पञ्चवग्गो
कम्मवग्गवण्णना
४८२. कम्मवग्गे ‘‘गणनपरिच्छेदवचन’’न्ति इमिना न पमाणवचनन्ति दस्सेति. इमिना कम्मानं ततो ऊनातिरेकभावं निवारेति. गणियते गणनं, परिच्छिज्जति अनेनाति परिच्छेदो, गणनस्स परिच्छेदो गणनपरिच्छेदो. अथ वा गणियति अनेनाति गणनं, तमेव परिच्छेदो गणनपरिच्छेदो, सोयेव वचनं गणनपरिच्छेदवचनं. अपलोकनकम्मं नामाति कत्तब्बं कम्मन्ति सम्बन्धो. वुत्तनयेनेवाति ‘‘सीमट्ठकसङ्घं सोधेत्वा छन्दारहानं छन्दं आहरित्वा’’ति वुत्तेन एव नयेन.
तत्थाति चतूसु कम्मेसु, ञत्तिदुतियकम्मं पन अत्थीति सम्बन्धो.
तत्थाति द्वीसु कम्मेसु. अवसेसाति छहि कम्मेहि अवसेसा. यदि परिवत्तेत्वा कतं दळ्हीकम्मं न होति, एवं सति दळ्हीकम्मत्थाय किन्ति कातब्बन्ति आह ‘‘सचे पना’’तिआदि. तत्थ ‘‘अक्खरपरिहीनं वा पदपरिहीनं वा’’ति इदं अक्खरपदानं गळितं सन्धाय वुत्तं. ‘‘दुरुत्तपदं वा’’ति इदं सिथिलधनितादिअपरिपुण्णं सन्धाय वुत्तं. एत्थ ‘‘दुरुत्तक्खरं वा’’ति अज्झाहरितब्बं. इदन्ति पुनप्पुनं वचनं. कम्मं हुत्वाति सुकम्मं हुत्वा.
४८३. सम्मुखाकरणीयअसम्मुखाकरणीयेसु असम्मुखाकरणीयानि अप्पकत्ता पठमं दस्सेत्वा सेसानं सम्मुखाकरणीयभावं दस्सेन्तो आह ‘‘तत्था’’तिआदि. तत्थ तत्थाति तेसु द्वीसु, असम्मुखाकरणीयं नाम अट्ठविधं होतीति सम्बन्धो. तत्थ तत्थाति तेसु तेसु खन्धकेसु. ‘‘सुकतं होती’’ति वचनसामत्थियतो सम्मुखाकतम्पि सुकतं होतीति अत्थोपि गहेतब्बो.
सेसानीति अट्ठकम्मेहि सेसानि. एतानीति कम्मानि. वत्थुविपन्नानीति वत्थुना विपन्नानि.
तेसम्पीति पटिपुच्छाकरणीयानम्पि. एत्थाति ‘‘पटिपुच्छाकरणीय’’न्ति पदे. ‘‘पुच्छित्वा’’ति इमिना पटिपुच्छाति पदस्स त्वापच्चयन्तभावं दस्सेति. ‘‘कातब्ब’’न्ति इमिना करणीयन्ति एत्थ अनीयसद्दस्स कम्मत्थभावं दस्सेति. यथादिन्नायाहि चुदितकेन यथादिन्नाय. विप्पलपन्तस्साति विकारेन यं वा तं वा वचनं पलपन्तस्स चुदितकस्साति सम्बन्धो. सब्बत्थाति सब्बेसु ‘‘तज्जनीयकम्मारहस्सा’’तिआदीसु.
अनुपोसथदिवसेति उपोसथदिवसतो अञ्ञस्मिं दिवसे. तमेवत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘उपोसथदिवसो नामा’’तिआदि. कत्तिकमासन्ति पच्छिमकत्तिकमासं. तस्स पवारणमासत्ता ‘‘ठपेत्वा’’ति वुत्तं. सामग्गिदिवसो च यथावुत्ता चातुद्दसपन्नरसा च उपोसथदिवसो नामाति योजना. यत्रहीति यस्मिं पन विहारे, ठपेन्तीति सम्बन्धो. अन्तराति चातुद्दसीपन्नरसीनं मज्झे.
पच्चुक्कड्ढित्वा ठपितदिवसोति पच्छा उपरि कड्ढित्वा ठपितं कत्तिककाळपक्खचातुद्दसिं वा पञ्चदसिं वा सन्धाय वुत्तं. इधापीति अपवारणाय पवारणट्ठानेपि. पाळियमागतनयतो अञ्ञम्पि नयं दस्सेन्तो आह ‘‘अपिचा’’तिआदि. अन्तिमवत्थुन्ति पाराजिकवत्थुं. यस्साति पुग्गलस्स. इमिना कम्मारहो पुग्गलो वत्थु नामाति दस्सेति.
४८४. दब्बस्स अग्गण्हनं वत्थुअपरामसनं नाम न होति, अथ खो नामस्स अग्गण्हनमेवाति आह ‘‘तस्स नामं न गण्हाती’’ति. अपरामसनाकारं दस्सेन्तो आह ‘‘सुणातु मे’’तिआदि.
पुग्गलं न परामसतीति एत्थ पुग्गलो नाम उपज्झायोति आह ‘‘यो उपसम्पदापेक्खस्स उपज्झायो’’ति. तन्ति उपज्झायं.
सब्बेन सब्बन्ति सब्बथा सब्बं, निपातसमुदायोयं, सब्बेन वा आकारेन सब्बं ञत्तिन्ति योजना.
ञत्तिकम्मे पठमं कम्मं कत्वा पच्छा ञत्तिट्ठपनम्पि पच्छा ञत्तिं ठपेतियेव नाम. इति इमेहीतिआदि निगमनं.
४८५. ‘‘वुत्तनयेनेवा’’ति अतिदिसित्वापि ञत्तिकम्मवाचानं असदिसत्ता अपरामसनाकारं दस्सेन्तो आह ‘‘एवं पना’’तिआदि. तत्थ नेसन्ति वत्थुसङ्घपुग्गलानं, पठमानुस्सावने वा दुतियततियानुस्सावनासु वा वत्तब्बे वदन्तोति सम्बन्धो.
सावनं हापेतीति एत्थ अनुसद्दो लोपोति आह ‘‘अनुस्सावनं न करोती’’ति. ‘‘सावनं हापेती’’ति एत्थ न केवलं सब्बेन सब्बं अनुस्सावनं अकरोन्तोयेव सावनं हापेति नाम, अथ खो अनुस्सावनाय दुरुत्तछड्डनम्पि हापेतियेव नामाति दस्सेन्तो आह ‘‘योपी’’तिआदि. ‘‘सकिमेव वा द्विक्खत्तुं वा’’ति इमिना तिक्खत्तुं अपरिपूरेन्तोयेव सावनं हापेति नामाति दस्सेति. इमस्स वचनस्स सामत्थियतो ञत्तिदुतियकम्मे एकक्खत्तुतो, ञत्तिचतुत्थकम्मे तिक्खत्तुतो अतिरेकं कम्मवाचं करोन्तो न हापेतीति ञायति.
‘‘छड्डेती’’ति एत्थ छड्डनस्स पदक्खरानं गळितभावेन पाकटत्ता तं अदस्सेत्वा ‘‘दुरुत्तं करोती’’ति एत्थ दुरुत्तमेव दस्सेन्तो आह ‘‘दुरुत्तं करोतीति एत्थ पना’’तिआदि. करोन्तेन भिक्खुना उपलक्खेतब्बोति सम्बन्धो.
‘‘सिथिल…पे… पभेदो’’ति य्वायं ब्यञ्जनप्पभेदो वुत्तो, अयं ब्यञ्जनप्पभेदोति योजना. गाथायं दसधाति दसप्पकारेन. ब्यञ्जनबुद्धियाति वद्धेतीति बुद्धि, ब्यञ्जनमेव अक्खरमेव सिथिलादिवसेन दसधा बुद्धि ब्यञ्जनबुद्धि, ताय. एत्थ ‘‘दसधा’’ति पदेन ‘‘ब्यञ्जनबुद्धी’’ति समासपदस्स अन्तरे दसधासद्दस्स लोपं दस्सेति ‘‘कम्मजं एवा’’तिआदीसु (विसुद्धि. २.४५०; विसुद्धि. महाटि. २.४५०) विय. एत्थ हि एवसद्देन कम्मेन एव जातं कम्मजन्ति समासं कत्वा समासमज्झे एवसद्दलोपं दस्सेति. पभेदोति विसेसो. अयं पनेत्थ योजना – सिथिलञ्च धनितञ्च दीघञ्च रस्सञ्च गरुकञ्च लहुकञ्च निग्गहितञ्च सम्बन्धञ्च ववत्थितञ्च विमुत्तञ्चाति दसधा ब्यञ्जनबुद्धियाव पभेदो विसेसो ञातब्बोति. ‘‘सिथिल’’न्ति आदीनि दस पदानि ‘‘अक्खरं पदं ब्यञ्जन’’न्ति नपुंसकलिङ्गवसेन वुत्तपाठंनिस्साय वुत्तानीति दट्ठब्बं.
गाथाय वित्थारं दस्सेन्तो आह ‘‘एत्थ ही’’तिआदि. अगाळ्हेन वचीपयोगेन वत्तब्बं अक्खरं सिथिलं. गाळ्हेन वचीपयोगेन वत्तब्बं अक्खरं धनितं. तेस्वेवाति पञ्चसु एव वग्गेसु. न केवलं दीघमेव गरुकं नाम, अथ खो संयोगपरम्पीति आह ‘‘यं वा’’तिआदि. यं अक्खरं संयोगपरं कत्वा वुच्चति, तम्पि गरुकं नामाति योजना. संयोगो परो यस्स अक्खरस्साति संयोगपरं. ‘‘संयोगपद’’न्तिपि पाठो. यं असंयोगपरं कत्वा वुच्चति, तम्पि लहुकं नामाति योजना. यं सानुनासिकं कत्वा वत्तब्बं, तं निग्गहितं नामाति योजना. निग्गहेत्वाति निग्गहितं नाम अत्थतो ठानकरणानं अविस्सज्जनं अमुञ्चनन्ति आह ‘‘अविस्सज्जेत्वा’’ति. यं सम्बन्धित्वा वुच्चति, तं सम्बन्धं नामाति योजना. यं असम्बन्धं कत्वा वुच्चति, तं ववत्थितं नामाति योजना. यं अनिग्गहेत्वा वुच्चति, तं विमुत्तं नामाति योजना. अनिग्गहेत्वाति अनिग्गहं नाम अत्थतो विस्सज्जनन्ति आह ‘‘विस्सज्जेत्वा’’ति.
एवं ब्यञ्जनबुद्धिविसेसं दस्सेत्वा इदानि कम्मवाचाय उच्चारणविसेसं वित्थारेन दस्सेन्तो आह ‘‘तत्था’’तिआदि. तत्थ तत्थाति तासु दससु ब्यञ्जनबुद्धीसु. तथासद्देन तकारस्स थकारकरणञ्च सिथिलस्स धनितकरणञ्च अतिदिसति, तथा ‘‘पत्तकल्लं एसा ञत्ती’’तिआदिवचनञ्च सिथिलस्स धनितकरणं नामाति योजना.
इतीति एवं. सिथिले कत्तब्बे धनितं करोतीति सम्बन्धो. चत्तारि ब्यञ्जनानीति चत्तारि अक्खरानि. ब्यञ्जनसद्दो हि इध अक्खरवाचको. चतस्सन्नं ब्यञ्जनबुद्धीनं कम्मदूसनं दस्सेत्वा इतरासं अदूसनं दस्सेन्तो आह ‘‘इतरेसु पना’’तिआदि. अनुक्कमागतन्ति अरियेहि ओतरित्वा अनुक्कमेन आगतं. पवेणिन्ति सन्ततिं. विनासेत्वा वुत्ते किं कम्मवाचाकोपो होतीति आह ‘‘सचे पना’’तिआदि. न कुप्पतीति न नस्सति. कस्मा पन कम्मवाचा न कुप्पति, ननु कम्मं कोपेन्ती कम्मवाचा कुप्पतीति आह ‘‘इमानि ही’’तिआदि. हि यस्मा न कोपेन्ति, तस्मा कम्मवाचा न कुप्पतीति योजना.
यं पन वचनं सुत्तन्तिकत्थेरा वदन्तीति सम्बन्धो. कच्चायनादिसुत्तन्तं करोन्तीति सुत्तन्तिका, कच्चायनादयो, सुत्तन्तिका च ते थेरा चेति सुत्तन्तिकत्थेरा. न वट्टतीति अक्खरविकारो न वट्टति. विनयधरेन कम्मवाचा कातब्बाति सम्बन्धो. यथापाळियाति भगवता यथावुत्ताय पाळिया. ब्यञ्जननिरुत्तियाति ब्यञ्जननिरुत्तियं. इतरथाति वुत्तदोसपरिहरणतो अञ्ञेन पकारेन.
अकाले वा सावेतीति एत्थ अकालो नाम अनोकासोति आह ‘‘अनोकासे’’ति. अनोकासो नाम ञत्तिअनुस्सावनानं पुब्बापरवितथन्ति आह ‘‘ञत्तिं अट्ठपेत्वा’’तिआदि. पठमंयेव ञत्तिं अट्ठपेत्वा पठमंयेव अनुस्सावनकम्मं कत्वाति योजना. ‘‘पठमंयेवा’’ति हि पदं पुब्बापरापेक्खं. इतीतिआदि निगमनं.
४८६. या एकवीसति भिक्खू न गण्हाति, अयं अतिखुद्दकसीमा नामाति योजना. एकवीसति भिक्खूति अब्भानकम्मे कम्मारहेन सद्धिं एकवीसति भिक्खू. यत्थ सीमायं निसीदितुं न सक्कोन्ति, अयं अतिखुद्दकसीमा नामाति योजना. निसीदितुन्ति अञ्ञमञ्ञस्स हत्थपासं अविजहित्वा परिमण्डलाकारेन निसीदितुं. तत्थाति अतिखुद्दके. एत्थाति सेससीमासु. या सम्मता होति, अयं अतिमहती नामाति योजना. केसग्गमत्तेनापीति पिसद्दो ततो अतिरेकेन पन पगेवाति दस्सेति. अघटितं असम्बन्धं निमित्तं इमिस्साति अघटितनिमित्ता. खण्डनिमित्तभावं अखण्डनिमित्तदस्सनेन पाकटं करोन्तो आह ‘‘पुरत्थिमाया’’तिआदि. पुब्बकित्तितन्ति पठमकित्तितं. तत्थेवाति उत्तराय एव दिसाय. अपरापीति पिसद्दो दुतियत्थसम्पिण्डनत्थो. या सम्मता होति, खण्डनिमित्ता नामाति योजना. अनिमित्तुपगन्ति यथाभूतकथनविसेसनमेव, न ब्यवच्छेदविसेसनं तचसारादिग्गहणेन अनिमित्तुपगभावस्स पाकटत्ता. अन्तराति मज्झे. या सम्मता होति, सा छायानिमित्ता नाम, अनिमित्ता नामाति योजना.
बहि ठितो हुत्वा सम्मन्नतीति योजना. निमित्तानि पन बहि ठत्वापि कित्तेतुं वट्टति. एवं सम्मतापीति पिसद्दो असम्मता पन पगेवाति दस्सेति. सीमाय सीमन्ति पदानं सम्बन्धापेक्खत्ता, तस्स च असमानभावतो तेसं विसुं विसुं सम्बन्धं दस्सेन्तो आह ‘‘अत्तनो सीमाय परेसं सीम’’न्ति. सम्भिन्दतीति सम्बन्धं करोति. एत्थ हि भिदिधातु द्विधाकरणत्थवाचको, धात्वत्थबाधकेन संत्यूपसग्गेन सम्बन्धवाचको होतीति दट्ठब्बं. तत्थाति तासु द्वीसु सीमासु. इतीति एवं. तासूति सीमासु.
४८७-८. यम्पि कम्मप्पत्तछन्दारहलक्खणन्ति योजना. तत्थाति तस्सं परिसतो कम्मविपत्तियं. तम्पीति कम्मप्पत्तछन्दारहलक्खणम्पि, वुत्तमेवाति सम्बन्धो. तत्थाति ‘‘चत्तारो भिक्खू पकतत्ता कम्मप्पत्ता’’ति पाठे. अनुक्खित्ताति सङ्घेन उक्खेपनीयकम्मस्स अकतत्ता अनुक्खित्ता. परिसुद्धसीलाति पाराजिकं अनज्झापन्नत्ता परिसुद्धसीला. इमेहि पदेहि पकति अत्ता सभावो एतेसन्ति पकतत्ताति अत्थं दस्सेति. ‘‘कम्मस्स अरहा’’ति इमिना ‘‘कम्मप्पत्ता’’ति पदस्स छट्ठीसमासञ्च पत्तसद्दस्स अरहअनुच्छविकत्थभावञ्च दस्सेति. तेहीति चतूहि पकतत्तेहि. एतीति आगच्छति. अवसेसाति चतूहि पकतत्तेहि अवसेसा. यस्स पनाति पुग्गलस्स पन. कम्मारहोति कम्मस्स अरहो.
४८९. एत्थाति पण्डकादीनं अवत्थुभावदस्सनट्ठाने.
अपलोकनकम्मकथा
४९५-६. तत्थाति चतूसु कम्मेसु. एत्थाति ओसारणादिपाठे. पदसिलिट्ठतायाति लोके पदानं सिलिट्ठभावतो. तत्थाति ओसारणादीसु पञ्चसु. कण्टकसामणेरस्स या सा दण्डकम्मनासना अत्थि, सा निस्सारणाति योजना. ‘‘मिच्छादिट्ठिको होती’’ति वत्वा तमेवत्थं दस्सेतुं ‘‘अन्तग्गाहिकाय दिट्ठिया समन्नागतो’’ति वुत्तं. मिच्छादिट्ठि हि लिङ्गनासनाय कारणं होति. सोति सामणेरो, ‘‘निस्सज्जापेतब्बो’’ति पदे कारितकम्मं, वुत्तकम्मं वा. तं लद्धिन्ति धातुकम्मं, अवुत्तकम्मं वा. किन्ति कातब्बन्ति आह ‘‘एवञ्च पन कम्मं कातब्ब’’न्ति.
कातब्बाकारं दस्सेन्तो आह ‘‘सङ्घं भन्ते’’तिआदि. यं सहसेय्यं लभन्तीति योजना. तस्साति सहसेय्यस्स. अलाभायाति अलाभत्थाय. ‘‘चर पिरे विनस्सा’’ति इमिना निस्सारणाकारं दस्सेति. अत्थो पनस्स हेट्ठा वुत्तोयेव.
सोति समणेरो, ओसारेतब्बोति सम्बन्धो.
स्वायन्ति सो अयं सामणेरो, अच्चयं देसेतीति सम्बन्धो. सोरतोति सुन्दरलद्धियं रतो, दुलद्धितो वा सुट्ठु ओरतो. यथा पुरेति यथा पुब्बे रुच्चति, तथाति योजना. कायसम्भोगसामग्गिदानन्ति कायेन च सम्भोगेन च सामग्गिया दानं.
एवन्तिआदि निगमनं. यस्मा पन ब्रह्मदण्डो पञ्चसतिकक्खन्धके (चूळव. ४४५) छन्नस्सेव पञ्ञत्तो, तस्मा तस्सेव दातब्बोति आह ‘‘न केवल’’न्तिआदि. एसाति ब्रह्मदण्डो, अञ्ञोपि यो भिक्खु विहरति, तस्सपि दातब्बोति सम्बन्धो. किन्ति दातब्बोति आह ‘‘एवञ्च पन दातब्बो’’ति. दातब्बाकारं दस्सेन्तो आह ‘‘सङ्घमज्झे’’तिआदि.
यं वचनं इच्छेय्य, तं वचनन्ति योजना. खमापेन्तस्साति सङ्घं खमापेन्तस्स तस्स भिक्खुस्साति योजना.
पटिसङ्खाति पटिसङ्खाय, ञाणेन पच्चवेक्खित्वाति अत्थो.
यन्ति अवन्दियकम्मं, अनुञ्ञातन्ति सम्बन्धो. केन अनुञ्ञातन्ति आह ‘‘भगवता’’ति. किस्मिं खन्धके अनुञ्ञातन्ति आह ‘‘भिक्खुनिक्खन्धके’’ति. केसु वत्थूसु अनुञ्ञातन्ति आह ‘‘तेन खो पन…पे… इमेसु वत्थूसू’’ति (चूळव. ४११). किं कत्वा अनुञ्ञातन्ति आह ‘‘दुक्कटं पञ्ञपेत्वा’’ति. किन्ति अनुञ्ञातन्ति आह ‘‘अनुजानामि…पे… कातब्बो’’ति. तस्साति अवन्दियस्स. ‘‘न ओसारणादीनी’’ति इमिना एवसद्दस्स छड्डेतब्बत्थं दस्सेति. तस्साति कम्मलक्खणभूतस्स अवन्दियस्स. तत्थेवाति भिक्खुनिक्खन्धकेयेव. नन्ति कम्मलक्खणं. इधापीति परिवारे कम्मवग्गेपि.
अपासादिकन्ति अपसादावहं, अपसादजनकं वा.
ततोति अवन्दियकरणतो. इमन्ति भिक्खुं. वन्दियन्ति वन्दितब्बं, वन्दनं वा.
एत्थाति अपलोकनकम्मे, भिक्खुनिसङ्घमूलकं कत्वा पञ्ञत्तन्ति योजना. भिक्खुसङ्घस्सापीति पिसद्दो न भिक्खुनिसङ्घस्सेवाति दस्सेति. पनसद्दो सम्भावनत्थो, तथा भिक्खुनिसङ्घमूलकं पञ्ञत्तम्पीति अत्थो, लभितब्बभावं वित्थारेन दस्सेन्तो आह ‘‘यं ही’’तिआदि. यं अपलोकनकम्मं करोतीति योजना. अप्पमत्तकविस्सज्जकेन पन दातब्बानीति सम्बन्धो. तेसन्ति सूचिआदीनं. सोयेवाति अप्पमत्तकविस्सज्जकोयेव. ततोति अप्पमत्तकतो. तत्थाति सेनासनक्खन्धकवण्णनायं (चूळव. अट्ठ. ३२१). वुत्तप्पकारं गिलानभेसज्जम्पीति सम्बन्धो. योपि चाति भिक्खुपि च होतीति सम्बन्धो. तस्स दातब्बाति सम्बन्धो. तत्रुप्पादतोति तस्मिं महावासे उप्पादपच्चयतो, गहेत्वाति सम्बन्धो. ‘‘पेसलस्सा’’तिआदिना दुस्सीलादीनं दातुं न वट्टतीति दस्सेति.
जग्गापेतुं वट्टतीति एत्थ अपुच्छित्वा जग्गापेतुं वट्टतीति आह ‘‘अयं भिक्खू’’तिआदि. ओदिस्साति उद्दिसित्वा.
आसनघरं वाति पटिमाघरं वा, कारको मनुस्सोति सम्बन्धो. उपनिक्खेपतो गहेत्वाति सम्बन्धो. सङ्घिकेनपीति पिसद्दो न केवलं चेतियस्स उपनिक्खेपेनेव, अथ खो सङ्घिकेनपीति दस्सेति.
यापनमत्तं अलभन्तेहि करोन्तेहीति योजना, परिभुञ्जन्तेहि हुत्वाति सम्बन्धो. ‘‘वत्तं करोमा’’तिआदिना ‘‘यापनमत्त’’न्ति पदस्स अत्थं दस्सेति. विहारे रोपिता ये फलरुक्खाति योजना. येसन्ति रुक्खानं. तेसूति रुक्खेसु. ये पनाति रुक्खा पन, अपरिग्गहिता होन्तीति सम्बन्धो. तं पनाति अपलोकनकम्मं पन. सलाकं गण्हन्ति एत्थाति सलाकग्गं, ठानं. ‘‘यागग्गभत्तग्ग’’इति एत्थापि एसेव नयो. उपोसथग्गेति उपोसथस्स गहणट्ठाने, उपोसथगेहेति अत्थो. तत्थाति उपोसथग्गे. तन्ति अपलोकनकम्मं.
यं मूलतचपत्तअङ्कुरपुप्फफलखादनीयादीति योजना. अन्तोसीमायाति अन्तो उपचारसीमाय.
सुकतमेवाति सङ्घेन कतमेव. उपोसथदिवसेति निदस्सनमत्तं यस्मिं कस्मिंचि दिवसेपि कतत्ता.
फलवारेनाति रुक्खानं फलगहणवारेन. रुक्खा धरन्तीति रुक्खा तिट्ठन्ति, संविज्जन्ति वा. येहीति भिक्खूहि रोपिता, होन्तीति सम्बन्धो. सा एव कतिकाति पुब्बे कता सा एव कतिका, अञ्ञा कतिका न कातब्बाति अधिप्पायो.
अञ्ञस्मिं विहारेति रुक्खानं ठितविहारतो अञ्ञस्मिं विहारे. तेसन्ति रुक्खानं, सामीति सम्बन्धो. येपीति रुक्खापि, रोपिताति सम्बन्धो. अञ्ञतो ठानतोति योजना. तेसूति रुक्खेसु. एत्थाति विहारे. तेहि पनाति परिवेणसामिकेहि भिक्खूहि पन. दसभागन्ति दसमभागं. ‘‘एसेव नयो’’ति इमिना दसभागं दत्वाति अत्थं अतिदिसति.
सम्भावनीयभिक्खुनोति सीलसुतादीहि सम्भावनीयस्स भिक्खुनो. तत्थाति पोराणविहारे. मूलेति पुब्बे, आदिकालेति अत्थो. निक्कुक्कुच्चेनाति ‘‘अभाजितमिद’’न्ति कुक्कुच्चविरहेन. खिय्यनमत्तमेव तन्ति तं खिय्यनं खिय्यनमत्तमेव, न सामणेरानं खिय्यनं रुहतीति अत्थो.
पनसरुक्खन्ति कण्टकीफलरुक्खं. अयं सामीचीति अयं भाजेत्वा खादनं अनुधम्मता. खायितन्ति खादितं. द्विन्नं तिण्णं कतिकपटिप्पस्सम्भनं नयेन ञातुं सक्कुणेय्यत्ता तं अदस्सेत्वा एकस्सेव कतिकपटिप्पस्सम्भनं दस्सेन्तो आह ‘‘एकभिक्खुके पना’’तिआदि. पुरिमकतिकाति ‘‘यथासुखं परिभुञ्जितुं रुच्चती’’ति (परि. अट्ठ. ४९५-४९६) पुरे कता कतिका. तेसन्ति सामणेरानं, फातिकम्मन्ति सम्बन्धो. भाजेत्वाति सामणेरानं भाजेत्वा. इमिना सामणेरानं फातिकम्मं न दातब्बम्पि भागं भाजेतब्बन्ति दस्सेति.
सामन्तगामेहीति आसन्नगामेहि, आगन्त्वाति सम्बन्धो. एकं अम्बं एकं लबुजन्ति योजना. अदिय्यमाने दोसे दस्सिते दिय्यमाने आनिसंसम्पि अत्थतो ञातब्बन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘अदिय्यमाने ही’’तिआदि.
गण्हन्तानं मनुस्सानन्ति सम्बन्धो. ततोति कतिकवत्तट्ठपनतो. न वत्तब्बाति फलदानकुलदूसकत्ता न वत्तब्बा. किन्ति आचिक्खितब्बन्ति आह ‘‘नाळिकेरादीनी’’तिआदि. अनुविचरित्वाति पदानमनुक्कमेन विचरित्वा. उपड्ढभागोति भिक्खूनं लद्धभागतो उपड्ढो भागो. अपलोकेत्वाति सङ्घं आपुच्छित्वा.
मग्गगमियसत्थवाहोति मग्गं गमिको सत्थवाहो. सोति बलक्कारेन गहेत्वा खादन्तो. छायादीनन्तिआदिसद्देन आरामवनानि सङ्गहेतब्बानि. सचे अत्थीति सचे अत्थो अत्थि. फलभरिताति फलेन परिपुण्णा. ‘‘फलभारिता’’तिपि पाठो. फलसङ्खातेन भारेन समन्नागताति अत्थो. अपच्चासीसन्तेनाति तेसं सन्तिका दानपटिदानं अपच्चासीसन्तेन. पुब्बे वुत्तमेवाति पुब्बे सङ्घिकट्ठाने ‘‘कुद्धो हि सो’’तिआदिना वुत्तमेव. एत्थाति पुग्गलिकट्ठाने.
तन्ति फलारामं. सोति पटिबलो भिक्खु. भारियं कम्मन्ति जग्गनकम्मं भारियं. एत्तकेनाति ततियभागउपड्ढभागमत्तेन. सब्बं फलारामन्ति सम्बन्धो. मूलभागन्ति पठमभागं. ‘‘दसभागमत्त’’न्ति इमिना तदत्थं दस्सेति. दत्वाति सङ्घस्स दत्वा. सोति भिक्खु. अकतावासन्ति पुब्बे अकतं नवं सेनासनं. आरामन्ति सङ्घस्स आरामं. तेहिपीति निस्सितकेहिपि. पिसद्दो आचरियं अपेक्खति. तेसन्ति निस्सितकानं. जग्गितकालेति जग्गितानं रुक्खानं पुप्फफलभरितकाले. जग्गनकालेति जग्गनमत्तकाले, जग्गनमत्तमेव, न जग्गनकारणा किञ्चि पुप्फं वा फलं वा होति, तस्मिं कालेति अत्थो. ‘‘बहु’’न्तिआदिना वारेतब्बाकारं दस्सेति.
फातिकम्मेन जग्गन्तो न अत्थीति योजना. अनापुच्छित्वावाति सङ्घं अनपलोकेत्वाव. इतीति एवं.
ञत्तिकम्मट्ठानभेदे पन एवं विनिच्छयो वेदितब्बोति योजना. ओसारेति सङ्घमज्झं पवेसेति इमाय ञत्तियाति ओसारणा.
निस्सारियति सङ्घतो बहि करियति इमायाति निस्सारणा. ञत्ति उपोसथो नामाति इदं कारणूपचारवसेन वुत्तं. तेनाह ‘‘उपोसथकम्मवसेन ठपिता’’ति. एसेव नयो ञत्तिपवारणा नामाति एत्थापि.
अनुसासेय्यातिआदिना पठमपुरिसएय्यविभत्तिवसेन ठपिता ञत्ति अत्तना परं सम्मनितुं ठपिता ञत्ति नाम. अनुसासेय्यन्तिआदिना उत्तमपुरिसएय्यंविभत्तिवसेन ठपिता ञत्ति अत्तनाव अत्तानं सम्मनितुं ठपिता ञत्ति नाम. अत्तनाव अत्ता वा परो वा सम्मनियति इमाय ञत्तियाति सम्मुति. निस्सट्ठपत्तचीवरादीनि दीयन्ति अनेनाति दानं, ञत्ति. वच्चं अनपेक्खित्वा वाचकस्स नियतनपुंसकलिङ्गत्ता नपुंसकलिङ्गवसेन वुत्तं.
आपत्ति पटिग्गण्हियति अनेनाति पटिग्गहो.
पटिमुखं उपरि कड्ढियति इमायाति पच्चुक्कड्ढना.
कम्ममेवाति लक्खियति अनेनाति कम्मलक्खणं.
‘‘तथा’’ति पदेन ‘‘कम्मलक्खणं नामा’’ति पदं अतिदिसति. ततोति सब्बसङ्गाहिकञत्तितो. परा द्वे ञत्तियो कम्मलक्खणं नामाति योजना. इतीतिआदि निगमनं.
ञत्तिदुतियकम्मट्ठानभेदे ओसारणादीनं विसेसं दस्सेन्तो आह ‘‘वड्ढस्स लिच्छविनो’’तिआदि. सीमासम्मुति चातिआदिना योजना कातब्बा.
या पन द्वे ञत्तिदुतियकम्मवाचा वुत्ताति योजना. इतीतिआदि निगमनं.
ञत्तिचतुत्थकम्मट्ठानभेदे योजनानयो पाकटोयेव.
४९७. चतुवग्गकरणे कम्मेतिआदिकाय देसनाय सम्बन्धं दस्सेन्तो आह ‘‘इति कम्मानि चा’’तिआदि. तत्थ इतीति एवं दस्सेत्वाति सम्बन्धो. तस्सत्थोति तस्स ‘‘चतुवग्गकरणे कम्मे’’तिआदिवचनस्स अत्थो वेदितब्बोति सम्बन्धो.
इति कम्मवग्गवण्णनाय योजना समत्ता.
अत्थवसवग्गादिवण्णना
४९८. एवं कम्मवग्गवण्णनं दस्सेत्वा तस्सानन्तरे वुत्ताय ‘‘द्वे अत्थवसे पटिच्चा’’तिआदिकाय देसनाय अनुसन्धिं दस्सेन्तो आह ‘‘इदानी’’तिआदि, इदानि आरद्धन्ति सम्बन्धो. यानि तानि सिक्खापदानीति योजना. दिट्ठधम्मिकवेरानन्ति दिट्ठधम्मे पवत्तत्ता च विरमितब्बत्ता च दिट्ठधम्मिकानं वेरानं. संवरायाति एत्थ संपुब्बो वरधातु पिदहनत्थो, आयसद्दो च तदत्थोति आह ‘‘पिदहनत्थाया’’ति. विपाकदुक्खसङ्खातानन्ति पाणातिपातादीनं विपाकभूतानं दुक्खसङ्खातानं. सम्परायिकानन्ति सम्पराये पवत्तानं. इधाति इमस्मिं सिक्खापदपञ्ञत्तानिसंसट्ठाने. ‘‘वज्जनीयभावतो’’ति इमिना वज्जेतब्बानीति वज्जानीति वचनत्थं दस्सेति. भायन्ति एतेहीति भयानि. अक्खमट्ठेनाति असहणीयट्ठेन. ‘‘अकुसलानीति वुच्चन्ती’’ति इमिना विपाकदुक्खानि फलूपचारेन अकुसलानि नामाति दस्सेति. गणबन्धभेदनत्थाय सिक्खापदं पञ्ञत्तन्ति एवमेव पाठो. पोत्थकेसु पन ‘‘गणभोजनसिक्खापदं पञ्ञत्त’’न्ति पाठो लिखितो. सब्बत्थाति सब्बस्मिं अत्थवसवग्गे. यन्ति वचनं. एत्थाति इमस्मिं वग्गे.
इति अत्थवसवग्गवण्णनाय योजना समत्ता.
४९९. वत्तेसु वत्तमानो पुग्गलो ओसारीयति अनेनाति ओसारणीयं, कम्मं. तेन वुत्तं ‘‘येन कम्मेन ओसारीयति, तं कम्मं पञ्ञत्त’’न्ति. ‘‘येन कम्मेना’’तिआदिना भण्डनकारकादयो निस्सारीयन्ति अनेन कम्मेनाति निस्सारणीयन्ति वचनत्थं दस्सेति.
५००. सत्तापत्तिक्खन्धा पञ्ञत्तं नामाति सम्बन्धो. अन्तराति ककुसन्धादीनं तिण्णं बुद्धानञ्च अम्हाकं भगवतो च अन्तरे. ‘‘सिक्खापदे’’ति इमिना ‘‘अपञ्ञत्ते’’ति पदस्स अत्थं दस्सेति. मक्कटीवत्थुआदिविनीतकथा अनुपञ्ञत्तं नामाति सम्बन्धो. ‘‘सिक्खापदे’’ति इमिना ‘‘पञ्ञत्ते’’ति पदस्स अत्थं दस्सेति. सब्बत्थाति सब्बस्मिं आनिसंसवग्गे.
इति आनिसंसवग्गवण्णनाय योजना समत्ता.
५०१. सब्बसिक्खापदानं सङ्गहन्ति सम्बन्धो. तत्थाति ‘‘नव सङ्गहा’’तिआदिपाठे एवमत्थो वेदितब्बोति योजना. ‘‘वत्थुना सङ्गहो’’ति इमिना ‘‘वत्थुस्मिं, वत्थूनं सङ्गहो’’ति अत्थं निवारेति. एत्थाति ‘‘वत्थुसङ्गहो’’तिआदिपाठे. हीति वित्थारो. यस्मा नत्थीति सम्बन्धो. सब्बानीति सिक्खापदानि. ‘‘सङ्गहितानी’’ति इमिना सङ्गहितब्बोति सङ्गहोति निब्बचनं दस्सेति. एवं तावातिआदि निगमनं.
यस्मा पन सङ्गहिताति सम्बन्धो.
एवमेत्थातिआदिना खन्धसमुट्ठानअधिकरणसमथे सम्पिण्डेत्वा निगमनं दस्सेति. एत्थाति सङ्गहवग्गे.
इति समन्तपासादिकाय विनयसंवण्णनाय
नवसङ्गहितवण्णनाय योजना समत्ता.
निट्ठिताति निट्ठं निप्फत्तिं इता गताति निट्ठिता, अथ वा निट्ठे निप्फत्तियं इता ठिताति निट्ठिता. चसद्दो अवधारणत्थो, निट्ठिता एवाति हि अत्थो. अनुत्तानत्थपदवण्णनाति अनुत्तानानं अत्थवन्तपदानं, अत्थानञ्च पदानञ्च वण्णना.
इति परिवारवण्णनाय योजना समत्ता.
निट्ठिता च पाचित्यादिवण्णनाय योजनाति.
जादिलञ्छितनामेननेकानं वाचितो मया;
परिवारविनयस्स, समत्तो योजनानयो.
निगमनकथावण्णना
एवं विनयसंवण्णनं कत्वा इदानि तं निगमेन्तो आह ‘‘एत्तावता’’तिआदि. तत्थ एत्तावताति एत्तकेन ‘‘यो कप्पकोटीहिपि अप्पमेय्य’’न्तिआदिवचनतो (पारा. अट्ठ. १.गन्थारम्भकथा) पट्ठाय ‘‘नवसङ्गहितवग्गवण्णना निट्ठिता’’ति वचनपरियोसानानं अक्खरपदब्यञ्जनानं समुदायभूतेन वचनक्कमेन, समत्ताति सम्बन्धो.
उभतोविभङ्गखन्धकपरिवारविभत्तिदेसनन्ति उभतोविभङ्गेन च खन्धकेन च परिवारेन च विभजितब्बदेसनं विनयपिटकन्ति सम्बन्धो. नाथोति भिक्खुभिक्खुनीनं हितपटिपत्तिं याचनट्ठेन च किलेसानं उपतापनट्ठेन च वेनेय्यानं हितसुखं आसीसनट्ठेन च चित्तिस्सरियट्ठेन च नाथो. वेनेय्यन्ति विनेतब्बट्ठेन वेनेय्यं. जिनोति पञ्चमारानं जितट्ठेन जिनो. अयं पनेत्थ योजना – नाथो वेनेय्यं विनेन्तो जिनो उभतोविभङ्गखन्धकपरिवारविभत्तिदेसनं यं विनयपिटकं आहाति.
समधिकसत्तवीसतिसहस्समत्तेनाति सह अधिकेन सत्तसहस्सप्पमाणेन च वीसतिसहस्सप्पमाणेन च गन्थेनाति सम्बन्धो. तस्साति विनयपिटकस्स. समन्तपासादिकाति समन्ततो पसादं वहिका, जनिका वा. तत्रायं योजना – तस्स समधिकसत्तवीसतिसहस्समत्तेन गन्थेन समन्तपासादिका नाम संवण्णना समत्ताति.
तत्रिदन्ति तत्र इदं. ‘‘तत्रा’’ति पदं पुरिमवचनापेक्खं. तत्र ‘‘समन्तपासादिका नामा’’ति वचनेति हि अत्थो. समन्तपासादिकत्तस्मिन्ति पच्चत्तत्थे चेतं भुम्मवचनं होति ‘‘इदम्पि सीलस्मि’’न्तिआदीसु (दी. नि. १.१९४ आदयो) विय, समन्तपासादिकत्तन्ति अत्थो. अयं पनेत्थ योजनातत्र ‘‘समन्तपासादिका नामा’’ति वचने समन्तपासादिकाय इदं समन्तपासादिकत्तं होतीति अयं समन्तपासादिकभावोति अत्थो.
आचरियपरंपरतोतिआदीसु गाथासु वुत्तं नवविधं विसेसनपदं ‘‘न दिस्सती’’ति पदेन सम्बन्धितब्बं. सम्पस्सतन्ति सम्मा पस्सन्तानं विञ्ञूनन्ति सम्बन्धो. यतोति यस्मा, न दिस्सतीति सम्बन्धो. एत्थाति संवण्णनायं. समन्तपासादिकात्वेवाति समन्तपासादिका इति एव नाम. विनयस्साति विनयपिटकस्स. विनेय्यदमनकुसलेनाति विनेय्यानं दमने छेकेन. लोकनाथेनाति लोकानं नाथेन. लोकमनुकम्पमानेनाति लोकं अनुकम्पमानेन. अयञ्हेत्थ योजना – आचरियपरंपरतो…पे… विभङ्गनयभेददस्सनतो सम्पस्सतं विञ्ञूनं एत्थ किञ्चि अपासादिकं यतो न दिस्सति, तस्मा विनेय्यदमनकुसलेन लोकनाथेन लोकमनुकम्पमानेन भगवता वुत्तस्स विनयस्स अयं समन्तपासादिकात्वेव संवण्णना पवत्ताति.
तिस्सोपि इमा सीहळट्ठकथायो सुत्वाति सम्बन्धो. कस्स सन्तिके सुतन्ति आह ‘‘बुद्धमित्तो…पे… सन्तिके’’ति. ‘‘बुद्धमित्तो’’ति नामेन विस्सुतस्स यसस्सिनो विनयञ्ञुस्स धीरस्स थेरस्स सन्तिके सुत्वाति योजना. ‘‘सुत्वा’’ति पदं ‘‘आरद्धा’’ति पदे पुब्बकालकिरियाविसेसनं.
महामेघवनुय्याने भूमिभागे पतिट्ठितो सत्थु महाबोधिविभूसितो यो महाविहारो अत्थीति योजना.
तस्स महाविहारस्स दक्खिणे दिसाभागे पधानघरं पधानघरनामकं उत्तमं सुचिचारित्तसीलेन भिक्खुसङ्घेन सेवितं यं परिवेणं अत्थि, तत्थ कारयीति योजना.
कोनामो कारयीति आह ‘‘उळारकुलसम्भूतो…पे… विस्सुतो’’ति. तत्थ उळारकुलसम्भूतो सङ्घुपट्ठायको सदा अनाकुलाय सद्धाय रतनत्तये पसन्नो ‘‘महानिगमसामी’’ति विस्सुतो उपासको कारयीति सम्बन्धो.
कं कारयीति आह ‘‘चारु…पे… सम्पन्नसलिलासय’’न्ति. तत्थ चारुपाकारसंचितं सोभेन पाकारेन सुट्ठु चितं चिनितं मनोरमं सीतच्छायतरूपेतं सीतच्छायेन रुक्खेन उपेतं सम्पन्नसलिलासयं मधुरजलाधारं यं पासादं कारयीति योजना. महानिगमसामिनो तत्र पासादे वसतामयाति सम्बन्धो.
कं उद्दिसित्वा कीदिसा का आरद्धाति आह ‘‘सुचिसीलसमाचारं…पे… विनयवण्णना’’ति. तत्थ सुचिसीलसमाचारं बुद्धसिरिव्हयं थेरं उद्दिसित्वा इद्धा अत्थविनिच्छयादीहि परिपुण्णा या विनयवण्णना आरद्धाति योजना.
किंनामस्स रञ्ञो कतमे संवच्छरे आरद्धा, किस्मिं काले परिनिट्ठिताति आह ‘‘पालयन्तस्स…पे… परिनिट्ठिता’’ति. तत्थ सकलं लङ्कादीपं निरब्बुदं कत्वाति सम्बन्धो. पालयन्तस्स सिरिनिवासस्स सिरिपालयसस्सिनो रञ्ञो जयसंवच्छरेति सम्बन्धो. समवीसतिमे खेमे जयसंवच्छरे अयं विनयसंवण्णना आरद्धा, एकवीसम्हि रञ्ञो एकवीसतिमे संवच्छरे सम्पत्ते सति परिनिट्ठिताति योजना.
यथा अत्तनो संवण्णना निरुपद्दवा सीघं निट्ठं उपगता, एवं लोकस्स धम्मूपसंहिता सीघं गच्छन्तूति आसीसं दस्सेन्तो आह ‘‘उपद्दवाकुले’’तिआदि. तत्थ उपद्दवाकुले उपद्दवेहि आकुले लोके सत्तलोके निरुपद्दवतो उपद्दवविरहतो यथा अयं विनयसंवण्णना एकसंवच्छरेनेव निट्ठं उपागता, एवं सब्बस्स लोकस्स आरद्धा सब्बेपि धम्मूपसंहिता अत्था निरुपद्दवा सीघं निट्ठं गच्छन्तूति योजना.
अत्तना समाचितस्स पुञ्ञस्स इच्छितत्थे परिणामनं दस्सेन्तो आह ‘‘चिरट्ठितत्थं धम्मस्सा’’तिआदि. तत्थ धम्मस्स चिरट्ठितत्थं इमं विनयसंवण्णनं करोन्तेन सद्धम्मबहुमानेन मया यञ्च पुञ्ञं समाचितं, सब्बस्स तस्स पुञ्ञस्स आनुभावेन सब्बेपि पाणिनो धम्मराजस्स भगवतो सद्धम्मरससेविनो भवन्तु.
सद्धम्मो चिरं तिट्ठतु, देवो काले वस्सं वस्सन्तो चिरं पजं सत्तसमूहं तप्पेतु. राजा धम्मेन मेदनिं रक्खतूति योजना. इतिसद्दो परिसमापनत्थो. इति परिनिट्ठं सुट्ठु आपनं दट्ठब्बन्तीति अत्थो.
सद्धा च बुद्धि च वीरियञ्च सद्धाबुद्धिवीरियानि, विसुद्धानि च तानि सद्धाबुद्धिवीरियानि चेति विसुद्धसद्धाबुद्धिवीरियानि, परमानि च तानि विसुद्धसद्धाबुद्धिवीरियानि चेति परमविसुद्धसद्धाबुद्धिवीरियानि, तेहि परिमण्डितो परमविसुद्धसद्धाबुद्धिवीरियपटिमण्डितो, तेन, थेरेनाति सम्बन्धो. सीलञ्च आचारो च अज्जवञ्च मद्दवञ्च सीलाचारज्जवमद्दवानि, तानि आदीनि येसं तेति सीलाचारज्जवमद्दवादयो, आदिसद्देन खन्तिसोरच्चादयो सङ्गण्हाति, तेयेव गुणाति सीलाचारज्जवमद्दवादिगुणा, तेसं समुदयोति सीलाचारज्जवमद्दवादिगुणसमुदयो, तेन समुदितो सुट्ठु पाकटोति सीलाचारज्जवमद्दवादिगुणसमुदयसमुदितो, तेन थेरेनाति सम्बन्धो.
सकसमयो च समयन्तरो च सकसमयसमयन्तरा, तेयेव पन गहनसदिसत्ता गहनन्ति सकसमयसमयन्तरगहनं, तस्स अज्झोगाहणं सकसमयसमयन्तरगहनज्झोगाहणं, तस्मिं समत्थो सकसमयसमयन्तरगहनज्झोगाहणसमत्थो. तेन थेरेनाति सम्बन्धो. विसेसेन अञ्जति पाकटं करोतीति वियत्तो, पुग्गलो, वियत्तस्स इदं वेय्यत्तियं, सति. पञ्ञा च वेय्यत्तियञ्च पञ्ञावेय्यत्तियं, तेन समन्नागतेनाति सम्बन्धो. समन्नागतेन थेरेनाति योजना.
तीणि पिटकानीति तिपिटकं, तमेव परियापुणितब्बत्ता परियत्तीति तिपिटकपरियत्ति, तस्स पभेदो एत्थ सत्थुसासनेति तिपिटकपरियत्तिपभेदं, तस्मिं. सह अट्ठकथायाति साट्ठकथं, सत्थु सासनं, तस्मिं सत्थुसासनेति सम्बन्धो. सत्थुनो परियत्तिपटिपत्तिपटिवेधवसेन तिविधं सासनं सत्थुसासनं, ब्यासोपि युज्जतेव, तस्मिं सत्थुसासने ‘‘अप्पटिहत’’इति पदेन सम्बन्धितब्बं. अप्पटिहतं ञाणं अप्पटिहतञाणं, इदं तस्मिं विनयसंवण्णनाकाले थेरस्स पटिवेधञाणाभावतो सुतमयचिन्तामयञाणं सन्धाय वुत्तन्ति दट्ठब्बं. अप्पटिहतञाणस्स पभावो एतस्साति अप्पटिहतञाणपभावो, तेन थेरेनाति सम्बन्धो. महन्तं वेय्याकरणमेतस्साति महावेय्याकरणो, इमिना सिक्खानिरुत्तिआदीहि छळङ्गे महन्तवेय्याकरणे थेरस्स अप्पटिहतञाणपभावतं दस्सेति, तेन महावेय्याकरणेन थेरेनाति सम्बन्धो.
करणं वुच्चति ठानं करियति उच्चारियति एत्थ, एतेनाति वा वचनत्थेन, करणस्स सम्पत्ति करणसम्पत्ति, ताय जनितं करणसम्पत्तिजनितं. सुखेन थेरमुखतो विनिग्गतं सुखविनिग्गतं, करणसम्पत्तिजनितेन हेतुभूतेन सुखविनिग्गतं करणसम्पत्तिजनितसुखविनिग्गतं. मधुरवचनञ्च उदारवचनञ्च मधुरोदारवचनं, पुब्बपदे उत्तरपदलोपो, इमिना केटुभपकरणे (सुबोधालंकारे १२७-१४२ गाथासु) वुत्तेसु दससु सद्दगुणेसु मधुरतागुणेन च उदारतागुणेन च समन्नागतभावं दस्सेति. करणसम्पत्तिजनितसुखविनिग्गतञ्च तं मधुरोदारवचनञ्चेति करणसम्पत्तिजनितसुखविनिग्गतमधुरोदारवचनं. अथ वा करणसम्पत्तिजनितञ्च तं सुखविनिग्गतमधुरोदारवचनञ्चेति करणसम्पत्तिजनितसुखविनिग्गतमधुरोदारवचनं. एलं वुच्चति दुरुत्तदोसो, नत्थि एलमेतस्साति नेला, सोयेव वण्णो नेलवण्णो, तेन युत्तं नेलवण्णयुत्तं, करणसम्पत्तिजनितसुखविनिग्गतमधुरोदारवचनं नेलवण्णयुत्तमेतस्साति करणसम्पत्तिजनितसुखविनिग्गतमधुरोदारवचननेलवण्णयुत्तो, थेरो. विसेसनपरपदसमासो, नेलवण्णयुत्तकरणसम्पत्ति जनितसुखविनिग्गतमधुरोदारवचनोति हि अत्थो, तेन थेरेनाति सम्बन्धो. युत्तञ्च परिसाय सोतेन अनुरूपत्ता, मुत्तञ्च परिसाय विसारदत्ताति युत्तमुत्तं, वचनं, तं वदति सीलेनाति युत्तमुत्तवादी, तेन थेरेनाति सम्बन्धो.
कम्मसस्सतउच्छेदइस्सरनिम्मानादिवसेन नाना वादा एतेसन्ति वादिनो, नानावादा जना, वादीनं, वादीसु वा वरो कम्मकिरियवादत्ताति वादिवरो, तेन थेरेनाति सम्बन्धो. पाळिया अत्थं वण्णेतुं समत्थत्ता महन्तो कवि महाकवि, तेन थेरेनाति सम्बन्धो.
अत्थधम्मनिरुत्तिपटिभानवसेन पभिन्नाय पटिसम्भिदाय परिवारितोति पभिन्नपटिसम्भिदापरिवारो, तस्मिं उत्तरिमनुस्सधम्मेति सम्बन्धो. छ अभिञ्ञा च पटिसम्भिदा च छळभिञ्ञापटिसम्भिदा, ता आदयो येसं तेति छळभिञ्ञापटिसम्भिदादयो, आदिसद्देन तेविज्जादयो सङ्गण्हाति. छळभिञ्ञापटिसम्भिदादयो पभेदा एतस्साति छळभिञ्ञापटिसम्भिदादिप्पभेदो, सोयेव गुणो छळभिञ्ञापटिसम्भिदादिप्पभेदगुणो, तेन पटिमण्डितो छळभिञ्ञापटिसम्भिदादिप्पभेदगुणपटिमण्डितो, तस्मिं उत्तरिमनुस्सधम्मेति सम्बन्धो. उत्तरिमनुस्सानं झानलाभिआदीनं धम्मो उत्तरिमनुस्सधम्मो, अथ वा मनुस्सानं कुसलकम्मपथसङ्खातधम्मतो उत्तरीति उत्तरिमनुस्सधम्मो, झानादिधम्मो, तस्मिं, ‘‘सुप्पतिट्ठित’’ इति पदेन सम्बन्धितब्बं. सुप्पतिट्ठिता बुद्धि एतेसन्ति सुप्पतिट्ठितबुद्धिनो, तेसं थेरानन्ति सम्बन्धो. थेरानं वंसे पकारेन दिप्पन्ति, पदीपो वियाति वा थेरवंसप्पदीपा, तेसं. थिरो सीलसमाधिपञ्ञासङ्खातो गुणो एतेसमत्थीति थेरा, तेसं, वंसालङ्कारभूतेनाति सम्बन्धो. महाविहारे वसनसीला वसनधम्मा, वसने साधुकारीति वा महाविहारवासिनो, तेसं, थेरानन्ति सम्बन्धो. वंसे अलङ्कारो, वंसस्स वाति वंसालङ्कारो, सो हुत्वा भूतो, वंसालङ्कारभावं वा पत्तोति वंसालङ्कारभूतो, तेन थेरेनाति सम्बन्धो.
विपुला च सा विसुद्धा चेति विपुलविसुद्धा, विसेसनोभयपदो, विपुलविसुद्धा बुद्धि एतस्साति विपुलविसुद्धबुद्धि, तेन थेरेनाति सम्बन्धो. नाममेव नामधेय्यं, गहितं नामधेय्यमेतस्साति गहितनामधेय्यो, तेन थेरेन कता समन्तपासादिका नाम अयं विनयसंवण्णना तिट्ठतूति सम्बन्धो.
सुद्धचित्तस्स तादिनो लोकजेट्ठस्स महेसिनो ‘‘बुद्धो’’ति नामम्पि याव लोकम्हि पवत्तति, ताव लोकनित्थरणेसीनं कुलपुत्तानं सीलविसुद्धाय नयं दस्सेन्ती लोकस्मिं तिट्ठतूति योजना.
इति निगमनस्स अत्थयोजना समत्ता.
निगमनकथा
एत्तावता च –
रतनपुण्णनामस्स, पुरस्स राजधानिया;
दक्खिणे मुनिरूपस्स, ईसंपाचीननिस्सिते.
यो विहारो सपासादो, कारितो राजदेविया;
या वसता मया तत्र, कता पाचित्यादियोजना.
मापितरत्नपुण्णस्स, सत्तरसेव राजिनो;
जयवस्सेट्ठारसम्हि, सम्पत्तेयं सुनिट्ठिता.
‘‘रतनपुण्णा’’तिव्हयस्स राजधानीनगरस्स दक्खिणस्मिं दिसाभागे पञ्चयोजनप्पमाणे ठाने द्वीहि महातळाकेहि सुसोभितस्स मिधिलनामनगरस्स पुरत्थिमस्मिं दिसाभागे दियड्ढगावुतप्पमाणे ठाने अनेकतालपन्तीहि सुसोभितो चतुन्नं कुलानं रमणीयभूतो ‘‘कफ्रू’’ इति वोहरितो यो सो महागामो पतिट्ठितो, तत्थ पटिसन्धिया जातेन सीलादिगुणेहि पसंसितेन ‘‘जागरो’’ति गरूहि गहितनामधेय्येन तिक्खत्तुं राजूहि राजमुद्दिना लञ्छितेन मे कतायं पाचित्यादिवण्णनाय योजना सम्पत्ते जिनचक्के तेरसाधिकचतुवस्ससताधिकं द्विसहस्सं, सक्कराजे पन एकतिंसाधिकद्विवस्ससताधिकं सहस्सं गिम्हाने जेट्ठमासे जुण्हपक्खस्स पञ्चमे सुक्कवारे निट्ठं पत्ता अनायासेनाति.
योजनाय इमिस्साहं, रचनस्सानुभावतो;
भवेय्यानेकजातीसु, पिटकत्तयधारको.
कुसलो चुभयत्थेसु, परिसासु विसारदो;
समिज्झन्तु सुसङ्कप्पा, मय्हञ्च सब्बपाणिनं.
वप्पादिमनतिक्कम्म, सम्मा देवो पवस्सतु;
अत्तजमिव रक्खन्तु, राजानो चापि मेदिनिन्ति.
इति भदन्तजागरत्थेरेन कता
पाचित्यादिवण्णनाय योजना समत्ता.