९. पातिमोक्खट्ठपनक्खन्धकं

१. पातिमोक्खुद्देसयाचनकथा

३८३. पातिमोक्खट्ठपनक्खन्धके नन्दिमुखिया रत्तियाति एत्थ नन्दियति तुसियतीति नन्दि, इकारन्तोयं नपुंसकलिङ्गो. ‘‘नन्दिसेनो (जा. अट्ठ. ३.४.१) नन्दिविसालो’’तिआदीसु इकारन्तोयं पुल्लिङ्गो होति, इध पन मुखं अपेक्खित्वा इकारन्तो नपुंसकलिङ्गो होति. अरुणुट्ठितकाले ओदातदिसामुखताय नन्दि मुखं एतिस्सं रत्तियन्ति नन्दिमुखी, रत्ति, ताय नन्दिमुखिया रत्तिया, तेन वुत्तं ‘‘अरुणुट्ठितकालेपि हि नन्दीमुखा विय रत्ति खायती’’ति. अन्तोपूतिन्ति एत्थ कायस्स अन्तो कुणपपूतिन्ति अत्थं पटिपक्खिपन्तो आह ‘‘अत्तचित्तसन्ताने’’तिआदि. ‘‘किलेसवस्सनवसेना’’ति इमिना उदकवस्सनवसेनाति अत्थं पटिक्खिपति. अवस्सुतन्ति तिन्तं, किलिन्नन्ति अत्थो. कसम्बुजातन्ति एत्थ कसम्बूति सङ्कारो. सो हि सम्मुञ्चनिया कसियमाने विलेखियमाने सम्बति सद्दं करोतीति कसम्बु, तं विय जातन्ति कसम्बुजातन्ति अत्थो दट्ठब्बो. अट्ठकथायं पन अधिप्पायवसेन ‘‘आकिलिट्ठजात’’न्ति वुत्तं, अतिविय किलिट्ठजातन्ति अत्थो. ‘‘आकिण्णदोसताय किलिट्ठजात’’न्तिपि पाठो. ‘‘याव बाहागहणापि नामा’’ति इमिना पाठेन दस्सेतीति सम्बन्धो. हीति पदपूरणमत्तं. तेनाति मोघपुरिसेन. ‘‘यावा’’ति निपातपयोगत्ता ‘‘बाहागहणापी’’ति एत्थ पञ्चमीविभत्ति अवधिअत्थे होति. नाम-सद्दो गरहत्थजोतको, तस्स पयोगत्ता ‘‘आगमेस्सती’’ति एत्थ अतीतत्थे अनागतवचनं (सद्दनीतिसुत्तमालाय ८९३ सुत्ते). आगमेस्सति नामाति योजना. आगमेस्सतीति ईसं अधिवासेस्सति. ‘‘आतो गमुईसमधिवासने’’ति हि धातुपाठेसु (सद्दनीतिधातुमालायं १८ मकारन्तधातु) वुत्तं.

३८४. न आयतकेनेव पपातोति एत्थ दीघेनेव पपातोति दस्सेन्तो आह ‘‘न पठममेव गम्भीरो’’ति. आयतसद्दो हि दीघपरियायो. ‘‘न आयतकेन गीतस्सरेन धम्मो गायितब्बो’’तिआदीसु (चूळव. २४९) विय पपातो दीघेन तीरस्स आदिम्हि न होतीति वुत्तं होति. पठममेवाति तीरस्स आदिम्हियेव. ‘‘अनुपुब्बेन गम्भीरो’’ति इमिना ‘‘न पठममेव गम्भीरो’’ति वचनस्स अधिप्पायत्थं दस्सेति. ठितधम्मोति तीरस्स अन्तोयेव ठितसभावो. वेलं नातिवत्ततीति एत्थ वेलासद्दस्स तीरमरियादत्थेसु पवत्तभावं दस्सेन्तो आह ‘‘ओसक्कनकन्दरं मरियादवेल’’न्ति. तत्थ ‘‘ओसक्कनकन्दर’’इति पदेन तीरत्थं दस्सेति, ‘‘मरियाद’’ इति पदेन मरियादत्थं. केन उदकेन दरितब्बोति कन्दरो, उदकेन ओसक्कनो कन्दरो एत्थाति ओसक्कनकन्दरं, तीरं. ओसक्कनकन्दरभूतञ्च मरियादभूतञ्च वेलं तीरं नातिक्कमतीति अत्थो. तीरं वाहेतीति एत्थ वहधातुया पापुणनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘तीरं अप्पेती’’ति. तत्थ अप्पेतीति पापुणापेति. ‘‘उस्सारेती’’ति इमिना पाळियं ‘‘थलं उस्सारेती’’ति पदेन ‘‘तीरं वाहेती’’ति पदस्स अत्थं दस्सेतीति अत्थो दस्सितो. उस्सारेतीति उद्धरित्वा गमापेति. अञ्ञापटिवेधोति एत्थ आजानाति, आजानित्थाति वा अञ्ञं अरहत्तमग्गो वा अरहत्तफलं वा, तस्स पटिविज्झनं अञ्ञापटिवेधो, सुखुच्चारणत्थं मज्झे दीघो, अञ्ञापटिवेधो नाम अरहत्तुप्पत्तियेव होति. तेन वुत्तं ‘‘अरहत्तुप्पत्ती’’ति.

३८५. छन्नमतिवस्सतीति उदानपाळिया सन्धायभासितपाळिभावं दस्सेन्तो आह ‘‘आपत्ति’’न्तिआदि. तत्थ इदन्ति ‘‘छन्नमतिवस्सती’’ति वचनं वुत्तन्ति सम्बन्धो. एतन्ति नवापत्तिआपज्जनं सन्धायाति सम्बन्धो.

४. पातिमोक्खसवनारहकथा

३८६. पुरे वा पच्छा वाति ञत्तितो पुरे वा पच्छा वा. खेत्तेति पातिमोक्खट्ठपनस्स खेत्ते. खेत्तं दस्सेन्तो आह ‘‘तस्मा’’तिआदि. रेकारं भणतीति छत्तिंसत्यक्खरेसु रे-कारं ञत्तिट्ठपनको भणति. इदन्ति पञ्चतिंसत्यक्खरानं उच्चारणट्ठानं. वुत्तेति ञत्तिट्ठपनकेन वुत्ते. ‘‘सुणातु मे’’ति वचने अनारद्धेयेवाति योजना.

५. धम्मिकाधम्मिकपातिमोक्खट्ठपनकथा

३८७. तेन पुग्गलेनाति तेन चुदितकेन पुग्गलेन. सा विपत्तीति सीलविपत्तिआदिसङ्खाता सा विपत्ति. सञ्ञाअमूलिकवसेनाति ‘‘कता’’ इति सञ्ञाय अमूलिकवसेन. कतञ्चाति एकन्तेन कतञ्च. अकतञ्चाति एकन्तेन अकतञ्च.

कोपेतुकामताय नेव आगच्छतीति सम्बन्धो. तेनाति अनागमनादिकारणेन. आपज्जतीति पातिमोक्खट्ठपनको आपज्जति. इच्चस्सापीति इति एवं अस्स पातिमोक्खट्ठपनकस्सापि. पच्चादियतीति पति आदियति, ‘‘अकतं कम्मं, पुन कातब्बं कम्म’’न्तिआदिना पुन आदीयति, पुन आरभतीति अत्थो.

६. धम्मिकपातिमोक्खट्ठपनकथा

३८८. मग्गपटिपादनादीसूति मग्गस्मिं पटिपादनादीसु. आदिसद्देन थेय्यचित्तेन अवहारादयो सङ्गण्हाति. आकारादिसञ्ञाति आकारसञ्ञा लिङ्गसञ्ञा निमित्तसञ्ञा. तन्ति परिसङ्कं सन्धायाति सम्बन्धो.

७. अत्तादानअङ्गकथा

३९८. अत्तादानं आदातुकामेनाति एत्थ किं अत्तादानन्ति आह ‘‘सासनं सोधेतुकामो’’तिआदि. इमिना परं चोदेतुं अत्तना आदातब्बं अधिकरणं अत्तादानन्ति वुच्चतीति दस्सेति. अकालो इमं अत्तादानं आदातुन्ति एत्थ अकालं दस्सेन्तो आह ‘‘राजभय’’न्तिआदि. तत्थ वस्सारत्तोति वस्सकालो. सो हि वस्सो अतिविय रञ्जति एत्थ कालेति वस्सारत्तोति वुच्चति. वस्सारत्तोपि अधिकरणवूपसमत्थं लज्जिपरिसाय दूरतो आनयनस्स दुक्करत्ता अकालो नाम. इतीति अयं राजभयादिकालोति अत्थो. विपरीतोति राजभयादीनं अभावकालो.

अभूतं इदं अत्तादानन्ति एत्थ अभूतसद्दो अविज्जमानपरियायोति आह ‘‘असन्तमिद’’न्ति, इदं अत्तादानं अविज्जमानन्ति अत्थो. मया गहितोति सम्बन्धो. सीलवा पुग्गलोति योजना. यन्ति अत्तादानं संवत्ततीति सम्बन्धो. इदन्ति अत्तादानं.

न लभिस्सामि सन्दिट्ठे, लभिस्सामि सन्दिट्ठेति एत्थ ‘‘न लभिस्सामि, लभिस्सामी’’ति इदं किं सन्धाय वुत्तन्ति आह ‘‘अप्पेकदा ही’’तिआदि. तत्थ अप्पेकदाति अपि एकदा. हिसद्दो वित्थारजोतको. एवरूपाति सन्दिट्ठसम्भत्तसभावा. तन्ति उपत्थम्भकभिक्खुलभनं सन्धायाति सम्बन्धो. ‘‘न लभिस्सामी’’ति इदं वचनं वुत्तन्ति सम्बन्धो.

कोसम्बकानं भण्डनादि भवति विय भण्डनादि भविस्सतीति योजना. पच्छापि अविप्पटिसारकरं भविस्सतीति एत्थ केसं अविप्पटिसारकरं भवति विय पञ्चङ्गसम्पन्नागतं अत्तादानं आदियतो पच्छापि अविप्पटिसारकरं भवतीति आह ‘‘सुभद्दं वुड्ढपब्बजित’’न्तिआदि. तत्थ पञ्चसतिकसङ्गीतिन्ति पञ्चसतेहि महाकस्सपादीहि कत्तब्बं सङ्गीतिं. महाकस्सपत्थेरस्स पच्छा समनुस्सरणकरं होति इव होतीति योजना. एसेव नयो सेसेसुपि. समनुस्सरणकरन्ति सम्मोदवसेन पुनप्पुनं अनुस्सरणस्स करं. इमिना ‘‘अविप्पटिसारकर’’न्ति पदस्स अत्थं दस्सेति. पच्छापीति एत्थ पिसद्दस्स अवुत्तसम्पिण्डनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘सासनस्स चा’’तिआदि. तत्थ सासनस्स च सस्सिरिकतायाति सम्बन्धो. विगतउपक्किलेसचन्दिमसूरियानं विय सासनस्स च सस्सिरिकताय संवत्ततीति अधिप्पायो.

८. चोदकेन पच्चवेक्खितब्बधम्मकथा

३९९. ‘‘अच्छिद्देन अप्पटिमंसेना’’तिआदीसु एवमत्थो वेदितब्बोति योजना. छिद्दसप्पटिमंसं पठमं दस्सेत्वा विपरीतवसेन अच्छिद्दअप्पटिमंसं दस्सेन्तो आह ‘‘येना’’तिआदि. तत्थ येन कतानीति सम्बन्धो. छिज्जतीति छिद्दो, पटि पुनप्पुनं मसियति आमसियतीति पटिमंसो, निग्गहितागमो, भावप्पधानोयं कम्मनिद्देसो. सह पटिमंसेनाति सप्पटिमंसो, कायसमाचारो. विपरीतोति विपरिवत्तवसेन इतो पवत्तो, कायसमाचारोति अत्थो. अमूलकानुद्धंसनादीहीति आदिसद्देन दुट्ठुल्लवाचादयो सङ्गण्हाति.

मेत्तं नु खो मे चित्तन्ति एत्थ अप्पनाभावप्पत्तं मेत्तचित्तमेवाधिप्पेतन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘पलिबोधे छिन्दित्वा’’तिआदि. तत्थ पलिबोधेति आवासपलिबोधादिके पलिबोधे. ‘‘विक्खम्भनवसेन विहताघात’’न्ति इमिना अप्पनाभावप्पत्तं मेत्तचित्तमेव दस्सेति. इदं पनावुसो कत्थ वुत्तं भगवताति एत्थ इदंसद्दकिंसद्दानं विसयं दस्सेन्तो आह ‘‘इदं सिक्खापदं कतरस्मिं नगरे’’ति.

९. चोदकेन उपट्ठापेतब्बकथा

४००. ‘‘कालेन वक्खामी’’तिआदीसु चोदनाय कालअकालादिं दस्सेन्तो आह ‘‘एको एक’’न्तिआदि. तत्थ एकोति एकको चोदको. एकन्ति एककं चुदितकं. सङ्घमज्झ…पे… असनसालादीसु वा परिवारितक्खणे वाति योजना. तत्थ ‘‘सङ्घमज्झ…पे… असनसालादीसू’’ति इमिना ठानाभावं दस्सेति, ‘‘उपट्ठाकेहि परिवारितक्खणे’’ति इमिना कालाभावं दस्सेति. इमेहि पदेहि ठानम्पि कालेन सङ्गहेत्वा ‘‘कालेन वक्खामी’’ति वुत्तन्ति दस्सेति. तच्छेनाति सच्चेन. हम्भोति निपातो पच्छिमपदेसु पच्चेकं योजेतब्बो. हम्भो महल्लक, हम्भो परिसावचर, हम्भो पंसुकूलिक, हम्भो धम्मकथिकाति हि अत्थो. इदन्ति कम्मं. कारणनिस्सितन्ति महल्लकभावकारणादीसु निस्सितं. ‘‘भन्ते’’ति निपातोपि पच्चेकं योजेतब्बो. एत्थ च ‘‘हम्भो’’ति निपातेन लोकवोहारवसेन अनादरस्स पकासकत्ता फरुसेन वदति नाम, ‘‘भन्ते’’ति निपातेन सादरस्स पकासकत्ता सण्हेन वदति नाम. कारणनिस्सितं कत्वाति इमस्मिं वीतिक्कमे अयं नाम दोसोति कारणनिस्सितं कत्वा. ‘‘मेत्तचित्तं उपट्ठपेत्वा’’ति इमिना मेत्तचित्तोति पदस्स ‘‘वक्खामी’’ति पदे किरियाविसेसनभावं दस्सेति. नो दोसन्तरोति एत्थ अन्तरसद्दस्स चित्तवाचकभावं दस्सेन्तो आह ‘‘न दुट्ठचित्तो’’ति. ‘‘हुत्वा’’ति इमिना किरियाविसेसनभावं दस्सेति.

१०. चोदकचुदितकपटिसंयुत्तकथा

४०१. अज्झत्तन्ति एत्थ अत्तसद्दस्स चित्तवाचकभावञ्च सत्तमीविभत्तियापि अमादेसभावञ्च दस्सेन्तो आह ‘‘अत्तनो चित्ते’’ति. उप्पादेत्वाति इमिना ‘‘मनसिकरित्वा’’ति पदस्स अधिप्पायत्थं दस्सेति. कारुञ्ञताति एत्थ द्वीसु ण्यपच्चयतापच्चयेसु एकस्सेव भाववाचकत्ता एको स्वत्थोति दस्सेन्तो आह ‘‘करुणभावो’’ति. तत्थ करुणस्स पुग्गलस्स भावो कारुञ्ञं, तदेव कारुञ्ञता. अथ वा करुणो एव पुग्गलो कारुञ्ञं, तस्स भावो कारुञ्ञताति वचनत्थो कातब्बो. इमिनाति ‘‘कारुञ्ञता’’ति पदेन. करुणञ्चाति अप्पनापत्तं करुणञ्च. करुणापुब्बभागञ्चाति अप्पनापत्ताय करुणाय पुब्बभागे परिकम्मूपचारवसेन पवत्तं कामावचरकरुणञ्च. द्वीहिपीति ‘‘हितेसिता, अनुकम्पिता’’ति द्वीहिपि पदेहि. मेत्तञ्चाति अप्पनापत्तमेत्तञ्च. मेत्तापुब्बभागञ्चाति अप्पनापत्ताय मेत्ताय पुब्बभागे परिकम्मूपचारवसेन पवत्तं कामावचरमेत्तञ्च. सुद्धन्तेति सुद्धे कोट्ठासे. पटिञ्ञं आरोपेत्वाति चुदितकं पटिञ्ञं आरोपेत्वा. ये एतेति ‘‘कारुञ्ञता’’तिआदिना नयेन ये एते पञ्च धम्मा वुत्ताति योजना. इमिना इमे पञ्च धम्मेति एत्थ इमसद्दस्स अनियमनिद्देसभावं दस्सेति.

सच्चे च अकुप्पे चाति एत्थ सच्चसद्दस्स विरतिसच्चपरमत्थसच्चानि पटिक्खिपन्तो आह ‘‘वचीसच्चे चा’’ति. ‘‘अकुप्पनताया’’ति इमिना नकुपस्स भावो अकुप्पन्ति कत्वा ण्यपच्चयस्स भावत्थं दस्सेति. हीति सच्चं, वित्थारो वा. न परो घट्टेतब्बोति न परो कुज्झापेतब्बो. सब्बत्थाति सब्बस्मिं पातिमोक्खट्ठपनक्खन्धके.

इति पातिमोक्खट्ठपनक्खन्धकवण्णनाय योजना समत्ता.