अपरदुतियगाथासङ्गणिकं

(१) कायिकादिआपत्तिवण्णना

४७४. छ आपत्तियो कायिकाति एत्थ छ आपत्तियो नाम काति आह ‘‘अन्तरपेय्याले’’तिआदि. अन्तरपेय्याले वुत्ताति सम्बन्धो. ‘‘कायद्वारे समुट्ठितत्ता’’ति इमिना काये समुट्ठन्तीति कायिकाति वचनत्थं दस्सेति. तस्मिंयेव अन्तरपेय्याले वुत्ताति सम्बन्धो. ‘‘वज्जपटिच्छादिकाया’’तिआदिना छादेन्तस्स तिस्सोति एत्थ तिण्णं सरूपं दस्सेति. ‘‘भिक्खुनिया’’तिआदिना पञ्च संसग्गपच्चयाति एत्थ पञ्चन्नं सरूपं दस्सेति.

‘‘एकरत्त’’इतिआदिना अरुणुग्गे तिस्सोति एत्थ तिण्णं सरूपं दस्सेति. द्वे यावततियकाति संवण्णेतब्बेन ‘‘एकादस यावततियका नामा’’ति संवण्णनाय विरुद्धभावं पटिक्खिपन्तो आह ‘‘पञ्ञत्तिवसेन पना’’तिआदि. ‘‘इमस्मिं सासने’’ति इमिना एत्थसद्दस्स विसयं दस्सेति. एकेन सब्बसङ्गहोति एत्थ एको नाम को, सब्बानि नाम कानीति आह ‘‘यस्स सिया’’तिआदि. ‘‘निदानुद्देसेना’’ति इमिना एकस्स सरूपं दस्सेति. ‘‘सिक्खापदानञ्च पातिमोक्खुद्देसानञ्चा’’ति इमेहि पदेहि सब्बसरूपं दस्सेति. सङ्गह सद्देन कम्मछट्ठीसमासो.

‘‘वज्जपटिच्छादिकाया’’तिआदिना द्वे दुट्ठुल्लच्छादनाति एत्थ द्विन्नं सरूपं दस्सेति.

‘‘भिक्खु भिक्खुनिया’’तिआदिना गामन्तरे चतस्सोति एत्थ चतस्सन्नं सरूपं दस्सेति. पुन ‘‘भिक्खु भिक्खुनिया’’तिआदिना चेतस्सा नदिपारपच्चयाति एत्थ चतस्सन्नमेव सरूपं दस्सेति. ‘‘चीवरदाने पाचित्तिय’’न्ति इमिना पाचित्तियभावेन सदिसत्ता सङ्ख्याविसेसो न कातब्बोति दस्सेति.

(२) देसनागामिनियादिवण्णना

४७५. एकेत्थाति एत्थसद्दो सासनविसयो.

एकसिक्खापदम्पि नत्थीति पिसद्दो बहुसिक्खापदानि पन पगेवाति च आपत्ति पन पगेवाति च आपत्तीपि नत्थीति च अत्थं दस्सेति.

‘‘सकलेपि विनये’’ति इमिना द्वेत्थाति पाठे एत्थसद्दस्स विसयं दस्सेति. उभिन्नन्ति भिक्खुभिक्खुनीनं. अञ्ञथा पन कित्तका पठमापत्तिकाति आह ‘‘इतरथा पना’’तिआदि. तत्थ इतरथाति पञ्ञत्तितो अञ्ञेन पकारेन. कम्मञ्चाति कम्मञत्ति च. कम्मपादिका चाति कम्मपादञत्ति च. नवसु ठानेसूति ओसारणादीसु नवसु ठानेसु. द्वीसूति ञत्तिदुतिय, ञत्तिचतुत्थकम्मेसु.

वज्जपटिच्छादिकाय पाराजिकं, उक्खित्तानुवत्तिकाय पाराजिकं, अट्ठवत्थुकाय पाराजिकन्ति इति इमे तयोति योजना. कारणभूतेनाति हेतुभूतेन, ‘‘करणभूतेना’’तिपि पाठो, साधकतमसत्तिभूतेनाति अत्थो.

तेसन्ति अद्धानहीनादीनं. एत्थाति ‘‘तयो पुग्गला न उपसम्पादेतब्बा’’ति पाठे, एतेसु अङ्गहीनादीसु वा. योति पुग्गलो. अपरिपूरो न याचतीति सम्बन्धो. मातुघातकादयो करणदुक्कटका चाति योजना. तत्थाति तेसु ञत्तिकप्पनादीसु. ञत्तिकप्पनाति ञत्तिविधि. विप्पकतपच्चत्तन्ति विप्पकतं पच्चत्तं. अतीतकरणन्ति अतीतस्स करणं. वित्थारेन्तो आह ‘‘वत्थुसम्पन्नं ही’’तिआदि. तयो कम्मान सङ्गहाति एत्थ छन्दभेदरक्खनत्थाय नकारे निग्गहितलोपो. नासितकाति नासेतब्बा पुग्गला, नासितब्बाति नासिता, नासिता एव नासितका. तिण्णं जनानन्ति तिण्णं उपसम्पदापेक्खजनानं एकूपज्झायेन नानाचरियेन हुत्वाति योजना. एकानुस्सावनाति एकतो अनुस्सावना.

पादो नाम कहापणस्स चतुत्थभागो. मासको नाम पादस्स पञ्चमभागो. पाराजिकन्ति वनप्पतिं छिन्दन्तस्स दुतियपाराजिकं (पारा. ११०). अनोदिस्साति ‘‘मनुस्सो मरतू’’तिआदिना न उद्दिसित्वा. तेनाति विसेन.

भिक्खुनोवादकवग्गस्मिन्ति सामञ्ञाधारो. दससु सिक्खापदेसूति विसेसाधारो. पठमसिक्खापदम्हियेवाति दससु सिक्खापदेसु पठमसिक्खापदम्हियेव. उपसम्पन्नाय भिक्खुनियाति सम्बन्धो. ‘‘आपत्ति होती’’ति इमिना ‘‘चीवरेना’’ति पदस्स सम्बन्धट्ठानं दस्सेति.

‘‘चतस्सो एवा’’ति इमिना तत्तिकाति एत्थ तसद्दस्स विसयं दस्सेति. ता चतस्सो परिमाणा यासं आपत्तीनन्ति तत्तिका. निपन्नस्सापि तत्तिकाति एत्थापि एसेव नयो. साति भिक्खुनी.

(३) पाचित्तियवण्णना

४७६. पञ्च भेसज्जानीति सब्बिआदीनि पञ्च भेसज्जानि. इमं आपत्तिन्ति सम्बन्धो. पच्छा आपन्नोति योजना.

एकं कबळन्ति एकं आलोपं, तुम्हमूलेति तुम्हं सन्तिके.

यथावत्थुकन्ति वत्थुअनुलोमं, आपत्तियो देसिताव होन्तीति योजना.

कोकालिकादीनन्तिआदिसद्देन कटमोदकतिस्सकादयो (पारा. ४१७) सङ्गण्हाति. पापिकाय दिट्ठिया अप्पटिनिस्सग्गे पाचित्तियञ्च चण्डकाळिकाय भिक्खुनिया पाचित्तियञ्चाति योजना. पयुत्तवाचापच्चयाति विञ्ञत्तिनिमित्तादीहि पकारेन युत्ताय वाचाय पच्चया. आपत्ति पाराजिकस्साति पाराजिकस्स आपज्जनं. अथवा पाराजिकस्साति अस्स भिक्खुस्स पाराजिका आपत्ति होतीति वा पाराजिका आपत्ति अस्स भवतीति वा योजना कातब्बा. इतीति इमा छ आपत्तियो आपज्जतीति योजना.

भोजनं गहेत्वा अज्झोहरमानाति सम्बन्धो. तथेवाति यथा खादने, तथेव मंसं लसुणं अज्झोहरमानाति योजना. ‘‘पणीतभोजनानी’’ति च ‘‘अकप्पियमंस’’न्ति च पदानि ‘‘अज्झोहरमाना’’ति पदेन सम्बन्धितब्बानि.

पञ्च ठानानीति पञ्च आपत्तिसङ्खातानि ठानानि. तत्थाति पञ्चसु सहधम्मिकेसु. द्विन्नन्ति भिक्खुभिक्खुनीनं. तेसन्ति सिक्खमानादीनं. पञ्चन्नमेवाति सहधम्मिकानंयेव. विनिच्छयवोहारोति विनिच्छयवचनं. इमिना चत्तारि अधिकरणानि पटिक्खिपति. अड्डकम्मं नामाति अभियुञ्जन्तानं कम्मं नाम.

‘‘सहधम्मिकान’’न्ति इमिना पञ्जन्नं विनिच्छयोति एत्थ पञ्चसरूपं दस्सेति. सोभणभावं वित्थारेन्तो आह ‘‘कतवीतिक्कमो ही’’तिआदि. अब्भुण्हसीलोति अभिनवुप्पन्नसीलो. अब्भुण्हसीलो नाम अत्थतो पाकतिकसीलोति आह ‘‘पाकतिको’’ति, पकतिसीलेन नियुत्तोति अत्थो.

‘‘कायद्वारसम्भवा’’ति इमिना कायिकाति पदस्स तद्धितभावं दस्सेति. मुखं ओलोकेतब्बन्ति एत्थ वुत्ताति सम्बन्धो.

चतुन्नं देसनाय चाति एत्थ ‘‘देसनाया’’ति पदं आदिपदलोपन्ति आह ‘‘अच्चयदेसनाया’’ति. साति अच्चयदेसना. अभिनिलीयित्वा धनुना मारेन्तीति अभिमारा.

छेज्जं होतीति एत्थ छेज्जं नाम पाराजिकापज्जनमेवाति आह ‘‘देवदत्तो विय पाराजिकं आपज्जती’’ति. इमा पन आपत्तियोति पाराजिकथुल्लच्चयापत्तियो.

(४) अवन्दनीयपुग्गलादिवण्णना

४७७. तेसन्ति दसन्नं पुग्गलानं. ‘‘सद्धि’’न्ति इमिना सामीचेनाति एत्थ सहत्थे करणवचनन्ति दस्सेति. सामीचेनाति च सामीचिना कत्तब्बं सामीचं कम्मं, तेन सामीचेन. दस चीवरधारणाति पदस्स समासभावं पटिक्खिपन्तो आह ‘‘दस दिवसानि अतिरेकचीवरस्स धारणा’’ति.

कतिसतन्तिआदीसु द्वीसु गाथापादेसु चतूसु विभत्यन्तपदेसु पुरिमं पुरिमेन, पच्छिमञ्च पच्छिमेन यथाक्कमं योजेतब्बन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘कतिसतं आपत्तियो रत्तिसतं छादयित्वाना’’ति. पच्छिमगाथाय पुब्बड्ढेपि एसेव नयो. अयं हीति अयं एव वक्खमानो. एत्थाति गाथायं. योति भिक्खु, पटिच्छादेतीति सम्बन्धो. इतीति अयं सङ्खेपत्थो.

हेट्ठा वुत्तेसु चतूसु चतुक्केसु धम्मेन समग्गं अपनेत्वा द्वादस कम्मदोसा वुत्ताति दट्ठब्बं. अधम्मेन वग्गकम्मं, अधम्मेन समग्गकम्मन्ति योजेतब्बं.

एत्थाति छसु कम्मेसु. एतदेवाति धम्मेन समग्गकम्ममेव.

यं देसिताति एत्थ यंसद्दो वचनविपल्लासोति आह ‘‘यानि देसितानी’’ति. ‘‘देसितानी’’ति इमिना देसिताति एत्थ निकारस्स आकारादेसभावं दस्सेति. ‘‘परियन्तपरिच्छेदभावरहितत्ता’’ति इमिना नत्थि अन्तं परियन्तमेतस्साति अनन्तन्ति वचनत्थं दस्सेति. तन्ति निब्बानं, जितन्ति सम्बन्धो. केन कं किन्ति कत्वा जितन्ति आह ‘‘भगवता किलेसगणं अभिमद्दित्वा’’ति. केन कं किन्ति कत्वा किं जितं वियाति आह ‘‘रञ्ञा सपत्तगणं अभिमद्दित्वा रज्जं विया’’ति. तत्थ ‘‘रञ्ञा’’ति इमिना ‘‘केना’’ति पुच्छं विस्सज्जेसि. ‘‘सपत्तगण’’न्ति इमिना ‘‘क’’न्ति पुच्छं विस्सज्जेसि. ‘‘अभिमद्दित्वा’’ति इमिना ‘‘किन्ति कत्वा’’ति पुच्छं विस्सज्जेसि. ‘‘रज्ज’’न्ति इमिना ‘‘कि’’न्ति पुच्छं विस्सज्जेसि. सपत्तगणन्ति वेरिगणं. अयं पनेत्थ योजना – रञ्ञा सपत्तगणं अभिमद्दित्वा रज्जं राजभावं जितं विय, भगवता किलेसगणं अभिमद्दित्वा निब्बानं जितन्ति. स्वेवाति भगवा एव. ‘‘निब्बिकारताया’’ति इमिना तादिसद्दो निब्बिकारत्थवाचको अनिप्फन्नपाटिपदिकोति दस्सेति. ‘‘विवेकपञ्चक’’न्ति इमिना कायचित्तउपधिवसेन विवेकत्तयम्पि गहेतब्बं विवेकभावेन समानत्ता. तेन भगवताति सम्बन्धो. ‘‘यानि सत्त आपत्तिक्खन्धानी’’ति इमिना एकेत्थाति एत्थ एकसद्दस्स विसयं दस्सेति. तत्थाति सत्तसु आपत्तिक्खन्धेसु. एत्थ पनाति समथेसु पन. हीति सच्चं. तस्साति सम्मुखाविनयस्स. अट्ठकथासूति सब्बअट्ठकथासु. मयं पनाति सङ्गहकारका अम्हे पन, बुद्धघोसनामका मयं पनाति अत्थो, रोचयामाति सम्बन्धो. कस्स किमत्थं गहेत्वा रोचेसीति आह ‘‘विनाति निपातस्स पटिसेधनमत्थमत्त’’न्ति. ‘‘विनाति निपातस्सा’’ति पदं ‘‘अत्थमत्त’’न्ति पदे वाचकसम्बन्धो. अत्तनो साध्यवचनं बुद्धवचनसङ्खातेन साधकवचनेन साधेन्तो आह ‘‘वुत्तम्पि चेत’’न्तिआदि.

अट्ठारस अट्ठकानीति अधम्मदिट्ठिभेद, धम्मदिट्ठिभेद, वेमतिकभेदेसु तीसु एकमेकं मूलं कत्वा तयो तयो मूलिं कत्वा नव होन्ति, तेसु धम्मदिट्ठिभेदेसु धम्मदिट्ठिभेदं अपनेत्वा अट्ठ होन्ति, तानि अट्ठारस भेदकरवत्थूसु योजेत्वा अट्ठारस अट्ठकानि होन्तीति दट्ठब्बं. छऊनदियड्ढसतन्ति चतुचत्तालीसाधिकं सतन्ति वुत्तं होति.

एकेकवत्थुस्मिन्ति अट्ठारससु भेदकरवत्थूसु एकेकस्मिं वत्थुस्मिं.

इति गाथासङ्गणिकवण्णनाय योजना समत्ता.