१०. भिक्खुनिक्खन्धकं

महापजापतिगोतमीवत्थुकथा

४०२. भिक्खुनिक्खन्धके कस्मा पटिक्खिपतीति चोदनं दस्सेत्वा तस्सा आभोगं दस्सेन्तो आह ‘‘ननू’’तिआदि. ‘‘काम’’न्तिआदिना अभ्यूपगमपरिहारवसेन विस्सज्जेति. तत्थ कामंसद्दो अनुग्गहत्थो, पन सद्दो गरहत्थो, पन तथापि पटिक्खिपतीति सम्बन्धो. तन्ति महापजापतिं गोतमिं. याचितेन हुत्वा अनुञ्ञातन्ति योजना. अयन्ति पब्बज्जा. भद्दकं कत्वाति लद्धकं कत्वा, मनापं कत्वाति अत्थो.

४०३. कुम्भथेनकेहीति एत्थ कुम्भे दीपं जालेत्वा तेनालोकेन थेनेन्तीति कुम्भथेनकाति दस्सेन्तो आह ‘‘कुम्भे दीपं जालेत्वा’’तिआदि.

नाळिमज्झगतन्ति सस्सनाळस्स मज्झे गतं. गण्ठिन्ति फळुं. ‘‘कण्ड’’न्तिपि पाठो, दण्डन्ति अत्थो. येनाति पाणकेन. अयञ्हि यंसद्दो तंसद्दानपेक्खोति दट्ठब्बो.

अन्तोरत्तभावोति अन्तोलोहितभावो. एतमत्थन्ति एतं वक्खमानं अत्थं. आळियाति आवरणाय. अबद्धायपीति पिसद्दो अनुग्गहत्थो, बद्धाय पन पगेवाति अत्थो. किञ्चीति अप्पमत्तकं. यन्ति उदकं. तम्पीति उदकम्पि. पिसद्दो अबद्धाय ठितं किञ्चि उदकं अपेक्खति. ये इमे गरुधम्मा पञ्ञत्ताति योजना. पटिकच्चेवाति पगेव, पठममेवाति अत्थो. तेसूति गरुधम्मेसु. अपञ्ञत्तेसु सन्तेसुपीति योजना. पठमं वुत्तन्तिआदि वुत्तं, वस्ससहस्समेव ठस्सति इति इममत्थं दस्सेतीति योजना. ‘‘वस्ससहस्स’’न्ति च एतं वचनं वुत्तन्ति सम्बन्धो. ततोति वस्ससहस्सतो. परियत्तिधम्मोपीति पिसद्दो पटिवेधसद्धम्मं अपेक्खति. द्वीसु सद्धम्मेसु ठितेसु पटिपत्तिसद्धम्मो ठितोयेवाति कत्वा न वुत्तं. तानियेवाति पञ्चवस्ससहस्सानियेव. परियत्तिया सति पटिवेधो न होतीति नापि वत्तब्बोति योजना. लिङ्गन्ति समणवेसं, समणाकारन्ति अत्थो.

भिक्खुनीउपसम्पदानुजाननकथा

४०४. इमाय अनुपञ्ञत्तियाति महापजापतिया अट्ठगरुधम्मपटिग्गहणूपसम्पदं उपनिधाय अयं पञ्ञत्ति अनुपञ्ञत्ति नाम, ताय अनुपञ्ञत्तिया उपसम्पादेतुन्ति अत्थो. महापजापतिया सद्धिविहारिनियो कत्वाति महापजापतिं उपज्झं कत्वा पञ्चसता साकियानियो तस्सा सद्धिविहारिनियो कत्वाति अत्थो. इतीति तस्मा अहेसुन्ति सम्बन्धो. इमिना ओवादेनाति भगवतो इमिना ओवादेन.

४१०. एतिस्साति एतिस्सा भिक्खुनिया. तन्ति कम्मं. अञ्ञस्मिन्ति अञ्ञस्मिं कम्मे. अञ्ञन्ति रोपितब्बकम्मतो अञ्ञं कम्मं.

४११. कद्दमोदकेनाति कद्दमेन आलुळितेन उदकेनेव. कद्दमादीसुपीति पीसद्दो ‘‘येन केनची’’ति एत्थ योजेतब्बो. येन केनचिपीति हि अत्थो. सन्निपतित्वाति भिक्खुनिसङ्घेन सन्निपतित्वा. अपसादनीयन्ति अपसादेतब्बं कम्मं. एत्तावताति एत्तकेन सावनमत्तेन. अवन्दियोति न वन्देतब्बो, वन्दितुं न अरहोति अत्थो. ततोति तिक्खत्तुं सावेतब्बतो. न वन्दन्तीति भिक्खुनियो न वन्दन्ति. दिस्वापीति तं भिक्खुं दिस्वापि. तेन भिक्खुनाति अपसादनीयं दस्सेन्तेन भिक्खुना, खमापेतब्बन्ति सम्बन्धो. विहारेयेवाति भिक्खूनं विहारेयेव. तेन भिक्खुनाति उपसङ्कमितब्बेन भिक्खुना, वत्तब्बन्ति सम्बन्धो. ततोति वत्तब्बकालतो. सोति अपसादनीयं दस्सेन्तो भिक्खु. एत्थाति भिक्खुनिक्खन्धके. कम्मविभङ्गेति परिवारावसाने कम्मानं विभङ्गट्ठाने (परि. अट्ठ. ४९५-४९६).

ओभासन्तीति अव हीनेन भासन्तीति दस्सेन्तो आह ‘‘असद्धम्मेन ओभासन्ती’’ति. ‘‘भिक्खुनीहि सद्धिं सम्पयोजेन्ती’’ति एत्थ कम्मकरणे दस्सेन्तो आह ‘‘पुरिसे असद्धम्मेना’’ति. एत्थ ‘‘पुरिसे’’ति इमिना कम्मं दस्सेति, ‘‘असद्धम्मेना’’ति इमिना करणं. विहारप्पवेसनेति भिक्खूनं विहारप्पवेसने. ओवादं ठपेतुन्ति एत्थ ओवादट्ठपनाकारं दस्सेन्तो आह ‘‘न भिक्खुनुपस्सय’’न्तिआदि. ओवादत्थायाति ओवादपटिग्गहणत्थाय. मा करित्थाति मा करेय्याथ.

४१६. गिहिदारिकायोति गिहिभूता दारिकायो बन्धन्ति वियाति योजना. घनपट्टकेनाति घनभूतेन पट्टेन नियुत्तेन. एकपरियकन्ति एत्थ एकवारं कटियं परिक्खिपित्वा कतं कायबन्धनं एकपरियकन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘एकवारं परिक्खिपनक’’न्ति. तत्थ परिक्खिपनकन्ति कटियं परिक्खिपनारहं.

विलीवेनाति एत्थ बहुत्थे एकवचनन्ति आह ‘‘सण्हेहि विलीवेही’’ति. ‘‘कतपट्टेना’’ति इमिना पाळियं ‘‘कतेना’’ति पाठसेसं दस्सेति. सेतवत्थपट्टेनाति सेतवत्थेन कतेन पट्टेन. कतवेणियाति कताय वेणिया. इमिना दुस्सेन कता वेणि दुस्सवेणीति वचनत्थं दस्सेति. एसेव नयो पुरिमपच्छिमपदेसुपि. चोळकासावन्ति चोळमेव कसावेन रत्तत्ता चोळकासावं.

अट्ठिल्लेनाति अद्देन अट्ठिना. ‘‘गोजङ्घट्ठिके’’ति इमिना अट्ठिनो सम्बन्धं दस्सेति. हत्थं कोट्टापेन्तीति एत्थ हत्थं नाम अग्गबाहमेवाधिप्पेतं, न कप्परतो पट्ठायाति दस्सेन्तो आह ‘‘अग्गबाह’’न्ति. पिट्ठिहत्थन्ति हत्थपिट्ठिं. पिट्ठिपादन्ति पादपिट्ठिं.

४१७. वुत्तनयानेवाति छब्बग्गियानं मुखलिम्पनादीसु (चूळव. अट्ठ. २४७) वुत्तनयानेव. अङ्गदेसेति सरीरप्पदेसे. गण्डप्पदेसेति कपोलप्पदेसे. सालोके तिट्ठन्तीति एत्थ संविज्जति आलोको एत्थाति सालोकन्ति कत्वा द्वारं गहेतब्बं. तेन वुत्तं ‘‘द्वारं विवरित्वा’’ति. वुट्ठापेन्तीति उपसम्पादेन्ति. सूनं ठपेन्तीति एत्थ सूनासद्दो मंसपरियायोति आह ‘‘मंसं विक्किणन्ती’’ति. तेनाति दासेन. इदं पदं ‘‘कारेन्ती’’ति पदे कारितकम्मं. ‘‘हरितकञ्चेव पक्कञ्चा’’ति इमिना हरितकपक्किकन्ति पदस्स द्वन्दवाक्यं दस्सेति. तत्थ हरितकन्ति हरितमेव पण्णं. पक्कन्ति सेदितं पण्णं.

४१८. कथितायेवाति चीवरक्खन्धके कथितायेव.

४१९. पाळिमुत्तकविनिच्छयोति पाळियं वुत्तविनिच्छयतो मुत्तो विनिच्छयो. पाळिमुत्तकविनिच्छयं वित्थारेन्तो आह ‘‘सचे ही’’तिआदि. यो कोचि कालं करोन्तो वदतीति सम्बन्धो. ममच्चयेनाति मम अतिक्कमेन. अञ्ञस्साति वुत्तेहि उपज्झायादीहि अञ्ञस्स. तेसन्ति उपज्झायादीनं. न होतीति परिक्खारो न होति. हीति सच्चं, यस्मा वा. अच्चयदानन्ति अच्चयेन होतूति दानं. न रुहतीति पञ्चन्नं सहधम्मिकानं पब्बजितस्स वा गहट्ठस्स वा यस्स कस्सचि अच्चयदानं तेसं न रुहति, सङ्घस्सेव रुहतीति अधिप्पायो. गिहीनं पन अच्चयदानन्ति सम्बन्धो. रुहतीति गिहीनं पब्बजितस्स वा गहट्ठस्स वा यस्स कस्सचि अच्चयदानं तेसं रुहति, तेसंयेव सन्तको होतीति अधिप्पायो.

४२०. पुराणमल्लीति एत्थ मल्लस्स भरिया मल्ली, पुराणे मल्ली पुराणमल्लीति दस्सेन्तो आह ‘‘पुराणे’’तिआदि. ‘‘गिहिकाले’’ति इमिना ‘‘पुराणे’’ति एत्थ णपच्चयस्स सरूपं दस्सेति. मल्लस्साति मुट्ठिमल्लस्स. पुरिसब्यञ्जनन्ति एत्थ ब्यञ्जनसद्दो निमित्तपरियायोति आह ‘‘पुरिसनिमित्त’’न्ति. चित्तन्ति रागचित्तं.

४२१. यन्ति यं वत्थु, अग्गन्ति पठमभागं. असप्पायन्ति अत्तनो असप्पायं.

हिय्योति अतीतानन्तराहनि. अञ्ञस्मिन्ति भिक्खुनीहि अञ्ञस्मिं. ‘‘भिक्खुनीही’’ति पदं ‘‘पटिग्गाहापेत्वा’’ति पदे कारितकम्मं. हीति सच्चं, यस्मा वा.

४२६. ‘‘भोजनकाल’’न्ति इमिना ‘‘कालं वीतिनामेसु’’न्ति एत्थ कालविसेसं दस्सेति.

पुरेति आदिम्हि. तासन्ति अट्ठन्नं भिक्खुनीनं. अब्भन्तरिमाति अब्भन्तरे परियापन्ना. अञ्ञाति अट्ठहि भिक्खुनीहि अञ्ञा. नवकतरा होतीति सम्बन्धो. ‘‘ठपेत्वा भत्तग्ग’’न्ति इमिना अञ्ञत्थ सब्बत्थ यथावुड्ढं न पटिबाहितब्बन्ति एत्थ अञ्ञसद्दस्स अपादानं दस्सेति. अञ्ञस्मिन्ति एत्थ स्मिंवचनेन त्थपच्चयस्स अत्थं दस्सेति. ‘‘चतुपच्चयभाजनीयट्ठाने’’ति इमिना सरूपं दस्सेति.

४३०. दूतेनपि उपसम्पादेतुन्ति एत्थ किं सब्बथा दूतेन उपसम्पदा वट्टतीति आह ‘‘दूतेन…पे… वट्टती’’ति. येन केनचि अन्तरायेनाति सम्बन्धो, असति अन्तराये न वट्टतीति अधिप्पायो. कम्मवाचापरियोसाने उपसम्पन्नाव होतीति सम्बन्धो. तावदेवाति उपसम्पन्नक्खणेयेव.

४३१. नवकम्मम्पीति पिसद्दो उदोसितउपस्सये अपेक्खति.

४३२. तस्साति तस्सा इत्थिया. याव सो दारको विञ्ञुतं पापुणातीति एत्थ कथं विञ्ञुभावो गहेतब्बोति आह ‘‘याव खादितु’’न्तिआदि.

ठपेत्वा सागारन्ति एत्थ सकारो सहसद्दकारियो, अगारन्ति च सेय्यागारन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘सहागारसेय्यमत्तं ठपेत्वा’’ति. यथा अञ्ञस्मिं पुरिसे पटिपज्जितब्बं, एवं तथाति योजना. ‘‘अञ्ञस्मि’’न्ति इमिना पाळियं अञ्ञे पुरिसेति एत्थ स्मिंवचनस्स सब्बनामतो एकारादेसो दस्सितो, तंदस्सनेन च कच्चायने (कच्चायने ११० सुत्ते) सब्बनामतो स्मिंवचनस्स एकारादेसनिसेधनं अनिच्चन्ति दस्सेति.

४३४. ‘‘यदेव सा विब्भन्ता’’ति इमिना दस्सेतीति सम्बन्धो. ‘‘यस्मा’’ति इमिना यदेवाति एत्थ यंसद्दस्स कारणत्थं दस्सेति. ओदातानि वत्थानि निवत्थाति सम्बन्धो. ‘‘तस्मायेवा’’ति इमिना तदेवाति पदस्स कारणत्थमेव दस्सेति. ‘‘न सिक्खापच्चक्खानेना’’ति इमिना एवत्थफलं दस्सेति. सा पुन उपसम्पदं न लभतीति सा विब्भन्ता भिक्खुनी पुन उपसम्पदं न लभति.

पब्बज्जम्पि न लभतीति तित्थायतनसङ्कन्ता भिक्खुनी पब्बज्जम्पि न लभति, पगेव उपसम्पदं.

पादे सम्बाहन्ताति भिक्खुनीनं पादे सम्बाहन्ता. केसेति भिक्खुनीनं केसे. तत्राति ‘‘कुक्कुच्चयन्ता न सादियन्ती’’ति वचने. एके आचरिया वदन्तीति सम्बन्धो. सारत्ता होन्तीति योजना. एत्थाति पुरिसानं अभिवादनादीसु. इदन्ति पुरिसानं अभिवादनादि, ‘‘अनुञ्ञात’’न्ति पदे वुत्तकम्मं ‘‘वट्टती’’ति पदे वुत्तकत्ता. अथ वा ओदिस्स अनुञ्ञातं इदं पुरिसानं अभिवादनादि वट्टतीति योजना. एवञ्हि सति ‘‘ओदिस्स अनुञ्ञात’’न्ति पदं हेतुअन्तोगधविसेसनं, ओदिस्स अनुञ्ञातत्ता वट्टतीति अधिप्पायो. तन्ति अट्ठकथासु वुत्तवचनं. हीति सच्चं, यस्मा वा.

४३५. पल्लङ्केन निसीदन्तीति एत्थ आसनपल्लङ्कं पटिक्खिपन्तो आह ‘‘पल्लङ्कं आभुजित्वा निसीदन्ती’’ति. तत्थ आभुजित्वाति आबन्धित्वा. कूपोति वच्चकूपो. उपरीति कूपतो उपरि. ‘‘सब्बदिसासु पञ्ञायती’’ति इमिना पटिच्छन्नमेव अत्थि, न उपरि छन्नन्ति दस्सेति.

४३६. कुण्डकन्ति कणं. एत्थाति भिक्खुनिक्खन्धके.

इति भिक्खुनिक्खन्धकवण्णनाय योजना समत्ता.