एकुत्तरिकनयो

एकुत्तरिकनयो एककवारवण्णना

३२१. एवं खन्धकपुच्छाय वण्णनं कत्वा इदानि एकुत्तरिकनयस्स तं करोन्तो आह ‘‘आपत्ति…पे… नये’’ति. तत्थ एकुत्तरिकनये एवं विनिच्छयो वेदितब्बोति योजना. ‘‘छ आपत्तिसमुट्ठानानी’’ति इमिना समुट्ठानानि आपत्तिं करोन्तीति अत्थेन आपत्तिकरा नामाति दस्सेति. एतेसन्ति छन्नं आपत्तिसमुट्ठानानं. हीति यस्मा, आपज्जतीति सम्बन्धो. सिक्खापदे चाति मातिकासिक्खापदे च. लहुका आपत्तीति एत्थ अप्पसावज्जत्ता न लहुका नाम होति, लहुकेन पन विनयकम्मेनाति आह ‘‘लहुकेन विनयकम्मेन विसुज्झनतो’’ति. पञ्चविधाति थुल्लच्चयादिवसेन पञ्चपकारा. केनचीति लहुकेन वा गरुकेन वा केनचि आकारेन. संविज्जति गिहिभावतो अवसेसो समणभावो एतिस्साति सावसेसा, पटिपक्खवसेन अनवसेसा. द्वे आपत्तिक्खन्धाति पाराजिकसङ्घादिसेसवसेन द्वे आपत्तिक्खन्धा.

‘‘करोन्ती’’ति इमिना अन्तरायिकाति एत्थ णिकपच्चयस्स अत्थं दस्सेति. अन्तरायिका आपत्तियो सब्बथा अन्तरायिका होन्तीति आह ‘‘अन्तरायिकं आपन्नस्सापी’’तिआदि. देसेत्वा सुद्धिपत्तस्साति सम्बन्धो. लोकवज्जाति लोकेहि वज्जेतब्बा. पण्णत्तिवज्जाति भगवतो पण्णत्तिया वज्जेतब्बा. यन्ति यं आपत्तिं आपज्जतीति सम्बन्धो. करोन्तोति किरियमानतो. एत्थ हि मानसद्दस्स अन्तादेसो. इमिना करणं किरियन्ति भावत्थं दस्सेति. आपज्जतीति पुग्गलो आपज्जति. सा आपत्ति किरियतो समुट्ठिता नामाति योजना. का आपत्ति वियाति आह ‘‘पाराजिकापत्ति विया’’ति. एसेव नयो अनन्तरवाक्येसुपि.

पुब्बापत्तीति एत्थ पुब्बसद्दो पठमत्थोति आह ‘‘पठमं आपन्नापत्ती’’ति. ‘‘आपन्ना’’ति पदेन मज्झेलोपं दस्सेति. पच्छा आपन्नापत्तीति वत्तभेददुक्कटापत्ति. मूलविसुद्धियाति मूले कायचि आपत्तिया अमिस्सत्ता विसुद्धिया आपत्तिया. कुरुन्दियं वुत्तन्ति सम्बन्धो. इदम्पीति कुरुन्दियं वुत्तवचनम्पि. पिसद्देन पुरिमं महाअट्ठकथावचनं अपेक्खति. एकेन परियायेनाति एकेन कारणेन.

याति आपत्ति, देसिता होतीति सम्बन्धो. अयं देसिता गणनूपिका नामाति योजना. या देसिता होति, अयं अगणनूपिका नामाति योजना. सउस्साहेनेवाति पुनपि आपज्जिस्सामीति सह उस्साहेनेव. हीति सच्चं, यस्मा वा. ‘‘गणनं न उपेती’’ति इमिना गणनं न उपगच्छतीति अगणनूपिकाति वचनत्थं दस्सेति. अट्ठमे वत्थुस्मिं पूरणेति सम्बन्धो. इदं पाळियं अट्ठवत्थुकपूरणवसेन भिक्खुनीनं आगतत्ता भिक्खुनियो सन्धाय वुत्तं. भिक्खूनम्पि दुतियपाराजिकट्ठाने लब्भतियेव.

थुल्लवज्जाति एत्थ थुल्लं वज्जं एतिस्साति थुल्लवज्जाति दस्सेन्तो आह ‘‘थुल्लदोसे पञ्ञत्ता’’ति. या च धम्मिकस्स पटिस्सवस्स असच्चापने आपत्ति अत्थि, सा च गिहिपटिसंयुत्ताति योजना. पञ्चानन्तरियकम्मापत्तीति पञ्चहि आनन्तरियकम्मेहि आपन्ना पाराजिकापत्ति. सुदिन्नत्थेरादीति आदिसद्देन धनियत्थेरादयो सङ्गण्हाति. आदिकम्मिकोति आदिकम्मं करोन्तो, तस्मिं नियुत्तो वा. मक्कटिसमणादीति आदिसद्देन वज्जिपुत्तकादयो सङ्गण्हाति. यो कदाचि करहचि आपत्तिं आपज्जति, सो अधिच्चापत्तिको नामाति योजना. परतोपि एसेव नयो.

‘‘चोदेती’’ति इमिना चोदेतीति चोदकोति वचनत्थं दस्सेति. ‘‘चोदितो’’ति इमिना चोदितब्बोति चुदितो, सोयेव चुदितकोति वचनत्थं दस्सेति. पञ्चदससूति पातिमोक्खट्ठपनक्खन्धके वुत्तेसु पञ्चदसधम्मेसु. तेनाति अधम्मचोदकेन, चोदितोति सम्बन्धो. पातिमोक्खट्ठपनक्खन्धके (चूळव. ४०१) वुत्ते सच्चे च अकुप्पे च अतिट्ठन्तोपि अधम्मचुदितकोयेव नाम, सो पन धम्मचोदकेन चोदितेयेव कुप्पन्तो अधम्मचुदितको नाम, अधम्मचोदकेन चोदिते पन कुप्पन्तोपि अधम्मचुदितको नाम न होति, तस्मा इध न वुत्तो. ‘‘समन्नागतो’’ति इमिना नियता एतस्स सन्तीति नियतोति वचनत्थं दस्सेति.

आपज्जितुं भब्बाति भब्बापत्तिका. केनचि कम्मेन अकतोपि अनुक्खित्तकोयेव नाम, सो पन उक्खित्तकोति सङ्काभावतो इध न वुत्तो. अयन्ति तज्जनीयादिकम्मकतो भिक्खु. हीति यस्मा, न कोपेतीति सम्बन्धो. लिङ्गदण्डकम्मसंवासनासनाहीति लिङ्गनासनेन च दण्डकम्मनासनेन च संवासनासनेन च. येनाति भिक्खुना. सोति नानासंवासको. द्विन्नं नानासंवासकानं विसेसो हेट्ठा (पाचि. अट्ठ. ४२८) वुत्तोयेव. ठपनं जानितब्बन्ति एत्थ किं ठपनं नामाति आह ‘‘पातिमोक्खट्ठपन’’न्ति.

इति एककवारवण्णनाय योजना समत्ता.

एकुत्तरिकनयो दुकवारवण्णना

३२२. दुकेसु अचित्तका आपत्तीति सम्बन्धो. भूतारोचनापत्तीति पाचित्तियापत्ति. अभूतारोचनापत्तीति पाराजिकथुल्लच्चयापत्ति. पदसोधम्मादिकातिआदिसद्देन उत्तरिछपञ्चवाचा सङ्गहिता. मञ्चपीठादीनन्तिआदिसद्देन भिसिआदयो सङ्गण्हाति. अनापुच्छागमनादीसूति आदिसद्देन अनुद्धरित्वा गमनं सङ्गण्हाति. सपुग्गलोति सो अत्तसङ्खातो पुग्गलो सपुग्गलो. परपुग्गलोति परो पुग्गलो परपुग्गलो. गरुकन्ति सङ्घादिसेसं. लहुकन्ति पाचित्तियं. पुन गरुकन्ति पाराजिकं. पुन लहुकन्ति पाचित्तियमेव.

अङ्गुलिमत्तम्पीति पिसद्देन केसग्गमत्तम्पीति अत्थं सम्पिण्डेति. तन्ति मञ्चपीठं. गमियो आपज्जति नामाति सम्बन्धो.

‘‘आदियन्तो आपज्जति नामा’’तिआदिना अत्थापत्ति आदियन्तो आपज्जतीति पाळियं आदियन्तो हुत्वा आपज्जति आपत्ति अत्थीति योजनानयं दस्सेति. एवञ्हि सति ‘‘आपज्जती’’ति आख्यातपदं ‘‘अत्थी’’ति किरियन्तरं अपेक्खित्वा कत्ता होतीति दट्ठब्बं. अथ वा आदियन्तो पुग्गलो यं आपत्तिं आपज्जति, सा आपत्ति अत्थीति योजना. एसेव नयो अञ्ञेसुपि. मूगब्बतादीनीति आदिसद्देन गोवतकुक्कुरवतादीनि सङ्गण्हाति. पारिवासिकादयो आपज्जन्तीति सम्बन्धो. तज्जनीयादिकम्मकता वा पुग्गलाति योजना. असमादियन्ता आपज्जन्तीति असमादियन्ता हुत्वा आपज्जन्ति. तेति पुग्गले. करोन्तो आपज्जति नामाति करोन्तो हुत्वा आपज्जति नामाति योजना. एवं देन्तो आपज्जति नामातिआदीसुपि.

एकरत्तछारत्तसत्ताहदसाहमासातिक्कमेसूति ‘‘एकरत्तम्पि तिचीवरेन विप्पवसेय्या’’ति (पारा. ४७५-४७६) च ‘‘छारत्तपरमं तेन भिक्खुना तेन चीवरेन विप्पवसितब्ब’’न्ति (पारा. ६५३) च ‘‘सत्ताहपरमं सन्निधिकारकं परिभुञ्जितब्ब’’न्ति (पारा. ६२२-६२३) च ‘‘दसाहपरमं अतिरेकचीवरं धारेतब्ब’’न्ति (पारा. ४६२-४६३) च ‘‘मासपरमं निक्खिपितब्ब’’न्ति (पारा. ४९९-५००) च वुत्तकालातिक्कमेसु.

इमं पन आपत्तिं आपज्जति नामाति सम्बन्धो.

यस्मिं पक्खे निसिन्नोति यस्मिं पक्खे सयं निसिन्नो. तेसन्ति अत्तनो पक्खे निसिन्नानं, नानासंवासकन्ति सम्बन्धो. येसन्ति सकपक्खे निसिन्नानं. कम्मं कोपेतीति नानासंवासकत्ता कम्मं कोपेति. इतरेसन्ति परपक्खे निसिन्नानं. हत्थपासं अनागतत्ता कम्मं कोपेतीति योजना. ‘‘एसेव नयो’’ति वुत्तवचनं वित्थारेन्तो आह ‘‘येसं ही’’तिआदि. येसन्ति सकपक्खे वा परपक्खे वा निसिन्नानं येसं भिक्खूनं. सोति भिक्खु. आपज्जितब्बतोति आपज्जितब्बभावतो. इमिना पुग्गलेन छहि समुट्ठानेहि आपज्जितब्बाति आपत्तियोति वचनत्थं दस्सेति. कम्मेन वा सलाकग्गाहेन वाति एत्थ उद्देसो कम्मे लक्खणहारनयेन सङ्गहं गच्छति, वोहारानुस्सावना सलाकग्गाहेति दस्सेन्तो आह ‘‘उद्देसो चेव…पे… एक’’न्ति. पुब्बभागाति सङ्घभेदस्स पुब्बभागे पवत्ता. पमाणन्ति सङ्घभेदस्स कारणं.

अद्धानहीनो नामाति एत्थ अद्धानसद्दो कालपरियायोति आह ‘‘ऊनवीसतिवस्सो’’ति. थेय्यसंवासकादयोतिआदिसद्देन तित्थियपक्कन्तकभिक्खुनीदूसकपञ्चानन्तरिया सङ्गहेतब्बा. अट्ठ अभब्बपुग्गला करणदुक्कटका नाम होन्तीति योजना. एत्थ कत्तब्बन्ति करणं, कम्मं, दुट्ठु कत्तब्बन्ति दुक्कटं, कम्ममेव. करणं दुक्कटमेतस्साति करणदुक्कटको. विसेसनपरनिपातो ‘‘अग्याहितो’’तिआदीसु विय. तदेवत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘दुक्कटकिरिया’’तिआदि. नो च याचतीति एत्थ याचधातुया पधानकम्मं दस्सेन्तो आह ‘‘उपसम्पद’’न्ति, ‘‘सङ्घ’’न्ति अपधानकम्ममानेतब्बं. तेपिटकोति तिपिटकं वाचुग्गतवसेन धारको. आणायपीति पिसद्दो ‘‘मतेनपी’’ति अत्थं सम्पिण्डेति. याचन्तस्सेवाति निस्सयं आचरियं याचन्तस्सेव. यं वत्थुं अज्झाचरन्तो आपत्तिं आपज्जति, तं वत्थु सातिसारं नामाति योजना.

उपघातिकाति एत्थ उपहनन्तीति उपघाता, तेयेव उपघातिकाति दस्सेन्तो आह ‘‘उपघाता’’ति. तत्थाति द्वीसु उपघातिकेसु. द्वे वेनयिकाति एत्थ विनयेन सिद्धा वेनयिकाति दस्सेन्तो आह ‘‘विनयसिद्धा’’ति. ‘‘द्वे अत्था’’ति इमिना णिकसद्दस्स सरूपं दस्सेति. पञ्ञत्तानुलोमं नाम दट्ठब्बन्ति सम्बन्धो. पच्चयघातोति पच्चयस्स घातो. इमिना सेतुघातोति एत्थ सेतुसद्दो पच्चयवाचकोति दस्सेति. चित्तस्सापीति पिसद्दो पगेव कायवाचानन्ति दस्सेति. इतिपीति पिसद्दो दुतियत्थसम्पिण्डनो. ‘‘पमाणेना’’ति इमिना मत्तकारिताति एत्थ मत्तसद्दो पमाणत्थोति दस्सेति. ‘‘करण’’न्ति इमिना कारिताति तद्धितभावं कितभावेन दस्सेति सभागत्ता. कायद्वारिकन्ति कायद्वारे पवत्तं आपत्तिं. इमिना आपज्जतीति पदस्स कम्मं दस्सेति. कायेनेव वुट्ठातीति कायसामग्गिया दानत्ता कायेनेव वुट्ठाति. सीसमक्खनादीति आदिसद्देन पादमक्खनादिं सङ्गण्हाति.

तन्ति भारं. ‘‘नित्थरितुं वीरियं आरभती’’ति इमिना वहनाकारं दस्सेति. थेरो समानोति योजना. नवहनाकारं दस्सेन्तो आह ‘‘अनुजानामी’’तिआदि. ‘‘कुक्कुच्चायित्वा करोती’’ति इमिना कुक्कुच्चसद्दस्स नामधातुं दस्सेति. ‘‘दिवा च रत्तो चा’’ति इमिना अभिण्हं आसववड्ढनं दस्सेति. तत्थ तत्थाति तेसु तेसु विभङ्गक्खन्धकेसु.

इति दुकवारवण्णनाय योजना समत्ता.

एकुत्तरिकनयो तिकवारवण्णना

३२३. तिकेसु भगवति तिट्ठन्ते यं आपत्तिं आपज्जति, सा आपत्ति अत्थीति योजना. सब्बत्थाति सब्बेसु पदेसु. वित्थारं दस्सेन्तो आह ‘‘तत्था’’तिआदि. तत्थ तत्थाति तिकेसु, वित्थारो एवं वेदितब्बोति योजना. लोहितुप्पादापत्तीति अनुलोमपाराजिकापत्ति. ‘‘आवुसोवादेना’’ति ‘‘आवुसो’’ति वोहारेन. वोति तुम्हेहि.

कालेति पुरेभत्तकाले. विकालेति पच्छाभत्तकाले. अवसेसं आपत्तिन्ति सम्बन्धो. दसवस्सोम्हीति अहं दसवस्सो अम्हि. नवोति पञ्चवस्सअपरिपुण्णो. मज्झिमोति पञ्चवस्सतो पट्ठाय याव दसवस्सअपरिपुण्णो. कुसलचित्तो आपज्जतीति कुसलचित्तो हुत्वा आपज्जति. अब्याकतचित्तोति सुपन्तस्स भवङ्गचित्तं सन्धाय वुत्तं. यन्ति आपत्तिं. सब्बन्ति आपत्तिं, आपज्जतीति सम्बन्धो. दुक्खवेदनासमङ्गी हुत्वा आपज्जतीति योजना. यन्ति आपत्तिं.

तयो पटिक्खेपाति एत्थ पटिक्खेपस्स सामिकं दस्सेन्तो आह ‘‘बुद्धस्स भगवतो’’ति. किलेससल्लेखनकपटिपत्तियाति किलेसं सल्लिखति तनुं करोतीति किलेससल्लेखनका, सायेव पटिपत्ति किलेससल्लेखनकपटिपत्ति, ताय.

परिसं उपट्ठापेन्तो बालोति सम्बन्धो. परिसं उपट्ठापेन्तो पण्डितो चाति सम्बन्धो. अवसेसं आपत्तिन्ति योजना. काळेति काळपक्खे. जुण्हेति जुण्हपक्खे.

कत्तिकपुण्णमासियाति पच्छिमकत्तिकपुण्णमासिया. कुरुन्दियं वुत्तन्ति सम्बन्धो. सुवुत्तकारणं दस्सेन्तो आह ‘‘चातुमास’’न्तिआदि. हीति यस्मा, परियेसन्तो च निवासेन्तो च भिक्खूति योजना.

वत्थुन्ति मेथुनधम्मादिवत्थुं.

पटिच्छादेति एतायाति पटिच्छादीति करणत्थोपि युज्जति. वित्थारं दस्सेन्तो आह ‘‘द्वारं पिदहित्वा’’तिआदि. एतदेवाति परिकम्ममेव. उभयत्थाति उभयेसु जन्ताघरपटिच्छादिउदकपटिच्छादीसु. सब्बन्ति अखिलं परिकम्मादिं. निय्यन्तीति निलीयित्वा यन्ति. इमिना वहन्तीति एत्थ वहधातु गत्यत्थोति दस्सेति. अब्भमहिकाधूमरजराहुविमुत्तन्ति अब्भेन च महिकाय च धूमेन च रजेन च राहुना च विमुत्तं. तेसूति अब्भादीसु. तथाति यथा चन्दमण्डलं विरोचति, तथा सूरियमण्डलं.

करणीयेन हुत्वाति सम्बन्धो.

कप्पेन्तोति करोन्तो. आगन्तुको आपज्जतीति सम्बन्धो. अनज्झिट्ठोति अनज्झेसितो हुत्वाति सम्बन्धो. तिणवत्थारकसमथे कायेन वुट्ठाति कायसामग्गिया दानत्ता.

आगाळ्हाय चेतेय्याति आगाळ्हसद्दो दळ्हपरियायोति आह ‘‘दळ्हभावाया’’ति. आ भुसो गाहियते आगाळ्हो, गाळ्हो बाळ्हो दळ्होति अत्थतो एकं. चेतेय्याति पकप्पेय्य. न पूरयतोति न पूरयन्तस्स. अलज्जी च होति बालो च अपकतत्तो चाति एत्थ बालमत्तअपकतत्तमत्तेन कम्मं न कातब्बं, आपत्तिवसेनेव पन कातब्बन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘बालो’’तिआदि. तत्थ बालो न जानातीति सम्बन्धो. अयन्ति बालो. एत्तावताति एत्तकेन अजाननमत्तेन. बालभावमूलकं आपत्तिन्ति सम्बन्धो. द्वे आपत्तिक्खन्धेति पाराजिकसङ्घादिसेसवसेन द्वे आपत्तिरासयो. तेसन्ति तिण्णं पुग्गलानं, कातब्बन्ति सम्बन्धो.

कायिको दवो नामाति कायिको परिहासो नाम. मुखालम्बरकरणादिभेदोति मुखेन आलम्बरनामकतूरियकिच्चस्स करणादिभेदो. द्वीहिपि द्वारेहीति कायवचीवसेन द्वीहिपि द्वारेहि. कायद्वारे पञ्ञत्तसिक्खापदवीतिक्कमोति कायद्वारे पञ्ञत्तस्स कायसंसग्गादिसिक्खापदस्स वीतिक्कमो. वचीद्वारे पञ्ञत्तसिक्खापदवीतिक्कमोति वचीद्वारे पञ्ञत्तस्स दुट्ठुल्लवाचादिसिक्खापदस्स वीतिक्कमो. कायिकेन उपघातिकेनाति एत्थ उपघातिकं नाम असिक्खनन्ति आह ‘‘असिक्खनेना’’ति. कस्मा असिक्खनं उपघातं नामाति आह ‘‘यो ही’’तिआदि. तत्थ योति पुग्गलो. तन्ति कायद्वारे पञ्ञत्तसिक्खापदं. नन्ति एवमेव. हि यस्मा उपघातेतीति सम्बन्धो. वेज्जकम्मेन समन्नागतोति सम्बन्धो. सासनउग्गहणआरोचनादिना वाचसिकेन मिच्छाजीवेनाति योजना.

‘‘मा भण्डनं करी’’ति इमिना ‘‘मा’’ति पटिसेधस्स ‘‘करी’’ति पाठसेसेन सम्बन्धितब्बभावं दस्सेति. न वोहरितब्बन्ति एत्थ विपुब्बअवपुब्ब-हरधातु कथनत्थोति आह ‘‘न किञ्चि वत्तब्ब’’न्ति. हीति सच्चं. बीजनग्गाहादिकेति आदिसद्देन धम्मज्झेसनादिं सङ्गण्हाति. ओकासकम्मं कारेन्तस्साति एत्थ ‘‘ओकास’’न्ति च ‘‘ओकासकम्म’’न्ति च सदिसन्ति आह ‘‘ओकासं कारेन्तस्सा’’ति. न आदातब्बन्ति न गण्हितब्बं. तमेवत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘यत्थ गहेत्वा’’तिआदि.

यन्ति विनयं. सोति भिक्खु. सोति विनयो. तस्साति भिक्खुस्स. इदन्ति कम्मं. अञ्ञं पुच्छाति मया अञ्ञं भिक्खुं पुच्छाहीति योजना. इतीति एवं. सोति तीहङ्गेहि समन्नागतो भिक्खु. अस्साति तीहङ्गेहि समन्नागतस्स. न साकच्छितब्बोति न सह कथेतब्बो.

‘‘लद्धि’’न्ति इमिना इदमप्पहायाति एत्थ इदंसद्दस्स विसयं दस्सेति. ‘‘अविजहित्वा’’ति इमिना हाधातु त्वापच्चयोति दस्सेति. सुद्धं ब्रह्मचारिन्ति एत्थ सब्बथा किलेससुद्धो खीणासवोव गहेतब्बोति आह ‘‘खीणासवं भिक्खु’’न्ति. ‘‘पातब्यभाव’’न्ति इमिना पातब्यतन्ति एत्थ तापच्चयो भावत्थे होतीति दस्सेति. ‘‘पटिसेवन’’न्ति इमिना पातब्यसद्दो यथाकामपरिभुञ्जनत्थोति दस्सेति. गतिविसोधनन्ति दुग्गतितो सुगतिया विसुज्झनं. ‘‘अकुसलानि चेव मूलानि चा’’ति इमिना अकुसलसद्दस्स च मूलसद्दस्स च तुल्याधिकरणभावं दस्सेति. तस्मा अकुसलसङ्खातानि मूलानि अकुसलमूलानीति तुल्याधिकरणसमासो कातब्बो. दुच्चरितानीति एत्थ दुसद्दस्स दुट्ठुविरूपत्थभावं दस्सेन्तो आह ‘‘दुट्ठु चरितानि, विरूपानि वा चरितानी’’ति. विरूपानीति विकारसभावानि. ‘‘करणभूतेना’’ति इमिना ‘‘कत्तुभूतेना’’ति अत्थं पटिक्खिपति. तत्थ तत्थाति तस्मिं तस्मिं खन्धके.

इति तिकवारवण्णनाय योजना समत्ता.

एकुत्तरिकनयो चतुक्कवारवण्णना

३२४. चतुक्केसु एवं विनिच्छयो वेदितब्बोति योजना. तिणवत्थारकसमथट्ठानन्ति तिणवत्थारकसमथेन अधिकरणवूपसमितट्ठानं. परस्स कम्मवाचायाति परस्स करणभूताय कम्मवाचाय. ततोति चतुक्कतो. परेसूति अञ्ञेसु चतुक्केसु एवमत्थो वेदितब्बोति योजना. तमेवाति कायद्वारिकमेव. पुन तमेवाति वचीद्वारिकमेव. आपज्जितब्बापत्तिञ्च सहागारसेय्यापत्तिञ्चाति योजना. जग्गन्तोति जागरन्तो.

अचित्तको आपज्जति नामाति ‘‘अचित्तको भिक्खु आपज्जति नामा’’ति वा ‘‘अचित्तको हुत्वा आपज्जति नामा’’ति वा योजना कातब्बा. सभागन्ति वत्थुसभागं. तञ्चाति अञ्ञतरं तञ्च आपत्तिं. इतीति एवं.

कम्मेनाति समनुभासनकम्मेन. कम्मेन वुट्ठातीति कम्मेन एव वुट्ठाति.

सोति गिहिपरिक्खारो, आहटो होतीति सम्बन्धो. अवापुरणन्ति कुञ्चिकं. अन्तोति भण्डागारस्स अन्तो.

सम्मुखा वुट्ठातीति सम्मुखा एव वुट्ठाति.

सयिताय एव भिक्खुनियाति योजना. इदन्ति सहागारसेय्यापत्तिं, पटिच्चाति सम्बन्धो. एतन्ति ‘‘लिङ्गपातुभावेना’’ति वचनं, वुत्तन्ति सम्बन्धो. उभिन्नम्पीति भिक्खुभिक्खुनीनम्पि. लिङ्गपटिलाभेनाति इत्थिलिङ्गपटिलाभेन. पठमन्ति आदिकप्पकाले. ‘‘पठमं उप्पन्नवसेना’’ति इमिना पुरे उप्पन्नं पुरिमन्ति वचनत्थं दस्सेति. ‘‘सेट्ठभावेना’’ति इमिना पुरभावेन सेट्ठभावेन उप्पन्नं पुरिमन्ति वचनत्थं दस्सेति. ‘‘पुरिसलिङ्ग’’न्ति इमिना इमपच्चयस्स सरूपं दस्सेति. पुरिसकुत्तपुरिसाकारादीति आदिसद्देन पुरिसनिमित्तादयो सङ्गण्हाति. यानि छचत्तालीस सिक्खापदानीति योजना. इमिना वुत्तनयानुसारेन दुतियचतुक्केपि अत्थो वेदितब्बो. तेहीति तिंसाधिकेहि सतसिक्खापदेहि.

महापदेसाति विनये (महाव. ३०५) आगता महापदेसा. कस्मा महापदेसा ‘‘सामुक्कंसा’’ति वुच्चन्तीति आह ‘‘ते ही’’तिआदि. तत्थ तेति चत्तारो महापदेसा, वुच्चन्तीति सम्बन्धो. ‘‘सय’’न्ति इमिना सामुक्कंसाति एत्थ संसद्दस्स सयमत्थं दस्सेति. ‘‘उक्खिपित्वा’’ति इमिना उक्कंससद्दो उक्खिपनत्थोति दस्सेति. ‘‘ठपितत्ता’’ति इमिना सयं उक्कंसित्वा ठपिता सामुक्कंसाति वचनत्थं दस्सेति. ‘‘अज्झोहरणीयपरिभोगा’’ति इमिना बाहिरपरिभोगं निवत्तेति. उदकं पनाति केनचि असंसग्गं पसन्नोदकं पन. कालेति सप्पदट्ठकाले. ‘‘पञ्च वा दस वा सीलानी’’ति इमिना पञ्च वा दस वा सीलानि उपासकसीलन्ति दस्सेति.

तत्थ चाति विहारे च. उभोपीति आगन्तुकावासिकवसेन उभोपि. असाधारणन्ति द्वीहि असाधारणं. आपत्तिन्ति भिक्खुनीहियेव साधारणं आपत्तिं. गमियचतुक्केपीति पिसद्दो आगन्तुकचतुक्कं अपेक्खति. वत्थुनानत्ततावाति मेथुनादिवत्थुनानत्तता एव. हीति सच्चं, यस्मा वा. साति आपत्ति. तथाति यथा कायसंसग्गे, तथा लसुणखादनेति योजना. एत्थाति वत्थुनानत्ततादिचतुक्के. चत्तारि पाराजिकानीति भिक्खुपातिमोक्खे आगतानि. विसुं आपज्जन्तेसुपि एसेव नयोति सम्बन्धो.

पुरिमचतुक्केति वत्थुनानत्ततादिचतुक्के. यो पठमो पञ्होति योजना. इधाति वत्थुसभागतादिचतुक्के. यो चाति यो च पञ्हो. तत्थाति वत्थुनानत्ततादिचतुक्के. ततियचतुत्थेसु पञ्हेसूति सम्बन्धो.

‘‘सद्धिविहारिकस्सा’’ति पदं ‘‘कत्तब्ब’’इति पदे सम्पदानं.

गरुकन्ति पाराजिकं. लहुकन्ति थुल्लच्चयं वा दुक्कटं वा.

अट्ठन्नं भिक्खुनीनं पटिपाटिया निसीदितब्बतो वुत्तं ‘‘नवमभिक्खुनितो’’ति. पच्चुट्ठानारहाति पटिमुखं उपट्ठातुं अरहा. अविसेसेन चाति ‘‘भिक्खू’’ति वा ‘‘भिक्खुनी’’ति वा विसेस, मकत्वा सामञ्ञेन च. ‘‘आसनारहचतुक्कस्सा’’ति पदं ‘‘पठमपद’’न्ति पदे अवयविसम्बन्धो.

असाधारणन्ति भिक्खूहि असाधारणं. विकाले कप्पतीति तदहुविकाले कप्पति. कालातीतन्ति कालयामसत्तहातीतं. यावकालिकादित्तयञ्च अकप्पियमंसञ्च उग्गहितकञ्च अपटिग्गहितकञ्चाति योजना.

गुणङ्गुणूपाहनञ्च धुवन्हानञ्च चम्मत्थरणञ्च गुणङ्गुणूपाहनधुवन्हानचम्मत्थरणानि. इमानि चत्तारीति पञ्चवग्गेन गणेन उपसम्पददानादीनि. इधाति पच्चन्तिमेसु जनपदेसु. इधाति मज्झिमेसु. इदन्ति चतुब्बिधं वत्थु. दीपेतुम्पीति दीपनम्पि. तुंपच्चयो हि कत्वत्थजोतको. एसेव नयो दीपेतुं पनाति एत्थापि. सेसं अनुञ्ञातकन्ति सम्बन्धो. उभयत्थपीति पच्चन्तिममज्झिमवसेन उभयत्थापि.

छन्दपारिसुद्धिअक्खानं एकं कत्वा ‘‘चत्तारो’’ति वुत्तं. चत्तारो पुब्बकिच्चाति लिङ्गविपल्लासो, ‘‘चत्तारि पुब्बकिच्चानी’’ति हि अत्थो. एवं वुत्तानि इमानि चत्तारीति सम्बन्धो. एवं आगता सम्मुतियोति सम्बन्धो. सब्बत्थाति सब्बेसु चतुक्केसु.

इति चतुक्कवारवण्णनाय योजना समत्ता.

एकुत्तरिकनयो पञ्चकवारवण्णना

३२५. पञ्चकेसु ‘‘पञ्च पुग्गला नियता’’ति एतं आनन्तरियानमेव गहणन्ति योजना. पञ्च छेदन का आपत्तियो नाम वेदितब्बाति सम्बन्धो. या विकप्पना वुत्ताति योजना. उस्सङ्कितोति उट्ठहित्वा सङ्कितो. परिसङ्कितोति पुनप्पुनं सङ्कितो. अकुप्पो अरहत्तफलसङ्खातो धम्मो इमस्साति अकुप्पधम्मो, खीणासवो. खीणासवो समानोपि उस्सङ्कितो चेव परिसङ्कितो चाति योजना. परिहरितब्बाति अपनेतब्बा. हीति सच्चं, यस्मा वा. एतेसूति अगोचरेसु. थूपचीवरन्ति एत्थ थूपं परिक्खिपित्वा कतं चीवरं थूपचीवरन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘वम्मिक’’न्तिआदि. वम्मिको हि थूपयति उद्धं आरोहतीति थूपोति वुच्चति. न्हानट्ठानेति सब्बेसं न्हानट्ठाने. तञ्हि उदकेन कायं अभिसिञ्चति एत्थाति अभिसेकन्ति वुच्चति. अभिसेके छड्डितं आभिसेकिकं, चीवरं. तेन वुत्तं ‘‘छड्डितचीवर’’न्ति. भतपटियाभतन्ति एत्थ भरधातुया पोसनत्थं पटिक्खिपित्वा धारणत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘सुसानं नेत्वा पुन आनीतक’’न्ति. तत्थ ‘‘सुसान’’न्ति इमिना कम्मं दस्सेति, ‘‘पुना’’ति इमिना पटिसद्दस्स अत्थं दस्सेति. इमेहि पदेहि सुसानं भतं हुत्वा गेहं पटिआभरितब्बन्ति भतपटियाभतन्ति वचनत्थं दस्सेति, यकारो पदसन्धिकरो. पाळियं, अट्ठकथायञ्च पोत्थकेसु ‘‘गतपटियागत’’न्ति कण्ठजततियक्खरेन पाठो अत्थि, सो असुन्दरो.

कायो पठमं, वाचा दुतियं, कायवाचा ततियं, इदं सन्धाय ‘‘ततियेना’’ति वुत्तं. तत्थेवाति अन्तरपेय्याले एव.

अदिन्नन्ति एत्थ अकारस्स नकारियभावञ्च तपच्चयस्स कम्मवाचकभावञ्च दस्सेन्तो आह ‘‘अञ्ञेन न दिन्न’’न्ति. तत्थ ‘‘अञ्ञेना’’ति इमिना तपच्चयस्स कम्मवाचकभावं दस्सेति, नकारेन अकारस्स कारियं दस्सेति. केन कारणेन अविदितन्ति आह ‘‘पटिग्गण्हामीति चेतनाय अभावेना’’ति. अविदितन्ति अपाकटं. नटसमज्जादिदानन्ति नटसमज्जादीनं सब्बेसं दानं. उसभविस्सज्जनन्ति उसभस्स विस्सज्जनं. इदं उपलक्खणवसेन वुत्तं. सब्बासम्पि पन मनुस्सामनुस्सानं इत्थीनं मेथुनरतिवसेन पुरिसानं दानम्पि गहेतब्बं. इत्थिदानन्ति एत्थापि यासं कासञ्चि इत्थीनं येसं केसञ्चि पुरिसानं दानं गहेतब्बं. पटिभानचित्तकम्मदानन्ति मेथुनसेवनपटिभानचित्तकम्मदानं. लोकस्साति लोकेन. कथेतुकम्यताति कथेतुकामता. ‘‘न सुप्पटिविनोदया’’ति इमिना दुक्खेन पटिविनोदेतब्बाति दुप्पटिविनोदया, पटिविनोदेतुं न सुकराति दस्सेति. उपायेनाति युत्तिया.

फुस्सदेवत्थेरो अट्ठासि किराति सम्बन्धो. एकंसन्ति भुम्मत्थे चेतं उपयोगवचनं. एकस्मिं अंसेति हि अत्थो. बुद्धारम्मणन्ति बुद्धगुणारम्मणं. मारोति देवपुत्तमारो, गतोति सम्बन्धो. गोमयन्ति गोमीळ्हं. जरग्गवोति जरगोणो. तादिसमेवाति गोमयविप्पकिरणसभावमेव. विप्पकारन्ति विसेसपकारेन करणं. वङ्कपादन्ति कुटिलपादं. परिकसन्तोति परिच्छेदं कत्वा विलेखन्तो. विगच्छपुरिसोति विकारं, विरूपं वा गतपुरिसो. ‘‘विभच्छपुरिसो’’तिपि पाठो, विसेसेन सोभणं भक्खपुरिसोति अत्थो. अयमेव पाठो अभिधानादीसु (अभिधानप्पदीपिकायं १०२ गाथायं) दिस्सति. समन्ताति कटअन्धकारविहारस्स समन्ततो. मारो सिया नु खोति योजना. न असक्खिं इति आहाति योजना. दिट्ठपुब्बोति पुब्बे दिट्ठो. महानुभावोति देविद्धिया महानुभावो. इङ्घाति उय्योजनत्थे निपातो, उय्योजेमीति अत्थो. अत्तभावन्ति तव अत्तभावं. तादिसं रूपन्ति बुद्धस्स भगवतो अत्तभावसदिसं रूपं. तंसरिक्खकन्ति तेन रूपेन सदिसं. पतिरूपमेव सदिसट्ठेन पतिरूपकं, न एकंससदिसं रूपं किञ्चि सदिसरूपन्ति अत्थो. सकत्तभावन्ति सस्स एसो सको, सोयेव अत्तभावो सकत्तभावो, तं. अयन्ति मारो. कथन्ति केन कारणेन भगवा न सोभति नु खो, सोभतियेवाति अत्थो. तदेव समत्थेतुं वुत्तं ‘‘सब्बसो वीतरागदोसमोहो’’ति. वञ्चितोम्हीति अहं वञ्चितो अम्हि. किं अत्थीति किं नाम अत्थि, मम वञ्चनचित्तं नत्थीति अधिप्पायो. दहरभिक्खु पटिलभतीतिआदिना सम्बन्धितब्बं.

दहरभिक्खु अट्ठासीति सम्बन्धो. सङ्कारछड्डनिं पच्छिन्ति सम्बन्धो. सङ्कारं छड्डेति इमायाति सङ्कारछड्डनी. तिस्सदत्तत्थेरो नाम पुच्छीति सम्बन्धो. नावातोति पोततो. पञ्हासहस्सन्ति समथविपस्सनाकम्मट्ठानेसु पुच्छासहस्सं. पुच्छीति दहरं पुच्छि. परिच्छिन्दीति तस्मिं दिवसे कातब्बवत्तं निट्ठपेसीति अत्थो. योनकविसयतोति योनकलोकतो. अट्ठ कप्पे अनुस्सरीति चेतियङ्गणं दिस्वा चित्तस्स पसीदनतो पुब्बेनिवासञाणेन अट्ठ कप्पे अनुस्सरि.

एको भिक्खु गतोति सम्बन्धो. देवता पुप्फहत्था अट्ठंसूति मनुस्सवेसं गहेत्वा अट्ठंसु. तेन वुत्तं ‘‘कतरगामवासिकात्था’’ति. तुम्हे कतरस्मिं गामे वसनसीला अत्थ भवथाति योजना. इधेवाति इमस्मिंयेव ठाने. ठिताम्हाति मयं ठिता अम्हाति योजना.

अयं कथाति अयं वक्खमानकथा. किं अमच्चपुत्तो पासादिको नु खोति योजना. नेति अमच्चपुत्तअभयत्थेरे. ञातका अगमंसूति सम्बन्धो. थेरमातापि पहिणीति सम्बन्धो. पिसद्देन ञातके अपेक्खति. पहिणाकारं दस्सेन्तो आह ‘‘पुत्तो मे’’तिआदि. अमच्चपुत्तो आरूळ्होति सम्बन्धो. अभयत्थेरो आहाति सम्बन्धो. तेनाति अमच्चपुत्तेन. युगग्गाहन्ति युगस्स गाहं. ‘‘महल्लकत्थेरस्स सम्मट्ठट्ठाने कचवरं छड्डेत्वा’’ति वचनं आवि करोन्तो आह ‘‘अतीतत्तभावे किरा’’तिआदि. अमच्चपुत्तो छड्डेसीति सम्बन्धो.

तन्ति सम्मज्जनवत्तं. तत्राति ‘‘सत्थुसासनं कतं होती’’तिवचने. आयस्मा सारिपुत्तो निसीदि किराति सम्बन्धो. भगवा पच्चागञ्छीति सम्बन्धो. पादानीति पादस्स अक्कमनट्ठानानि, पादचेतियानीति अत्थो. थेरो निसीदीति सम्बन्धो. जण्णुकेहि पतिट्ठाय ‘‘पादचेतियं वन्दित्वा’’ति पाठसेसो अज्झाहरितब्बो. मे निसिन्नभावं मे सत्था अञ्ञासि वताति योजना. मेसद्दो हि पुब्बपरापेक्खो. चोदनन्ति दोसारोपनं. कारेस्सामीति दसबलं कारेस्सामि. भगवा आहाति सम्बन्धो. गतोसीति त्वं गतो असि, विचरन्तस्स तुय्हं न पतिरूपन्ति योजना. ततोति चोदनकालतो.

एत्तको विनिच्छयो उपलब्भतीति सम्बन्धो. भासपरियन्तन्ति वचनपरिच्छेदं. अयन्ति कथा. एत्तकं वचनन्ति सम्बन्धो. गय्हूपगन्ति गहेतब्बभावं उपगमनं, गण्हितुं खमनीयन्ति अत्थो. तानीति द्वे मूलानि. पुन तानीति समुदयभूतानि छ आपत्तिसमुट्ठानानि. वत्थुन्ति मेथुनादिवत्थुं. इतिपीति पिसद्दो पठमनयं अपेक्खति. एत्थ पठमनये मूलेन समुदयस्स पायतो अभेदो होति, पच्छिमनये पन सब्बथा भेदो होति. तस्मा पच्छिमनयोयेव युत्ततरोति दट्ठब्बो. ‘‘वूपसम्मती’’ति इमिना ‘‘निरुज्झती’’ति पदस्स समुच्छेदनिरोधं दस्सेति. वुट्ठानेनाति परिवासादिविनयकम्मेन.

तेत्तिंसमूलानं सरूपं दस्सेन्तो आह ‘‘विवादाधिकरणस्स द्वादस मूलानी’’तिआदि. एकं मूलन्ति सम्बन्धो. तानीति तेत्तिंस मूलानि. परतोति परस्मिं. ‘‘अट्ठारस भेदकरवत्थूनी’’तिआदिना अधिकरणानं समुट्ठानं दस्सेति. चत्तारि सङ्घकिच्चानि निस्साय उप्पज्जतीति योजना. इदन्ति वत्थु. सत्तन्नं निदानन्ति सत्तन्नं आपत्तिक्खन्धानं पञ्ञत्तिट्ठानसङ्खातं निदानं. एत्थाति ठाने. पञ्ञत्तिं न जानातीति एत्थ ‘‘अनुपञ्ञत्तिं न जानाती’’ति वक्खमानत्ता पठमपञ्ञत्ति गहेतब्बाति आह ‘‘पठमपञ्ञत्तिं न जानाती’’ति. अनुपञ्ञत्तीति एत्थ अनुसद्दो नउपच्छिन्नत्थोति आह ‘‘पुनप्पुनं पञ्ञत्तिं न जानाती’’ति. पच्छात्थोपि युज्जतेव पठमपञ्ञत्तितो पच्छा पञ्ञत्तत्ता. अनुसन्धिवचनपथन्ति एत्थ अनुसन्धीनं वसेन वचनपथन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘कथानुसन्धिविनिच्छयानुसन्धिवसेन वत्थु’’न्ति. ञत्तिकिच्चन्ति ञत्तिया किच्चं. इमिना ञत्तियाति एत्थ साम्यत्थे सामिवचनं. करधातुसम्बन्धे करणवचनम्पि युज्जतेव. करणन्ति एत्थ च युपच्चयस्स कम्मत्थभावञ्च दस्सेति. न केवलं ञत्तिकम्मे एव ञत्तिकिच्चं न जानाति, अथ खो ञत्तिदुतियञत्तिचतुत्थकम्मेसुपि न जानातीति दस्सेन्तो आह ‘‘ञत्तिदुतियञत्तिचतुत्थकम्मेसू’’तिआदि. पुब्बे ठपेतब्बाति ञत्ति नाम कम्मवाचाय पुब्बे ठपेतब्बाति न जानाति. इमिना नपुब्बकुसलभावं दस्सेति. ‘‘पच्छा’’ति इमिना नअपरकुसलभावं दस्सेति. पिसद्देन पठमनयं अपेक्खति. ‘‘कालं न जानाती’’ति इमिना अकालञ्ञूति पदस्स विग्गहवाक्यं दस्सेति. कालं दस्सेन्तो आह ‘‘अनज्झिट्ठो’’तिआदि.

‘‘धुतङ्गे आनिसंसं अजानित्वा’’ति इमिना मन्दमोमूहानं फलं दस्सेति. पापिच्छोति एत्थ पापिच्छो नाम पच्चयलाभस्स पत्थनाति आह ‘‘पच्चयलाभं पत्थयमानो’’ति. कायविवेको च चित्तविवेको च उपधिविवेको च कायचित्तउपधिविवेकं, समाहारद्वन्दो, पुब्बपदेसु उत्तरपदलोपो. एतस्साति आरञ्ञिकस्स. इमिना इमाय अत्थो इदमत्थो, सो एतस्सत्थीति इदमत्थीति वचनत्थं दस्सेति. अप्पिच्छञ्ञेवातिआदीसु एवसद्दानं छड्डेतब्बत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘न अञ्ञं किञ्चि लोकामिस’’न्ति.

नवविधन्ति दिवसवसेन तिविधं, तथा कत्तब्बाकारवसेन, तथा कारकवसेनाति नवविधं उपोसथं.

कायदुच्चरितादि यस्मा न पसादं संवत्तेति, न पसादाय वा संवत्तति, तस्मा अपासादिकन्ति वुच्चति. तेन वुत्तं ‘‘अपासादिकन्ति कायदुच्चरितादि अकुसल’’न्ति. वेलं अतिक्कम्माति भोजनादिकालं अतिक्कमित्वा. इमिना अतिवेलन्ति एत्थ अतिसद्दस्स अतिक्कमनत्थञ्च ‘‘अतिवेल’’न्ति पदस्स ‘‘विहरतो’’ति पदे किरियविसेसनभावञ्च दस्सेति. अप्पं कालन्ति योजना. अवतरणं ओतारोति दस्सेन्तो आह ‘‘ओतरण’’न्ति. सब्बत्थाति सब्बेसु पञ्चकेसु.

इति पञ्चकवारवण्णनाय योजना समत्ता.

एकुत्तरिकनयो छक्कवारवण्णना

३२६. छक्केसु एवमत्थो वेदितब्बोति योजना. इतीति एवं. इमा छ सामीचियोति योजना. तत्थाति छसु आकारेसु. सतिसम्मोसेनाति सतिया विप्पवासेन.

तत्थाति चुद्दससु परमेसु. ततोति छक्कतो. एकं अपनेत्वाति यंकिञ्चि एकं अपनेत्वा. सेसेसूति छहि परमेहि सेसेसु अट्ठसु परमेसु. अञ्ञानिपि छक्कानीति पठमछक्कतो अञ्ञानिपि अट्ठ छक्कानि.

छ आपत्तियोति तीणि छक्कानीति ‘‘छ आपत्तियो’’ति वुत्तानि तीणि छक्कानीति योजना. वुत्तद्वयं एकं कत्वा. न्हानेति न्हानसिक्खापदे. छक्कद्वयन्ति आदायसमादायवसेन छक्कद्वयं. सब्बत्थाति सब्बेसु छक्केसु.

इति छक्कवारवण्णनाय योजना समत्ता.

एकुत्तरिकनयो सत्तकवारवण्णना

३२७. सत्तकेसु छसु सामीचीसु पक्खिपित्वाति सम्बन्धो. तत्थेवाति समथक्खन्धके एव.

चम्पेय्यकेति चम्पेय्यक्खन्धके. ‘‘असद्धम्मा’’ति पदस्स भेदनिस्सिततुल्यनिस्सितसमासं दस्सेन्तो आह ‘‘असतं धम्मा’’तिआदि. तत्थ ‘‘असतं धम्मा’’ति इमिना भेदनिस्सितसमासं दस्सेति, ‘‘असन्तो वा धम्मा’’ति इमिना तुल्यनिस्सितसमासं दस्सेति. सब्बत्थाति सब्बेसु सत्तकेसु. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव.

इति सत्तकवारवण्णनाय योजना समत्ता.

एकुत्तरिकनयो अट्ठकवारवण्णना

३२८. अट्ठकेसु अट्ठानिसंसादीनं देसनाकारदेसनट्ठानानि दस्सेन्तो आह ‘‘न मय’’न्तिआदि. तत्थ ‘‘न मयं…पे… करिस्सामा’’ति इमिना देसनाकारं दस्सेति, ‘‘कोसम्बकक्खन्धके’’ति इमिना देसनट्ठानं दस्सेति. तम्पीति दुतियअट्ठकम्पि.

तेरसके वुत्ताति सम्बन्धो. कुलानि दूसेतीति एत्थ ‘‘दूसेती’’ति किरियापदस्स करणं दस्सेन्तो आह ‘‘पुप्फेन वा’’तिआदि. इमेहि अट्ठहि दूसेतीति योजना. ‘‘लाभेना’’तिआदिना ‘‘अट्ठहि असद्धम्मेही’’ति एत्थ असद्धम्मसरूपं दस्सेति. सारागोति संरागो, भुसं रज्जनन्ति अत्थो. पटिविरोधोति दोसो. सो हि यस्मा अलाभादीसु पटिविरुज्झति, तस्मा पटिविरोधोति वुच्चति. पाळियन्ति विनयपाळियं.

पाणन्तिआदिका द्वे गाथायो द्वादसक्खरेन बन्धिता. पठमगाथाय ततियपादे चरियसद्देन युत्तत्ता एकक्खरो अधिको. अयं पनेत्थ योजना – पाणं न हने न घातेय्य, आदिन्नञ्च न आदिये न गण्हेय्य, मुसा वितथवचनं न भासे न कथेय्य, मज्जपो मज्जपानं न च सिया, अब्रह्मचरिया मेथुना विरमेय्य, रत्तिं विकालभोजनं न भुञ्जेय्य.

मालं न धारे न धारेय्य, गन्धञ्च न आचरे, सन्थते मञ्चे च छमायञ्च सयेथ. एतञ्हि उपोसथं अट्ठङ्गिकं उपोसथं इति दुक्खन्तगुना बुद्धेन पकासितन्ति आहु पण्डिताति.

सङ्घभेदकेति सङ्घभेदकक्खन्धके. तासंयेवाति भिक्खुनीनमेव. ‘‘उपासिका अट्ठ वरानि याचती’’ति एवं सामञ्ञवचनस्सापि अत्थपकरणादिना विसेसविसयो होतीति आह ‘‘विसाखा’’ति. सा हि विविधा पुत्तनत्तुसङ्खाता साखा एतिस्सात्थीति विसाखाति वुच्चति. सब्बत्थाति सब्बेसु अट्ठकेसु. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव.

इति अट्ठकवारवण्णनाय योजना समत्ता.

एकुत्तरिकनयो नवकवारवण्णना

३२९. नवकेसु अचरीतिआदीनीति आदिसद्देन ‘‘चरति, चरिस्सती’’तिआदीनि (दी. नि. ३.३४०; अट्ठ. नि. ९.२९-३०) सङ्गण्हाति. तं कुतेत्थ लब्भाति एत्थ तन्ति अनत्थचरणं, कोपकरणं वा. कुतोति केन कारणेन. एत्थाति एतस्मिं अनत्थचरकपुग्गले. लब्भाति लद्धा, सक्का लद्धुं न लब्भा एवाति अत्थो. नवन्नं वा भिक्खूनं कारणाति योजना. तण्हन्ति द्वीसु एसनतण्हाएसिततण्हासु एसनतण्हं. पटिच्चाति आरब्भ. परियेसनाति पुनप्पुनं एसना. लाभोति रूपादिआरम्मणलाभो. विनिच्छयोति ञाणतण्हादिट्ठिवितक्कवसेन चतुब्बिधो विनिच्छयो. चतुब्बिधो हि धम्मो ‘‘एत्तकं मय्हं भविस्सती’’तिआदिना विनिच्छिनति अनेनाति विनिच्छयोति वुच्चति. छन्दरागोति बलवरागो. अज्झोसानन्ति ‘‘अहं मम’’न्ति बलवसन्निट्ठानं, परिग्गहोति तण्हादिट्ठिवसेन परिच्छिन्दित्वा गहणं. मच्छरियन्ति परेसं साधारणभावस्स असहनता. आरक्खाति द्वारपिदहनमञ्जूसगोपनादिवसेन आभुसो रक्खनं. आरक्खाधिकरणन्ति आरक्खकारणा, हेत्वत्थे चेतं पच्चत्तवचनं. दण्डादानादीसु परनिसेधनत्थं दण्डस्स आदानं दण्डादानं. तथा एकतोधारादिनो सत्थस्स आदानं सत्थादानं. कलहोति कायकलहोपि वाचाकलहोपि. विग्गहोति विरुद्धवसेन गहणं. विवादोति विरुद्धवसेन वदनं. ‘‘तुवं तुव’’न्ति अनादरवसेन वदनं तुवंतुवं वादो, पेसुञ्ञवसेन वदनं पेसुञ्ञवादो, मुसावसेन वदनं मुसावादो, दण्डादानञ्च सत्थादानञ्च कलहो च विग्गहो च विवादो च तुवंतुवंवादो च पेसुञ्ञवादो च मुसावादो च दण्डादान…पे… मुसावादा. मुसावादाति एत्थ वादसद्दो ‘‘तुवं तुव’’न्ति च ‘‘पेसुञ्ञ’’न्ति च एत्थापि योजेतब्बो. ‘‘अहं सेय्योहमस्मी’’ति पवत्तमानादयोति योजना. अधिट्ठितकालतो पट्ठाय न विकप्पेतब्बानीति अधिट्ठानविकप्पनं एकतो न कातब्बं, अधिट्ठिते न विकप्पेतब्बन्ति अधिप्पायो. परिणतं लाभं परिणामेतीति सम्बन्धो.

एतेसंयेव दानानन्ति एतेसंयेव अधम्मिकानं दानानं. सङ्घस्स निन्नन्ति सङ्घस्स नतं, नामितं वा लाभन्ति सम्बन्धो. सङ्घस्स नमति, नामियतीति वा निन्नं. तेसंयेवाति तेसंयेव तिण्णं धम्मिकदानानं. तयो तयो दानपटिग्गहपरिभोगे सम्पिण्डेत्वा नवको गहेतब्बो. तत्थेवाति समथक्खन्धके एव. ओवादवग्गस्साति भिक्खुनोवादवग्गस्स. तत्थेवाति ओवादवग्गस्स पठमसिक्खापदे एव. सब्बत्थाति सब्बेसु नवकेसु.

इति नवकवारवण्णनाय योजना समत्ता.

एकुत्तरिकनयो दसकवारवण्णना

३३०. दसकेसु अट्ठाने वा पनाति अकारणे वा पन. तत्थाति नवकेसु. ‘‘नत्थि दिन्नन्तिआदिवसेना’’ति आदिसद्देन ‘‘नत्थि यिट्ठं नत्थि हुत’’न्तिआदयो (ध. स. १२२१; म. नि. ९४.२२५; ३.९१, ११६; सं. नि. ३.२१०; अ. नि. १०.१७६) नव नत्थिका सङ्गहेतब्बा. ‘‘सस्सतो लोकोति आदिवसेना’’तिआदिसद्देन (दी. नि. १.३१; म. नि. १.२६९) ‘‘असस्सतो लोको’’तिआदयो (म. नि. १.२६९) नव अन्तग्गाहिके सङ्गण्हाति. विपरीता सम्मत्ताति दसहि मिच्छत्तेहि विपरीता दस सम्मत्ता सम्मादिट्ठि सम्मासङ्कप्पो सम्मावाचा सम्माकम्मन्तो सम्माआजीवो सम्मावायामो सम्मासति सम्मासमाधि सम्माञाणं सम्माविमुत्तीति.

दस आदीनवा निद्दिट्ठाति सम्बन्धो. उन्दूरक्खायितन्ति मूसिकेन खादितं. एत्थ हि खेधातु खादनत्थो होति. अग्गिदड्ढन्ति अग्गिना दड्ढं. एतेसूति एतेसु दससु पंसुकूलेसु. उदकसाटिकं वा संकच्चिकं वाति भिक्खुनीनं उदकसाटिकं वा संकच्चिकं वा. एत्थ वासद्दो अनियमविकप्पत्थो.

पण्णसन्थारो तिणसन्थारेन सङ्गहितो. सब्बत्थाति सब्बेसु दसकेसु.

इति दसकवारवण्णनाय योजना समत्ता.

एकुत्तरिकनयो एकादसकवारवण्णना

३३१. एकादसकेसु तिणपादुकाति मुञ्जपब्बजेहि अवसेसा तिणमयपादुका. कट्ठपादुकसङ्गहमेवाति कट्ठपादुके सङ्गहं एव. तम्बलोहमयेन वा दारुमयेन वाति वासद्दो अनियमविकप्पत्थो. ‘‘नसि अनिमित्ता’’तिआदयो भिक्खुनिक्खन्धके (चूळव. ४२३) निद्दिट्ठा. ते सब्बेति सब्बे ते गण्ठिकविधा. नग्गेनाति अचेलकेन. ते सब्बेति सब्बे ते अवन्दियपुग्गला. पुब्बेति दसके. कम्मवग्गेति अवसाने कम्मवग्गे.

सो भिक्खु यं न निगच्छेय्य, एतं न निगतं अट्ठानं अनवकासोति योजना. एवञ्हि सति यंसद्दो किरियापरामसनो होति, अथ वा यं येन कारणेन न निगच्छेय्य, एतं कारणं अट्ठानन्ति योजना. अनधिगतं समाधिन्ति योजना. सद्धम्मास्साति सद्धम्मा अस्स. अस्स अक्कोसकपरिभासकस्स भिक्खुस्स सद्धम्मा न वोदायन्ति न परियोदपेन्तीति अत्थो. रोगातङ्कन्ति रोगसङ्खातं आतङ्कं. निरयं उपपज्जतीति निरयम्हि उपपज्जति. ‘‘उपपज्जती’’ति एत्थ उपइति कम्मप्पवचनीयउपसग्गेन युत्तत्ता ‘‘निरय’’न्ति एत्थ भुम्मत्थे उपयोगवचनं दट्ठब्बं. एत्थ एतस्मिं अङ्गुत्तरपाळियं (अ. नि. ११.६).

आसेवितायाति एत्थ आत्यूपसग्गो आदिकम्मत्थोति आह ‘‘आदितो पट्ठाय सेविताया’’ति. ‘‘निप्फादिताया’’तिइमिना भावितायाति एत्थ भूसद्दो सत्तत्थोति दस्सेति, ‘‘वड्ढिताया’’ति इमिना वड्ढनत्थोति दस्सेति. बहुलीकतायाति एत्थ बहुलं नाम अत्थतो पुनप्पुनन्ति आह ‘‘पुनप्पुनं कताया’’ति. सुयुत्तयानसदिसायाति सुट्ठु युत्तेन यानेन सदिसाय. इमिना यानीकतायाति एत्थ न यंकिञ्चि यानं विय कतं होति, अथ खो इच्छितिच्छितक्खणे आरोहनीयत्ता सुयुत्तयानं विय कतं होतीति दस्सेति. यथा करियमाने पतिट्ठा होतीति योजना. वत्थुकतायाति एत्थ वत्थुसद्दो पतिट्ठत्थोति दस्सेति. वसति पतिट्ठहति एत्थाति वत्थूति वचनत्थो कातब्बो. अनुट्ठितायाति एत्थ अनुसद्दो नउपच्छिन्नत्थो, ठाधातु उप्पज्जनत्थोति दस्सेन्तो आह ‘‘अनु अनु पवत्तिताया’’ति. ‘‘समन्ततो’’ति इमिना परिचितायाति एत्थ परिसद्दो समन्तत्थोति दस्सेति. ‘‘अभिवड्ढिताया’’ति इमिना चिधातु वड्ढनत्थोति दस्सेति. समारद्धायाति परिपुण्णं आराधिताय. राधधातु हि साधनत्थो होति. ‘‘वसीभावं उपनीताया’’ति इमिना तदत्थं अधिप्पायेन दस्सेति. ‘‘न पापकं सुपिनं पस्सती’’ति वचनस्स अत्थापत्तिनयं दस्सेन्तो आह ‘‘भद्रकं पना’’तिआदि. वुद्धिकारणभूतन्ति वुद्धिया कारणभूतं सुपिनन्ति सम्बन्धो. देवता रक्खन्तीति एत्थ सामञ्ञतो वुत्तेपि आरक्खदेवतायेव गहेतब्बाति आह ‘‘आरक्खदेवता’’ति. आरक्खदेवता नाम भुम्मदेवादयो. खिप्पन्ति भावनपुंसकं. इमिना तुवटं चित्तन्ति एत्थ तुवटसद्दो खिप्पपरियायोति दस्सेति. उत्तरिमप्पटिविज्झन्तोति एत्थ ‘‘उत्तरि’’न्ति पदस्स अवधिपेक्खत्ता तस्स अवधि च उत्तरिसद्दस्स इध अरहत्तवाचकभावञ्च विधधातुया सच्छिकरणत्थञ्च दस्सेन्तो आह ‘‘मेत्ताझानतो’’तिआदि. तत्थ ‘‘मेत्ताझानतो’’ति इमिना अवधिं दस्सेति, ‘‘अरहत्त’’न्ति इमिना ‘‘उत्तरि’’न्ति पदस्स सरूपत्थं दस्सेति, ‘‘असच्छिकरोन्तो’’ति इमिना विधधातुया सच्छिकरणत्थं दस्सेति. सब्बत्थाति सब्बेसु एकादसकेसु.

इति एकादसकवारवण्णनापरियोसानाय

एकुत्तरिकवण्णनाय

योजना समत्ता.