजना. गच्छाति गच्छाहि. इतीति एवं वत्तब्बोति योजना.

सङ्घेन सद्धिं अधिकरणं विनिच्छिनित्वा परिवेणगतं एकं भिक्खुन्ति योजना. किस्साति केन कारणेन. एवं इमिनाकारेन विनिच्छितब्बं ननूति योजना. सोति विनिच्छयकारको भिक्खु. छन्ददायको सुविञ्ञेय्योयेव.

अधिकरणनिदानादिवण्णना

३४२. किंनिदानन्तिआदीसु छसु पदेसु समासभावं दस्सेन्तो आह ‘‘किंनिदानमस्सा’’तिआदि. अस्साति विवादाधिकरणस्स. ‘‘किंनिदान’’न्ति पदानं सतिपि समासभावे ब्यञ्जनन्तपकतिकत्ता ‘‘कि’’न्ति निग्गहितन्तभावेन उच्चारणं कातब्बं. सब्बानेतानीति सब्बानि निदानन्तिआदीनि एतानि पदानि. वेवचनानीति एकस्मिंयेव ‘‘कारण’’न्ति अत्थे विविधानि वचनानि विवचनानि, तानियेव वेवचनानि. अथ वा विविधं वचनमेतस्सत्थस्साति विवचनं, कारणसङ्खातो अत्थो, अभिधेय्यअभिधानभावेन सम्बन्धत्ता विवचनस्स एतानि वेवचनानि, पदानि.

‘‘अट्ठारसभेदकरवत्थुसङ्खातो’’ति इमिना विवादसरूपं दस्सेति. विवादन्ति अट्ठारसभेदकरवत्थुसङ्खातं विवादं. एतन्ति ‘‘विवादनिदान’’न्ति एतं वचनं. अस्साति अनुवादाधिकरणस्स. इदम्पीति ‘‘अनुवादनिदान’’न्ति वचनम्पि. अस्साति आपत्ताधिकरणस्स. एतन्ति ‘‘आपत्तिनिदान’’न्ति वचनं. किच्चमेव ब्यञ्जनवड्ढनवसेन किच्चयन्ति वुत्तं. अस्साति किच्चाधिकरणस्स. समनुभासनादीनं उप्पज्जनककिच्चानन्ति सम्बन्धो. एतन्ति ‘‘किच्चयनिदान’’न्ति वचनं. एकपदयोजनाति एकेन ‘‘निदान’’न्ति पदेन योजना. सब्बपदानीति सब्बानि समुदयादीनि पदानि.

नवन्नन्ति जातिवसेन छन्नं हेतूनं नवसु अन्तोगधत्ता तिकवसेनेतं वुत्तं. ब्यञ्जनमत्तन्ति हेतुपच्चयवसेन ब्यञ्जनमेव. हीति सच्चं, यस्मा वा. एत्थाति ततियपुच्छाविस्सज्जने.

३४३. द्वादस मूलानीति एत्थ द्वादसन्नं मूलानं सरूपं दस्सेन्तो आह ‘‘कोधउपनाहयुगळकादीनी’’तिआदि. एत्थ (विभ. ८३३, ९४४) आदिसद्देन मक्खपळासयुगळ इस्सामच्छरिययुगळ मायासाठेय्ययुगळ पापिच्छमिच्छादिट्ठियुगळ सन्दिट्ठिपरामासिआधानग्गाहिदुप्पटिनिस्सग्गियुगळवसेन पञ्च युगळानि सङ्गण्हाति. अज्झत्तसन्तानप्पवत्तानीति नियकज्झत्तसन्ताने पवत्तानि.

अट्ठारसभेदकरवत्थूनं समुट्ठानभावं निब्बचनेन पकासेन्तो आह ‘‘तं ही’’तिआदि. तन्ति अनुवादाधिकरणं, समुट्ठातीति सम्बन्धो. एत्थ च ‘‘एतेसू’’ति इमिना अधिकरणभावं दस्सेति. ‘‘एतेही’’ति इमिना करणभावं दस्सेति. तेनाति कारणेन. अस्साति विवादाधिकरणस्स. एतानीति अट्ठारसभेदकरवत्थूनि. सब्बत्थाति सब्बेसं अधिकरणानं सब्बेसु समुट्ठानेसु.

३४४. एकेन अधिकरणेन किच्चाधिकरणेनाति इदं वुत्तन्ति सम्बन्धो. एतानीति अधिकरणानि. एकंसतोति एकंसेन, एककोट्ठासेनाति अत्थो. हीति सच्चं, यस्मा वा.

सावसेसापत्ति सम्मति विय अनवसेसापत्ति न सम्मतीति योजना. कस्मा न सम्मतीति आह ‘‘न ही’’तिआदि. हीति यस्मा. साति अनवसेसा आपत्ति. ततोति अनवसेसापत्तितो. एत्थ च ‘‘न सक्का देसेतु’’न्ति इमिना देसनागामिनिया अभावं दीपेति. ‘‘न सक्का…पे… पतिट्ठातु’’न्ति इमिना वुट्ठानगामिनिया अभावं दीपेति.

३४९. ततोति नयतो. यत्थ सतिविनयोतिआदिका छ यमकपुच्छाति सम्बन्धो. तासन्ति पुच्छानं. पकासितोति पाकटो.

३५१. द्विन्नम्पि समथानन्ति सम्मुखाविनयसतिविनयवसेन द्विन्नम्पि समथानं. यस्माति येन कारणेन न सक्काति सम्बन्धो. पत्तवट्टीनं नानाकरणन्ति सम्बन्धो. तेसन्ति सम्मुखाविनयसतिविनयानं नानाकरणन्ति सम्बन्धो. अयं पनेत्थ योजना – यस्मा कदलिक्खन्धे पत्तवट्टीनं नानाकरणं विनिब्भुज्जित्वा दस्सेतुं न सक्का विय तेसं नानाकरणं विनिब्भुज्जित्वा दस्सेतुं न सक्काति. तेनाति कारणेन. सब्बत्थाति सब्बेसु विस्सज्जनेसु.

सत्तसमथनिदानवण्णना

३५२. अस्साति सम्मुखाविनयस्स. तत्थाति ‘‘निदाननिदानो’’ति पाठे. इदन्ति सम्मुखाचतुक्कं. लद्धुपवादोति लद्धो परेसं उपवादो येनाति लद्धुपवादो, खीणासवो. यस्स चाति यस्स च सन्तिकेति सम्बन्धो. उभिन्नन्ति देसकपटिग्गाहकानं द्विन्नं.

३५३. ननु पुच्छायं ‘‘सत्तन्नं समथान’’न्ति वुत्तं, कस्मा पन विस्सज्जनायं सम्मुखाविनयस्स समुट्ठानं न वुत्तन्ति आह ‘‘किञ्चापी’’तिआदि. तत्थ किञ्चापि वुत्तन्ति योजना. एत्थ किञ्चापिसद्दो सम्भावनत्थो, पनसद्दो गरहत्थो. तथा वुत्तम्पीति योजना. कम्मसङ्गहाभावेनाति कम्मे सङ्गहस्स अभावेन. तत्थाति तस्मिं ‘‘कम्मस्स किरिया’’तिआदिपाठे. कम्मं करीयति इमायाति किरिया, ञत्ति. तेन वुत्तं ‘‘कम्मस्स किरियाति ञत्ति वेदितब्बा’’ति. करियते ठपियते करणं. सयं उपगमियते उपगमनं. अज्झेसनेन परं उपगमापियते अज्झुपगमनं. अधिवासियते अधिवासना. अप्पटिक्कोसियते अपटिक्कोसना. इति इममत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘करणन्ति तस्सायेवा’’तिआदि. एतन्ति कम्मं. मेति मय्हं. खमुधातुपयोगे सम्पदानत्थे सम्पदानवचनं. अथ वा मेति मया. कत्वत्थे करणवचनं, सामिवचनं वा. खमतीति कत्तुरूपसदिसं कम्मरूपं. रूपञ्हि कत्तुरूपसदिसं कम्मरूपं ‘‘खमति सङ्घस्सा’’तिआदीसु (महाव. १२७) विय. कम्मरूपसदिसं कत्तुरूपं ‘‘उपासको सीलं समादियती’’तिआदीसु (पट्ठा. १.१.४२३) विय. एत्थ कम्मत्थे पवत्तो यपच्चयो लोपोति दट्ठब्बं.

सत्तसमथनानात्थादिवण्णना

३५४. मातापुत्तादीनं अयं विवादोति योजना. ‘‘विरुद्धवादत्ता’’ति इमिना वदनं वादो, विरुद्धो वादो विवादोति निब्बचनं दस्सेति. अधिकरणीयतायाति वूपसमितताय. इमिना अधिकरियति समथेहि वूपसमियतीति अधिकरणन्ति वचनत्थं दस्सेति. सब्बत्थाति सब्बेसु अधिकरणभेदेसु.

इति अधिकरणभेदवण्णनाय योजना समत्ता.