सेदमोचिकगाथा
(१) अविप्पवासपञ्हावण्णना
४७९. सेदमोचिकगाथासूति अधिप्पायत्थस्स गम्भीरत्ता तं चिन्तेन्तानं विनयधरानं काये सेदं मोचेतीति सेदमोचिका, सायेव गाथा सेदमोचिकगाथा, तासु. ‘‘अकप्पियसम्भोगो न लब्भती’’ति इमिना कप्पियसम्भोगो लब्भतीति दस्सेति. कप्पियसम्भोगं दस्सेतुं ‘‘नहापनभोजनादी’’ति वुत्तं. अनापत्तीति मातुभिक्खुनिया अनापत्ति. एसा पञ्हाति एत्थ पञ्हसद्दो सभावतिलिङ्गोति सद्दसत्थेसु (सद्दनीतिधातुमालायं १६ हकारन्तधातु; अभिधानप्पदीपिकायं ११५ गाथायं) वुत्तो, इध इत्थिलिङ्गवसेन वुत्तो. ‘‘पण्डितेही’’ति इमिना कुसलस्स कारणं दस्सेति, पण्डितत्ता कुसलोति अधिप्पायो. अस्साति पञ्हाय. एतन्ति विस्सज्जनं. अस्साति गाथाय.
एकादस विवज्जियाति अविभत्तिकनिद्देसो, एकादस विवज्जियेति अत्थो. तेन वुत्तं ‘‘ये’’तिआदि. तेपीति पिसद्दो गाथायं लुत्तनिद्दिट्ठगम्यमानभावं दस्सेति.
अयन्ति न्हापितपुब्बको भिक्खु. निम्मितबुद्धन्ति बुद्धेन निम्मितं बुद्धरूपं.
विवज्जियाति एत्थ यकारो त्वापच्चयस्स कारियोति आह ‘‘विवज्जेत्वा’’ति. असीसकं यं तं कबन्धं अत्थीति योजना. असीसकत्ता केन सरीरेन जीवितं बन्धतीति कबन्धो. यस्साति कबन्धस्स.
हीति सच्चं. तेति अभब्बपुग्गला.
वाचाति एत्थ यकारलोपोति आह ‘‘वाचाया’’ति. इति मेति एवं मम. एवं वदमाने मम वचनन्ति योजना. अथवा इतिमेति एवं इमे, एवं वदमाने इमे जनाति योजना. सद्दम्पीति इमिना गिरसद्दो सद्दपरियायोति दस्सेति. हीति सच्चं. तुण्हीभूतस्स निसिन्नस्स तस्स भिक्खुनोति योजना. यदि मनोद्वारे आपत्ति नाम नत्थि, एवं सति कस्मा आपज्जेय्य वाचसिकन्ति वुत्तन्ति आह ‘‘यस्मा पना’’तिआदि. तेनाति तस्मा. अस्साति भिक्खुस्स.
साति भिक्खुनी, आपज्जतीति सम्बन्धो. वुत्तप्पकारन्ति ‘‘गामन्तरपरियापन्न’’न्ति वुत्तप्पकारं.
तासूति द्वीसु भिक्खुनीसु.
चतुरो जनाति एत्थ चतुन्नं जनानं सरूपं दस्सेन्तो आह ‘‘आचरियो च तयो च अन्तेवासिका’’ति. साहत्थिकाति सहत्था अवहरिता. आणत्तियापीति आणत्तेन अवहरितापि. इतरेसन्ति अन्तेवासिकानं, एकेको मासकोति सम्बन्धो. एत्थाति परिवारे सेदमोचिकगाथायं.
(२) पाराजिकादिपञ्हावण्णना
४८०. सन्थतपेय्यालञ्चाति पठमपाराजिकविभङ्गे (पारा. ६५) वुत्तं सन्थतपेय्यालञ्च.
लिङ्गपरिवत्तं सन्धायाति सति लिङ्गे परिवत्ते पटिग्गहणस्स विजहनं सन्धाय वुत्तं.
योति भिक्खु, परिणामेतीति सम्बन्धो. अत्तनो अत्थायाति योजना.
अस्साति गाथाय. काकउहदन्ति काकेहि करीसुस्सग्गं. कद्दममक्खितन्ति कद्दमेन मक्खितं. कायगतानेव हुत्वाति सम्बन्धो.
हीति वित्थारो. अनरियं तं इत्थिं वा तं पुरिसं वा हनेय्याति योजना. लिङ्गपरिवत्तेन हेतुभूतेन इत्थिभूतं, पुरिसभूतञ्चाति सम्बन्धो. इत्थिभूतन्ति च इत्थी हुत्वा भूतं, इत्थिभावं वा पत्तं.
मिगसिङ्गतापससीहकुमारादीनं तिरच्छानगतमातापितरो वियाति योजना. मिगसिङ्गतापसोति मिगसिङ्गनामको (जा. अट्ठ. ५.१७.९६ आदयो) तापसो. सीहकुमारोति सीहबाहुकुमारो. आदिसद्देन भूरिदत्तादयो सङ्गण्हाति.
कुरुन्दियं आगतन्ति सम्बन्धो.
‘‘सच्चं भणन्तोति गाथाया’’ति पदं ‘‘सच्चं भासतो लहुकापत्ति होती’’ति एत्थ इतिसद्देन सम्बन्धितब्बं. ‘‘सच्चं भणन्तो’’ति गाथाय इति अत्थोति योजना.
(३) पाचित्तियादिपञ्हावण्णना
४८१. सलाकं देन्तस्स अस्स भिक्खुस्स छेज्जं होतीति योजना. ‘‘पाराजिकं होती’’ति इमिना होतिछेज्जन्ति पदस्स अत्थं दस्सेति.
सुप्पतिट्ठितनिग्रोधसदिसं रुक्खमूलं, तमेव वा गहेतब्बं.
तिस्सित्थियोति एत्थ भुम्मत्थे उपयोगवचनं, पच्चत्तवचनं वाति आह ‘‘तासुपी’’ति. ‘‘यं तं मेथुनं नाम त’’न्ति इमिना ‘‘मेथुनं यं त’’न्ति पदानं समानाधिकरणभावं दस्सेति. ‘‘न सेवती’’ति इमिना न सेवेति एत्थ तिकारस्स एकारादेसभावं (जा. अट्ठ. ४.११.७६ पुत्तो वा पितरं याचे विय) दस्सेति. तयो पुरिसेति एत्थ ‘‘उपगन्त्वा’’ति पदं अज्झाहरित्वा सम्बन्धितब्बन्ति दस्सेन्तो आह‘‘तयो पुरिसेपि उपगन्त्वा’’ति. इमिना तयो पुरिसेति एत्थ उपयोगत्थे उपयोगवचनन्ति दस्सेति. पुरिमनयं गहेत्वा एत्थापि ‘‘तीसु पुरिसेसू’’ति भुम्मत्थे उपयोगवचनन्ति अत्थोपि युज्जतेव. इमं नयं गहेत्वा पुरिमपदेपि तिस्सित्थियो उपगन्त्वाति उपयोगत्थे उपयोगवचनन्ति अत्थोपि युज्जतेव. तस्मा ते द्वे नया अञ्ञमञ्ञोपदेसदायकनया नामाति दट्ठब्बं. ‘‘उभतोब्यञ्जनसङ्खाते’’ति इमिना अनरियसद्देन उभतोब्यञ्जनोव इध गहेतब्बोति दस्सेति. ‘‘नाचरती’’ति इमिना न चाचरेति एत्थापि तिसद्दस्स एकारादेसभावमेव दस्सेति. मेथुनधम्मस्स पुब्बभागं कायसंसग्गं आपज्जितुं वायमन्तिया तस्सा भिक्खुनियाति योजना.
अस्साति गाथाय, तित्थियो आराधको होतीति योजना. तत्थेवाति तित्थियवत्ते एव. अस्साति तित्थियस्स. तमेवाति तित्थियवत्तमेव.
सङ्घादिसेसन्तिआदिगाथा वुत्ताति सम्बन्धो. तन्ति अज्झोहरणं.
आकासगतं सामणेरन्ति सम्बन्धो. सङ्घेनपीति पिसद्दो न कम्मारहेनेवाति दस्सेति. ‘‘न कातब्ब’’न्ति इमिना सङ्घोपि कम्मारहोपि भूमिगतोव वट्टतीति दस्सेति.
अस्साति गाथाय विनिच्छयोति सम्बन्धो.
‘‘न देति, न पटिग्गण्हाती’’ति किरियापदानं कत्तारं दस्सेन्तो आह ‘‘नापि उय्योजिका’’तिआदि. तस्साति अवस्सुतपुरिसस्स. ‘‘कारणेना’’ति इमिना तेनाति पदस्स कारणत्थं दस्सेति. एवसद्दो पन सम्भववसेन योजितो, न अञ्ञेन कारणेनाति अत्थो, अवस्सुतस्स पुरिसस्साति सम्बन्धो. गहणेति उय्योजिताय गहणे. तञ्च परिभोगपच्चयाति एत्थ तसद्दस्स विसयं, परिभोगस्स च सम्बन्धं दस्सेन्तो आह ‘‘तञ्च पना’’तिआदि. तत्थ ‘‘आपत्ति’’न्ति इमिना तसद्दस्स विसयं दस्सेति. ‘‘तस्सा उय्योजिताया’’ति इमिना परिभोगस्स सम्बन्धं दस्सेति. तस्साति उय्योजिताय.
सत्तरसकेसु सङ्घादिसेसेसूति सम्बन्धो. वज्जं न फुसतीति पदस्स अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘अञ्ञं नवं आपत्ति’’न्ति.
इति सेदमोचिकगाथावण्णनाय योजना समत्ता.