६. सेनासनक्खन्धकं
विहारानुजाननकथा
२९४. सेनासनक्खन्धके अपञ्ञत्तं होतीति एत्थ न ञपधातु होति, अपिच ञाधातुयेव, सो च खो अनुजाननत्थोति आह ‘‘अननुञ्ञातं होती’’ति. इमिना ञाधातुस्स अवबोधनादयो अत्थे निवत्तेति, अनुजाननत्थंयेव दस्सेति. अड्ढयोगादीनं विसुं गहितत्ता विहारसद्देन पारिसेसतो अवसेसावासोव गहेतब्बोति आह ‘‘अड्ढयोगादिमुत्तको अवसेसावासो’’ति. सुवण्णवङ्कगेहन्ति सुवण्णवङ्कछदनेन छादितं गेहं. इट्ठकागुहाति इट्ठकाय कता गुहा. एसेव नयो सेसेसुपि. आगतस्स च अनागतस्स चाति एत्थ चसद्देन द्वन्दवाक्यं दस्सेति. आगच्छतीति आगतो, न आगतो अनागतो, सङ्घो. आगतो च अनागतो च आगतानागतो, समाहारद्वन्दो पुंलिङ्गो, तस्स. ‘‘अप्पटिहतचारस्सा’’ति इमिना चतूसु दिसासु अप्पटिहतचारो चातुद्दिसोति वचनत्थं दस्सेति.
२९५. अनुमोदनगाथासु एवं विनिच्छयो वेदितब्बोति योजना. उतुविसभागवसेनाति सीतउण्हानं उतूनं विसभागवसेन. संफुसितकवातोति सह उदकबिन्दुना आगतो वातो. एत्थ हि संसद्दो सहत्थो, फुसितसद्दो उदकबिन्दुवाचको. उजुकमेघवुट्ठियो एवाति वातेन अपहरितत्ता उजुकं पतिता मेघवुट्ठियो एव. पाळियं ततोति एत्थ तोपच्चयो पच्चत्तत्थे वत्तति. सो विहारोति हि अत्थो. वाळमिगानि चाति वाळमिगे च. लिङ्गविपल्लासो हेस. एतानि सब्बानीति ‘‘सीत’’न्तिआदीनि सब्बानि सत्त पदानि. योजेतब्बानीति सो विहारो सीतं पटिहनति…पे… वुट्ठियो पटिहनतीति योजेतब्बानीति अत्थो.
‘‘विहारेना’’ति इमिना पाळियं ततोति एत्थ तोपच्चयो कत्तुत्थे होतीति दस्सेति, तेन विहारेनाति अत्थो. पटिहञ्ञतीति पटिहनीयति. सुखत्थन्ति एत्थ उत्तरपदलोपोति आह ‘‘सुखविहारत्थ’’न्ति. ‘‘लेणत्थञ्च सुखत्थञ्चा’’ति पदद्वयं ‘‘होती’’ति पाठसेसेन योजेतब्बं. विहारदानं लेणत्थञ्च सुखत्थञ्च होतीति हि अत्थो. इदन्ति अयं अधिप्पायो. वुत्तन्ति वुत्तो. विहारदानं सुखत्थञ्च होतीति योजना. झायितुं विपस्सितुञ्च यं सुखं अत्थीति सम्बन्धो. तदत्थन्ति तस्स सुखस्स अत्थाय. परपदेनपीति ‘‘झायितुञ्च विपस्सितु’’न्ति पदद्वयतो परं ठितेन ‘‘विहारदान’’न्ति पदेनपि. इधाति इमस्मिं विहारे. विहारदानन्ति विहारस्स दानं, दातब्बविहारं वा, वण्णितन्ति सम्बन्धो. वुत्तन्ति संयुत्तनिकाये वुत्तं. साधकपाळियं यो उपस्सयं ददाति, सो च सब्बददो सब्बेसं बलादीनं ददो होतीति योजना. सो चाति एत्थ चसद्दो अवधारणत्थो. सो एवाति हि अत्थो.
‘‘विहारे’’ति इमिना वासयेत्थाति एत्थ एतसद्दस्स विसयं दस्सेति. वासयेति वासेय्य. तेसं अन्नञ्चाति एत्थ ‘‘तेस’’न्ति पदं ‘‘अनुच्छविय’’न्ति पाठसेसेन योजेतब्बन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘तेसं अनुच्छविय’’न्ति. तत्थ अनुच्छवियं अन्नञ्च अनुच्छवियानि वत्थानि चाति योजना. अथ वा तेसन्ति भुम्मत्थे सम्पदानवचनन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘तेसू’’ति, भिक्खूसूति अत्थो. उजुभूतेसूति एत्थ सम्पदानत्थे भुम्मवचनं कत्वा उजुभूतानं तेसं भिक्खूनं ददेय्याति अत्थोपि युज्जतेव. ‘‘अकुटिलचित्तेसू’’ति इमिना ‘‘उजुभूतेसू’’ति एत्थ उजुसद्दस्स अकुटिलत्थञ्च भूतसद्देन बाहिरत्थसमासञ्च दस्सेति. उजुभूतं चित्तमेतेसन्ति उजुभूताति वचनत्थो कातब्बो. निदहेय्याति निखणित्वा ठपेय्य. ‘‘न चित्तपसादं विराधेत्वा’’ति इमिना विप्पसन्नेन चेतसाति एत्थ एवत्थफलं वा अञ्ञत्थापोहनं वा दस्सेति. हीति फलजोतको. एवं विप्पसन्नचित्तस्स तस्स विहारदायकस्स ते भिक्खू धम्मं देसेन्तीति योजना.
२९६. आविञ्छनछिद्दन्ति अङ्गुलिं अव पवेसेत्वा अञ्छति आकड्ढति एत्थ, एतेनाति वा आविञ्छनं. अवपुब्बो अछिधातु, उपसग्गअकारस्स दीघं कत्वा, धातुअकारस्स च इकारं कत्वा ‘‘आविञ्छन’’न्ति वुत्तं, तमेव छिद्दं आविञ्छनछिद्दं. आविञ्छनरज्जुन्ति कवाटच्छिद्दे अव पवेसेत्वा अञ्छति आकड्ढति इमायाति आविञ्छना, सायेव रज्जूति आविञ्छनरज्जु. काचि रज्जु न न वट्टतीति योजना. अथ वा न वट्टति न होति, वट्टतियेवाति योजना. तीणि तालानीति एत्थ तालसद्दो कुञ्चिकापरियायोति आह ‘‘तिस्सो कुञ्चिकायो’’ति. इमिना तालसद्दस्स रुक्खतूरियविसेसे निवत्तेति. यं यन्ति उपकरणं. तस्साति यन्तकस्स. वेदिकावातपानन्ति वातं पिवति अनेनाति वातपानं, वेदिकाय कतं वातपानं वेदिकावातपानं. चक्कलिकन्ति एत्थ चक्काकारेन अलति पवत्ततीति चक्कलं, चोळकपादपुञ्जनं. तेन बन्धितब्बन्ति चक्कलिकन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘चोळकपादपुञ्जनं बन्धितु’’न्ति. ‘‘वातपानप्पमाणेन भिसिं कत्वा’’ति इमिना वातपानपमाणेन कता भिसि वातपानभिसीति वचनत्थं दस्सेति.
२९७. ‘‘उच्चकम्पि आसन्दिक’’न्ति वचनतो वट्टतीति वेदितब्बोति सम्बन्धो. एकतोभागेन दीघपीठं अट्ठङ्गुलपादकमेव वट्टतीति योजना. ततो अधिकं न वट्टतीति अधिप्पायो. पमाणातिक्कन्तोपीति पिसद्दो पमाणयुत्तो पन पगेवाति दस्सेति. सत्तङ्गोति तीसु दिसासु अपस्सयो, चत्तारो पादाति सत्त अङ्गानि एतस्साति सत्तङ्गो. अयम्पीति पिसद्दो आसन्दिकं अपेक्खति. एळकपादपीठं नाम वुच्चतीति सम्बन्धो. एळकस्स पादो विय पादो एत्थाति एळकपादं, तमेव पीठं एळकपादपीठं. आमलकवण्णिकपीठन्ति आमलकाय वण्णो सण्ठानो आमलकवण्णो, तेन योजितं आमलकवण्णिकं, तदेव पीठं आमलकवण्णिकपीठं. ‘‘आकारेना’’ति इमिना वण्णसद्दस्स सण्ठानत्थं दस्सेति. इमानीति पीठानि. एत्थाति पीठे. मुञ्चपब्बजमयन्ति मुञ्जेन च पब्बजेन च कतं.
मनुस्सानन्ति वड्ढकीमनुस्सानं. छविसंरक्खनत्थायाति छविया विनासनतो सुट्ठु रक्खनत्थाय. सिम्बलिरुक्खादीनन्तिआदिसद्देन तूलनिब्बत्तके सब्बरुक्खे सङ्गण्हाति. खीरवल्लिआदीनन्तिआदिसद्देन तूलनिब्बत्तका सब्बा लतायो सङ्गण्हाति. पोटकीतिणादीनन्तिआदिसद्देन तूलनिब्बत्तका सब्बा तिणजातियो सङ्गण्हाति. तीहीति रुक्खलतापोटकीहि. ननु भूतगामानं अनेकत्ता एतेहि तीहि मुत्तो भूतगामो अत्थि, कस्मा पन सब्बभूतगामा सङ्गहिता होन्तीति आह ‘‘रुक्खवल्लितिणजातियो ही’’तिआदि. तत्थ हि यस्मा नत्थि, तस्मा सङ्गहिता होन्तीति योजना. तस्माति यस्मा नत्थि, तस्मा. सब्बम्पि एतं तूलन्ति योजना. बिब्बोहने लोमम्पि वट्टतीति सम्बन्धो. लोमम्पीति पिसद्देन तूलं अपेक्खति. यंकिञ्चि पुप्फन्ति सब्बं पुप्फं. पत्तं पापुणित्वा सुद्धं तमालपत्तमेव न वट्टति, अवसेसं सब्बं पत्तं सुद्धम्पि वट्टतीति अधिप्पायो. पञ्चविधन्ति उण्णचोळवाकतिणपण्णवसेन पञ्चपकारं.
‘‘उपड्ढकायपमाणानी’’ति इमिना अद्धकायिकानीति एत्थ अद्धस्स कायस्स पमाणेन कतानि अद्धकायिकानीति अत्थं दस्सेति. येसु बिब्बोहनेसु कटितो पट्ठाय याव सीसं उपदहन्ति, तानि बिब्बोहनानि अद्धकायिकानि नामाति योजना. यस्साति बिब्बोहनस्स. वित्थारतो मुट्ठिरतनं होतीति सम्बन्धो. इमिना यत्थ सह गीवाय सकलं सीसं ठपेतुं सक्का, तस्स मुट्ठिरतनं वित्थारपमाणन्ति दस्सेति. ‘‘तीसु कण्णेसु द्विन्नं कण्णान’’न्ति इदं बिब्बोहनस्स उभोसु अन्तेसु ठपेतब्बचोळपमाणं सन्धाय वुत्तं. इदं पन बिब्बोहनस्स उभोसु अन्तेसु ठपितचोळस्स कोटिया कोटिं आहच्च द्विगुणं कतं तिकण्णं होति, तेसु तीसु कण्णेसु द्विन्नं कण्णानमन्तरं विदत्थि चतुरङ्गुलं होति, मज्झट्ठानं कोटितो कोटिमाहच्च मुट्ठिरतनं होति, इदं पन बिब्बोहनं तिकण्णं होति. वट्टं वा चतुरस्सादिं वा कत्वा सिब्बितं यथा कोटितो कोटि वित्थारतो पुथुलट्ठानं मुट्ठिरतनं होति, एवं सिब्बितब्बं. इतो अधिकं न वट्टति, ऊनं पन वट्टतियेव. सीसूपधानन्ति सीसं उपदहन्ति ठपेन्ति एत्थाति सीसूपधानं. बिब्बोहनानीति विसेसेन, विसेसं वा सुखं वहन्तीति बिब्बोहनानि. उपरीति बिब्बोहनानं उपरि. यानि पन कप्पियतूलानि सन्तीति योजना. महन्तम्पीति पिसद्दो खुद्दकं पन पगेवाति दस्सेति. विनयधरउपतिस्सत्थेरो पन आहाति सम्बन्धो. ‘‘विनयधर’’ इति पदेन फुस्सदेवत्थेरतो विसेसं दस्सेति. अकप्पियतूलं वाति भिसियं अकप्पियतूलं वा. बिब्बोहने हि अकप्पियतूलं नाम नत्थि.
पञ्चभिसियोति एत्थ वाक्यभावञ्च असमाहारदिगुभावञ्च पटिक्खिपन्तो आह ‘‘पञ्चहि उण्णादीहि पूरिता भिसियो’’ति. इमिना पञ्चहि उण्णादीहि पूरिता भिसियो पञ्चभिसियोति वचनत्थं दस्सेति. अत्थतो पन वाक्यम्पि असमाहारदिगुपि युज्जतेव. कस्मा पञ्चगणना होतीति आह ‘‘तूलगणनाय ही’’तिआदि. हि यस्मा तूलगणनाय एतासं गणना वुत्ता, तस्मा पञ्चभिसियो होन्तीति योजना. तत्थाति उण्णादीसु पञ्चसु. उण्णग्गहणेन गहितन्ति सम्बन्धो. कम्बलमेवाति उण्णामयं कम्बलमेव. उण्णाय, उण्णं वा पक्खिपित्वा कता भिसि उण्णाभिसि. एसेव नयो चोळभिसिआदीसु.
पमाणनियमोति एत्तका पमाणाति पमाणस्स नियमो. मञ्चे अत्थरितब्बा भिसि मञ्चभिसि. एतासन्ति मञ्चभिसिआदीनं. यं एतं तूलन्ति योजना. सूरकेपीति चम्ममयभिसियम्पि. एतेनाति कुरुन्दियं वुत्तवचनेन सिद्धं होतीति सम्बन्धो.
मञ्चभिसिन्ति मञ्चे अत्थरितब्बं भिसिं. ‘‘अत्थरणत्थाय संहरन्तीति युज्जती’’ति इमिना ‘‘अत्थरन्ती’’ति एत्थ कारियूपचारेन अत्थो गहेतब्बोति दस्सेति. अत्थरणाय हि संहरणं कारणं नाम, अत्थरणं कारियं नाम. उपरीति भिसिछविया उपरि. फुसितानीति बिन्दूनि. भित्तिकम्मन्ति भित्तियं नानावण्णेहि राजिकरणं विय कत्तब्बं कम्मं.
२९८. ‘‘इक्कास’’न्ति नामं निय्याससिलेसानं नामन्ति आह ‘‘रुक्खनिय्यासं वा सिलेसं वा’’ति. ‘‘कुण्डकमिस्सकमत्तिक’’न्ति इमिना कुण्डकेन मिस्सका मत्तिका कुण्डकमत्तिकाति वचनत्थं दस्सेति. सासपपिट्ठन्ति सासपचुण्णं. ‘‘बिन्दु बिन्दु हुत्वा’’ति इमिना अच्चुस्सन्नं होतीति एत्थ कारणूपचारं दस्सेति. अच्चुस्सन्नञ्हि कारणं होति, ‘‘बिन्दु बिन्दु हुत्वा’’ति ठानं कारियं होति. ‘‘पुञ्जितु’’न्ति सोधेतुं. गण्डुप्पादगूथमत्तिकन्ति महिलताय गूथमयं मत्तिकं. इमिना लण्डमत्तिकन्ति एत्थ लण्डसद्दो गूथपरियायोति दस्सेति.
२९९. न भिक्खवे पटिभानचित्तन्ति एत्थ ‘‘इत्थिरूपकं पुरिसरूपक’’न्ति पाळियं वुत्तत्ता किं इत्थिपुरिसरूपमेव न वट्टतीति आह ‘‘न केवल’’न्तिआदि. तिरच्छानरूपम्पि कातुं वा ‘‘करोही’’ति वत्तुं वा न वट्टतीति सम्बन्धो. द्वारपालन्ति द्वारपालरूपं. पसादनीयानीति पसादेतब्बानि, पसादेतुं अरहानीति अत्थो.
३००. एकङ्गणाति अविहारट्ठानेन समानभूमिभागा. मुण्डच्छेदनगब्भोति मुण्डेन छादेतब्बो गब्भो.
तत्थाति विज्झितब्बरुक्खे. ‘‘कत’’न्ति इमिना कुलङ्कपादकन्ति एत्थ णिकपच्चयस्स अत्थं दस्सेति. तं आहरिमं भित्तिपादं पतिट्ठापेतुन्ति सम्बन्धो. वस्सपरित्ताणत्थन्ति वस्सोदकपरित्ताणत्थं. ‘‘मद्दितमत्तिक’’न्ति इमिना उद्दसुधन्ति एत्थ सुधासद्दस्स लेपनसुधं दस्सेति, भोजनसुधं निवत्तेति.
पमुखन्ति विहारस्स पमुखं. यन्ति पदेसं, हनन्तीति सम्बन्धो. तस्स कतपदेसस्साति योजना. ‘‘पघान’’न्तिपि वुच्चतीति दीघवसेन ‘‘पघान’’न्तिपि वुच्चति. इमिना पुरिमपाठे रस्सभावं दीपेति. ‘‘पकुट्ट’’न्तिपि पाठोति ससंयोगवसेन ‘‘पकुट्ट’’न्तिपि पाठो. इमिना पुरिमपाठे निसंयोगभावं दस्सेति. वंसन्ति वेळुं. ततोति वंसतो. ‘‘ओसारेत्वा कत’’न्ति इमिना ओसारेत्वा कतं ओसारकन्ति वचनत्थं दस्सेति. ‘‘छदनपमुख’’न्ति इमिना णिकपच्चयस्स सरूपं दस्सेति. चक्कलयुत्तोति चक्कलेन युत्तो.
३०१. पानीयदानभाजनन्ति पानीयं देति अनेनाति पानीयदानं, तमेव भाजनं पानीयदानभाजनं. ‘‘उळुङ्को च थालकञ्चा’’ति इमिना द्वे पानीयसङ्खस्स अनुलोमानीति योजना.
३०३. द्वारथकनकन्ति द्वारं थकेति अनेनाति द्वारथकनकं. गामद्वारेसु द्वारथकनकं विय चक्कलयुत्तं द्वारथकनकन्ति योजना.
३०५. अस्सतरिरथाति अस्सानं विसेसेन, अतिसयेन वाति अस्सतरो, अथ वा पकतिअस्से तरति अतिक्कमतीति अस्सतरो, सो एतेसु रथेसु युज्जितब्बोति अस्सतरी, तेयेव रथाति अस्सतरिरथाति दस्सेन्तो आह ‘‘अस्सतरयुत्ता रथा अस्सतरिरथा’’ति. तत्थ ‘‘अस्सतरयुत्ता’’ति इमिना ‘‘अस्सतरी’’ति पदस्स अस्सत्थितद्धितं दस्सेति. आमुत्तमणिकुण्डलाति पदस्स ‘‘सतं कञ्ञा सहस्सानी’’ति पदेन सम्बन्धितब्बत्ता वुत्तं ‘‘आमुत्तमणिकुण्डलानी’’ति. इमिना निकारस्स आकारो होतीति दस्सेति. कण्णेसु आमुत्तं मणिकुण्डलं एतासन्ति आमुत्तमणिकुण्डला कञ्ञायो.
खन्धपरिनिब्बानेन परिनिब्बुतोति अत्थं पटिक्खिपन्तो आह ‘‘किलेसपरिनिब्बानेन परिनिब्बुतो’’ति. सीतिभूतोति एत्थ किलेसातपानं अभावेनेव सीतिभूतो, न अञ्ञेसन्ति आह ‘‘किलेसातपाभावेना’’ति. ‘‘किलेसूपधिअभावेना’’ति इमिना निरुपधीति एत्थ खन्धूपधिअभिसङ्खारूपधिअभावेनाति अत्थं पटिक्खिपति.
आसत्तियोति एत्थ पुनप्पुनं विसयेसु, भवेसु वा सञ्जन्तीति आसत्तियोति दस्सेन्तो आह ‘‘रूपादीसू’’तिआदि. पत्थनायोति तण्हायो. इमिना आसत्तीनं सरूपं दस्सेति. ‘‘छिन्दित्वा’’ति इमिना छेत्वाति एत्थ छेधातुया छेदनत्थं दस्सेति. विनेय्यहदये दरन्ति एत्थ ‘‘विनेय्या’’ति पदस्स त्वापच्चयन्तभावञ्च हदयसद्दस्स चित्तवाचकभावञ्च दरथसरूपञ्च दस्सेन्तो आह ‘‘चित्ते किलेसदरथं विनेत्वा’’ति. तत्थ ‘‘चित्ते’’ति इमिना हदयसद्दस्सत्थं दस्सेति, ‘‘किलेस’’ इति पदेन दरथसरूपं, ‘‘विनेत्वा’’ति इमिना त्वापच्चयन्तभावं दस्सेति. वयकरणन्ति परिब्बयमूलं. तञ्हि वयं करियति अनेनाति वयकरणन्ति वुच्चति. इमिना वयस्स करणं वयायिकं, करणत्थे आयिकपच्चयो, वयायिकमेव वेय्यायिकन्ति अत्थं दस्सेति.
३०७. आदेय्यवाचोति एत्थ आदियितब्बाति आदेय्या, सा वाचा एतस्साति आदेय्यवाचोति दस्सेन्तो आह ‘‘तस्स वचन’’न्तिआदि. तत्थ तस्साति अनाथपिण्डिकस्स. सधनाति संविज्जमान धना, अत्तनो वा धनवन्तो. मन्दधनाति अप्पधना. अदासीति अनाथपिण्डिको अदासि. इतीति एवं, दत्वा कत्वाति सम्बन्धो. सोति अनाथपिण्डिको, अगमासीति सम्बन्धो.
कहापणे सन्थरीति सम्बन्धो. कोटिया करणभूताय, आधारभूताय वा. पटिपातेत्वाति पटिहनापेत्वा. तत्थ तस्मिं ठाने ये रुक्खा वा या पोक्खरणियो वा तिट्ठन्तीति योजना. तेसन्ति तासं रुक्खपोक्खरणीनं. सामञ्ञञ्हि अपेक्खित्वा पुल्लिङ्गवसेन वुत्तं. परिक्खेपपमाणन्ति परिणाहस्स पमाणं. अस्साति अनाथपिण्डिकस्स.
एवं बहुधनं चजन्तस्सापि गहपतिनोति योजना. कोट्ठकं मापेसीति एत्थ अञ्ञे कोट्ठके पटिक्खिपन्तो आह ‘‘द्वारकोट्ठकपासाद’’न्ति.
विहारादयोति एत्थ आदिसद्देन पाळियं आगते परिवेणादयो चुद्दस उपकरणे सङ्गण्हाति. अम्हाकं भगवतो विहारकारापनपसङ्गेन सत्तन्नम्पि बुद्धानं विहारकारापनं दस्सेन्तो आह ‘‘विपस्सिस्सा’’तिआदि. तत्थ विपस्सिस्स भगवतो विहारं (दी. नि. अट्ठ. २.१२) कारापेसीति सम्बन्धो. तिगावुतप्पमाणं भूमिं सुवण्णयट्ठिसन्थरेन किणित्वा विहारं कारापेसीति योजना. एसेव नयो परतोपि. अट्ठकरीसप्पमाणा भूमि उसभेन दसउसभप्पमाणा यट्ठिया द्विसतयट्ठिप्पमाणा होतीति दट्ठब्बं. ‘‘एवं अनुपुब्बेन परिहायन्ती’’ति वत्वा सब्बजनं संवेजेन्तो आह ‘‘सम्पत्तियो ही’’तिआदि. तत्थ यस्मा सम्पत्तियो परिहायन्ति, तस्मा अलमेव सब्बसम्पत्तीसु विरज्जितुं, अलं एव सब्बसम्पत्तीहि विमुच्चितुन्ति योजना. ‘‘सब्बसम्पत्तीसू’’ति पदञ्हि ‘‘विमुच्चितु’’न्ति पदेन विभत्तिपरिणामं कत्वा सम्बन्धितब्बं.
३०८. खण्डफुल्लसद्दानं अधिकरणभावं दस्सेन्तो आह ‘‘खण्डन्ति छिन्नोकासो. फुल्लन्ति फलितोकासो’’ति. तत्थ ‘‘छिन्नोकासो’’ति इमिना खण्डति छिज्जति एत्थाति खण्डन्ति वचनत्थं दस्सेति. ‘‘फलितोकासो’’ति इमिना फुल्लति फलति एत्थाति फुल्लन्ति वचनत्थं दस्सेति. पटिसङ्खरिस्सतीति एत्थ पाटिसद्दस्स पाकतिकत्थभावं, सङ्खरिस्सतिसद्दस्स च करधातुया निप्फन्नभावं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘पाकतिकं करियती’’ति.
३१०. थेरोति सारिपुत्तत्थेरो, आगच्छतीति सम्बन्धो. इदन्ति गिलानपटिजग्गनादि. अस्साति थेरस्स. अग्गासनन्तिआदीसु अग्गसद्दो पठमत्थोपि उत्तमत्थोपि युज्जति. तेन वुत्तं ‘‘थेरासन’’न्तिआदि. अन्तरा सत्थीनन्ति एत्थ अन्तराति भुम्मत्थे निस्सक्कवचनं. सत्थिसद्दो च ऊरुसङ्खातो पादवाचकोति आह ‘‘चतुन्नं पादानं अन्तरे’’ति.
३१५. पतिट्ठापेसीति एत्थ कं वयं कत्वा पतिट्ठापेसीति आह ‘‘अट्ठारसकोटिपरिच्चागं कत्वा’’ति. एवन्तिआदि निगमनं.
आसनप्पटिबाहनादिकथा
३१६. विप्पकतभोजनेनाति एत्थ विप्पकतसद्दो अनिट्ठितपरियायोति आह ‘‘अनिट्ठिते भोजने’’ति. पकिरियित्थ, पकिरियिस्सते वा पकतं, न पकतं विप्पकतन्ति विग्गहो कातब्बो, अत्थतो पन ‘‘करियमानो अनिट्ठितो’’ति वुत्तं होति. एत्थाति ठाने. अतिसमीपन्ति भुञ्जमानस्स भिक्खुस्स अतिआसन्नं. तस्साति भुञ्जमानस्स भिक्खुस्स. पिवित्वा वाति यागुं पिवित्वा वा. खादित्वा वाति खज्जकं खादित्वा वा. रित्तहत्थम्पीति तुच्छहत्थम्पि. पिसद्देन आमिसहत्थं पन पगेवाति दस्सेति. हीति सच्चं, यस्मा वा. सोति रित्तहत्थो भिक्खु.
आपत्तिन्ति दुक्कटापत्तिं. यन्ति विप्पकतभोजनं भिक्खुं. सोति पच्छा आगतो भिक्खु. अयञ्च भिक्खूति विप्पकतभोजनो अयञ्च भिक्खु. तेनाति विप्पकतभोजनेन नवकेन वा वुड्ढतरेन वा भिक्खुना. किं नवकेन वुड्ढतरं आणापेतुं वट्टतीति आह ‘‘वुड्ढतरं ही’’तिआदि. हीति सच्चं, यस्मा वा. सोति वुड्ढतरो भिक्खु. ततोति उदकं आहरापेतुं आणत्तितो. यन्ति कम्मं.
योति भिक्खु. ‘‘एवरूपस्सा’’ति पदेन तस्स नियमनं वेदितब्बं. कासस्स खेळमल्लकं ठपेतब्बं. भगन्दरअतिसारानं वच्चकपालं ठपेतब्बं. अञ्ञेसं अञ्ञानि ठपेतब्बानि होन्ति. तेन वुत्तं ‘‘खेळ…पे… होन्ती’’ति. यस्मिंति यस्मिं गिलाने. योपि भेसज्जं करोतीति सम्बन्धो. लेसकप्पेनाति एत्थ लेसकप्पसद्दानं अत्थतो एकत्ता वुत्तं ‘‘अप्पकेन सीसाबाधादिमत्तेना’’ति. भिक्खू गणेत्वाति एत्थ गणं ञत्वाति दस्सेन्तो आह ‘‘परिच्छेदं ञत्वा’’ति. तत्थ ‘‘परिच्छेद’’न्ति इमिना गणसद्दस्स अधिप्पायत्थं दस्सेति. ‘‘ञत्वा’’ति इमिना इधातुया अत्थं दस्सेति.
सेनासनग्गाहकथा
३१८. सेय्याति कायपसारणसङ्खातं सयनकिरियं पटिक्खिपित्वा सेनासनसङ्खातं सेय्यं दस्सेन्तो आह ‘‘मञ्चट्ठानानी’’ति. ‘‘सेय्यापरिच्छेदेना’’ति इमिना सेय्यग्घेनाति एत्थ अग्घसद्दस्स पूजनत्थं पटिक्खिपित्वा परिच्छेदनत्थं दीपेति. एत्थ च अग्घसद्दस्स चतुत्थक्खरेन युत्तभावो हेट्ठा समुच्चयक्खन्धकवण्णना (चूळव. अट्ठ. १०२) योजनाय वुत्तोयेव. कालन्ति सेय्यापटिग्गहणस्स कालं. गाहियमानाति गाहापियमाना. ‘‘अतिरेकानि अहेसु’’न्ति इमिना उस्सारयिंसूति एत्थ उद्धं सारयिंसु गच्छिंसु पवत्तिंसूति अत्थं दस्सेति. अतिरेकानीति च भिक्खुपरिच्छेदतो सेय्यापरिच्छेदानि अतिरेकानि. अनुभागन्ति एत्थ अनु पच्छा दातब्बो भागो अनुभागोति दस्सेन्तो आह ‘‘पुन अपरम्पि भागं दातु’’न्ति. अतिमन्देसूतिआदिवचनेन किञ्चिमन्देसु भिक्खूसु एकेकस्स भिक्खुनो द्वे तिस्सो सेय्या दातब्बा. यतो किञ्चिमन्देसु भिक्खूसु द्वे तयो विहारा दातब्बाति अत्थोपि गहेतब्बो. तत्थाति ‘‘न अकामा दातब्बो’’ति वचने. अनुभागे गहितेति योजना. येन अनुभागो च पठमभागो च गहितो, सो भिक्खूति योजना.
‘‘उपचारसीमतो बही’’ति इमिना निस्सीमेति एत्थ सीमतो बहि निक्खन्तं, निसिन्नं वा निस्सीमन्ति अत्थं दस्सेति. उपचारसीमाय आवासवड्ढनवसेन अतिवित्थारत्ता वुत्तं ‘‘दूरे ठितस्सापी’’ति. उतुकालेपीति हेमन्तगिम्हकालेपि. तस्मिञ्हि काले सीतउण्हउतु तिखिणो होति, तस्मा तस्सेव विसेसेन उतुकालोति नामं पाकटं होति. तेन वुत्तं ‘‘हेमन्तगिम्हकालेपी’’ति. पिसद्देन वस्सकालं अपेक्खति. पुरिमवस्सूपनायिकदिवसे गाहो पुरिमको, पच्छिमवस्सूपनायिकदिवसे गाहो पच्छिमको.
अन्तरा द्वीहि वस्सूपनायिकदिवसेहि मुत्ते काले गाहो अन्तरामुत्तको. एकस्मिं विहारेति एकिस्सं विहारसीमायं. सेनासनसामिकाति सेनासनदायका, देन्तीति सम्बन्धो. तन्ति सेनासनं. आवासिका न ओलोकेन्तीति सम्बन्धो. एत्थाति सेनासने. पलुज्जन्तम्पीति विनस्सन्तम्पि. भगवा आहाति सम्बन्धो. तस्साति सेनासनस्स. अपरज्जूति अपरस्मिं अहनि अपरज्जु. गतायाति अतिक्कमिताय. पवारणाय गताय पवारणदिवसे अतिक्कमिते सति अपरज्जु अन्तरामुत्तको गाहेतब्बोति योजना.
तन्ति अन्तरामुत्तकं. गाहेन्तेनाति गाहापेन्तेन. तेनाति गण्हन्तेन. अट्ठमासेति चत्तारो हेमन्तमासे, चत्तारो च गिम्हमासेति अट्ठमासे. कदाचि पञ्च गिम्हमासेति नवमासे वा. खण्डं वाति छिन्नट्ठानं वा. फुल्लं वाति फलितट्ठानं वा. पटिसङ्खरितब्बन्ति पाकतिकं कातब्बं. दिवसं खेपेत्वाति परिवेणे दिवसं खेपेत्वा. तत्थाति गहितसेनासने. रत्तिन्दिवन्ति रत्ति च दिवो च रत्तिन्दिवं, समाहारद्वन्दो, अच्चन्तसंयोगे चेतं उपयोगवचनं. न लब्भतीति सङ्घत्थेरेन न लब्भति. इदन्ति सेनासनं.
अन्तरामुत्तकगाहेन अगहेतब्बसेनासनं दस्सेन्तो आह ‘‘यस्मिं पना’’तिआदि. तेमासच्चयेन तेमासच्चयेनाति तिण्णं मासानं अतिक्कमेन तिण्णं मासानं अतिक्कमेन. हीति सच्चं, यस्मा वा. यस्मिं पनाति सेनासने पन. सकिदेवाति एकवारमेव. अयन्ति एसा कथा.
तत्थाति दुविधेसु सेनासनग्गाहेसु. उतुकालन्ति उतुकाले आगच्छन्तीति सम्बन्धो. तेसं तदाव दातब्बन्ति सम्बन्धो. अकालो नामाति उट्ठापनस्स अकालो नाम नत्थि. एकं वा मञ्चट्ठानं वा ठपेतब्बन्ति योजना. एको वा थेरो आगच्छतीति योजना. उब्भण्डिकाति उक्खित्तभण्डिका.
बहूसूति तयो आदिं कत्वा बहूसु भिक्खूसु. पहोतीति एकेकस्स भिक्खुस्स पहोति. तत्थाति परिवेणे. तस्सेवाति परिवेणसामिकस्सेव. एवं अपहोन्तेसूति एवं परिवेणग्घेन अपहोन्तेसु. पासादग्घेनाति विहारसङ्खातस्स पासादस्स परिच्छेदेन. ओवरकग्घेनाति गब्भस्स परिच्छेदेन. सेय्यग्घेनाति चतुपञ्चहत्थप्पमाणाय सेय्याय परिच्छेदेन. मञ्चट्ठानेनाति द्विहत्थवित्थारस्स चतुहत्थआयामस्स मञ्चस्स ठानेन. एकमञ्चट्ठानस्स द्विन्नं पीठकानं ठानत्ता वुत्तं ‘‘एकपीठकट्ठानवसेना’’ति. इदं निसीदितुं सक्कुणेय्यवसेन वुत्तं. सचे न सक्का निसीदितुं, न दातब्बं. तेन वुत्तं ‘‘भिक्खुनो पन ठितोकासमत्तं न गाहेतब्ब’’न्ति. एतन्ति ठितोकासमत्तं. हीति सच्चं, यस्मा वा. एकमञ्चट्ठानस्स तिण्णं जनानं एकपीठकट्ठानभावेन अपहोन्तत्ता वुत्तं ‘‘एकं मञ्चट्ठानं वा तिण्णं जनानं दातब्ब’’न्ति. हीति सच्चं. ‘‘सीतसमये’’ति इमिना उण्हसमयेपि सब्बदिवसं अज्झोकासे वसितुं न सक्काति दीपेति. परिळाहसमये पन सक्का सब्बरत्तिं अज्झोकासे वसितुं. किञ्चापि सक्का, सीतुण्हकाले पन न दातब्बत्ता परिळाहसमयेपि न दातब्बन्ति वेदितब्बं. एकमञ्चट्ठाने वा एकपीठकट्ठाने वा तिण्णं जनानं निसीदनाकारं दस्सेन्तो आह ‘‘महाथेरेना’’तिआदि. तत्थ महाथेरेन वत्तब्बन्ति सम्बन्धो. निद्दागरुकोति निद्दाय गरुकारको. सीतं अनुदहतीति सीतं मं पीळेति. तेनाति महाथेरेन. दुतियत्थेरेनापीति पिसद्दो महाथेरं अपेक्खति. वुत्तनयेनेवाति ‘‘उक्कासित्वा’’तिआदिना वुत्तनयेनेव. एवन्तिआदि निगमनं. जम्बुदीपे पन एकच्चे भिक्खू गाहेन्तीति सम्बन्धो. किञ्चिदेव मञ्चट्ठानं वा पीठट्ठानं वाति योजना. अयन्तिआदि पुरिमवचनस्स निगमनवसेन पच्छिमवचनस्स कथनत्थाय वुत्तवचनं.
वस्सावासे सेनासनग्गाहो एवं वेदितब्बोति योजना. आगन्तुकवत्तन्ति आगन्तुकस्स वत्तं. अञ्ञत्थाति अञ्ञस्मिं ठाने. गन्त्वा वसितुकामेन आगन्तुकेनाति योजना. वस्सूपनायिकदिवसमेवाति वस्सं उपगमनदिवसेयेव. तत्थाति अञ्ञं ठानं. नगन्तब्बकारणं दस्सेन्तो आह ‘‘वसनट्ठानं वा ही’’तिआदि. हीति यस्मा. तत्राति अञ्ञस्मिं ठाने. तेनाति सम्बाधअसम्पज्जनकारणा. तस्माति यस्मा न फासुं विहरेय्य, तस्मा. तं विहारन्ति यस्मिं वसितुकामो, तं विहारं. तत्थाति विहारे, वसन्तो सुखं वसिस्सतीति सम्बन्धो. उद्देसत्थिकोति उद्देसं अत्थिको, उद्देसेन वा. कम्मट्ठानसप्पायतन्ति कम्मट्ठानेन, कम्मट्ठानस्स वा सप्पायभावं.
तत्थाति अञ्ञविहारं. गच्छन्तेन घट्टेतब्बोति सम्बन्धो. घट्टेतब्बाकारं दस्सेन्तो आह ‘‘न तत्था’’तिआदि. तत्थ तत्थाति सकट्ठाने. किं न वत्तब्बाति आह ‘‘तुम्हे’’तिआदि. सलाकभत्तादीनि वा यागुखज्जकादीनि वा नत्थि न विज्जन्तीति योजना. उपोसथागारस्स परिक्खारोति सम्बन्धो. तुम्हाकं विहारस्स इदं ताळञ्चेव इमं सूचिञ्च सम्पटिच्छथाति योजना. गमियवत्तन्ति गमिकानं भिक्खूनं वत्तं. ‘‘दहरेही’’ति पदं ‘‘उक्खिपापेत्वा’’ति च ‘‘गाहापेत्वा’’ति च पदद्वये कारितकम्मं, ‘‘पत्तचीवरभण्डिकायो’’ति पदं ‘‘उक्खिपापेत्वा’’ति पदे धातुकम्मं, ‘‘तेलनाळिकत्तरदण्डादीनी’’ति पदं ‘‘गाहापेत्वा’’ति पदे धातुकम्ममेव. अत्तानं दस्सेन्तेनाति अत्तानं मनुस्सानं पकासेन्तेन. वितक्कन्ति पच्चयबाहुल्लिकवितक्कं. ‘‘सपरिवार’’न्ति पदं ‘‘गच्छन्तञ्चा’’ति पदे किरियाविसेसनं. एवञ्हि सति सपरिवारं गच्छन्तञ्चाति सम्बन्धो. ‘‘न’’न्ति पदे पन कारकविसेसनं. एवञ्हि सति सपरिवारं नं भिक्खुन्ति सम्बन्धो. ‘‘दिस्वा’’ति पदे च किरियाविसेसनमेव. एवञ्हि सति गच्छन्तञ्च नं भिक्खुं सपरिवारं दिस्वाति सम्बन्धो. मनुस्सा वदन्तीति सम्बन्धो. तेसूति मनुस्सेसु. एको पण्डितमनुस्सोति सम्बन्धो. अयं कालो वस्सूपनायिककालो नामाति योजना. यत्थाति ठाने. तस्साति एकस्स पण्डितमनुस्सस्स, वचनन्ति सम्बन्धो. ते मनुस्सा याचन्तीति सम्बन्धो. अञ्ञत्थाति अञ्ञं ठानं. मेज्जन्ति अञ्ञमञ्ञं सिनेहन्तीति मित्ता. सुखदुक्खेसु अमा सह वत्तन्तीति अमच्चा. मित्तायेव अमच्चाति मित्तामच्चा, ते. सम्मन्तयित्वाति समं, सम्मा वा मन्तयित्वा. इधेवाति गामे एव, विहारे एव वा. कस्मा सादितुं वट्टति, ननु सब्बमेतं अकप्पियञ्च सावज्जञ्चाति आह ‘‘सब्बञ्हेतं कप्पियञ्चेव अनवज्जञ्चा’’ति. हि यस्मा एतं सब्बं कप्पियञ्च अनवज्जञ्च, तस्मा सब्बं सादितुं वट्टतीति योजना. कुरुन्दियं पन वुत्तन्ति सम्बन्धो. उभयम्पीति महाअट्ठकथाकुरुन्दीसु वुत्तवचनवसेन उभयम्पि एतं वचनन्ति सम्बन्धो.
आवासिकवत्तं वित्थारेन्तो आह ‘‘पटिकच्चेव ही’’तिआदि. तत्थ पटिकच्चेवाति आगन्तुकानं आगततो पठममेव. पधानघरविहारमग्गोति पधानघरमग्गो च विहारमग्गो च. मुद्दवेदिकायाति चेतियस्स हम्मियवेदिकाय. कस्मा इदम्पि सब्बं कातब्बन्ति आह ‘‘वस्सं वसितुकामा ही’’तिआदि. हीति सच्चं, यस्मा वा. वस्सं वसितुकामा सुखं वसिस्सन्तीति सम्बन्धो. कतपरिकम्मेहि आवासिकेहीति सम्बन्धो. यतो कुलतो पकतिया लब्भति, तस्मिं कुले वस्सावासिकं पुच्छितब्बन्ति योजना. न दिन्नपुब्बन्ति पुब्बे न दिन्नं. हीति यस्मा. उपद्दुताति उपगन्त्वा, भुसं वा पीळिता. तत्थाति मनुस्सेसु. येति मनुस्सा. वस्सावासिके गाहितेति वस्सावासिके सेनासने गाहापियमाने. गाहितभिक्खूनन्ति गाहापितभिक्खूनं. वस्सावासिकन्ति वस्सं आवसन्तानं दातब्बं चीवरं. गाहणकालोति गाहापनकालो. उपकट्ठोति आसन्नो. छातकादीहीति आदिसद्देन रोगादयो सङ्गण्हाति. यन्ति चीवरं. ततोति चीवरतो. तन्ति वचनं. तदनुरूपेनाति तेसं मनुस्सानं वचनस्सानुरूपेन. तेसं तेसन्ति मनुस्सानं, वस्सावासिकं चीवरन्ति सम्बन्धो.
यस्साति भिक्खुनो. सोति भिक्खु. इति वदन्तीति योजना. तन्ति चीवरं. पटिक्कम्माति पटिक्कमित्वा. विहारतो अपसक्कित्वाति अत्थो. तत्राति गामे. उपनिक्खेपं ठपेत्वाति कप्पियवत्थुं वा अकप्पियवत्थुं वा आरामिकादीनं हत्थे उपनिक्खेपं ठपेत्वा. विहारेति विहारस्स, विहारे वस्सं वसन्तस्स वा. अपुच्छित्वापीति पिसद्देन ‘‘पुच्छित्वापी’’ति अत्थं दस्सेति. तेसन्तिकुलानं. वत्तन्ति जग्गनादिवत्तं. तेसन्ति कुलानं. आगतञ्च तन्ति तं पंसुकूलिकं आगतञ्च वदन्तीति सम्बन्धो. तेनाति पंसुकूलिकेन. दातुं न इच्छन्तीति सङ्घस्स आचिक्खन्तेपि सङ्घस्स दातुं न इच्छन्ति. सभागो भिक्खूति अत्तना सभागो भिक्खु. एतन्ति वस्सावासिकं. पंसुकूलिकस्स न वट्टति, कस्मा? गहपतिचीवरत्ता. इतीतिआदि निगमनं. सद्धादेय्येति सद्धाय दातब्बे वस्सावासिकलाभविसये.
तत्रुप्पादेति तस्मिं विहारे उप्पज्जनकलाभविसये. भण्डपटिच्छादनन्ति पटिच्छादनचीवरभण्डं. चीवरभण्डमेव हि यस्मा अनेन सरीरं पटिच्छादियति, तस्मा भण्डपटिच्छादनन्ति वुच्चति. गाहेथाति भिक्खूहि गाहापेथ. गाहेतब्बन्ति भिक्खूहि गाहापेतब्बं. वत्थु पनाति साटकतो अञ्ञं कप्पियं वा अकप्पियं वा वत्थु पन. कस्मा वट्टतियेव, ननु अकप्पियवत्थु न वट्टतीति आह ‘‘कप्पियकारकानञ्हि’’तिआदि. तत्थ हि यस्मा अनुञ्ञातं, तस्मा वट्टतियेवाति योजना. दिन्नवत्थुतो उप्पन्नन्ति सम्बन्धो.
यन्ति वत्थु दिन्नन्ति सम्बन्धो. एत्थाति कप्पियकारकानं हत्थे दिन्नवत्थूसु. तन्ति वत्थु उपनामेन्तेहीति सम्बन्धो. गरुभण्डं होति, गरुभण्डत्ता अञ्ञेसु पच्चयेसु न उपनामेतब्बन्ति अधिप्पायो. पुग्गलवसेनेवाति ‘‘भिक्खू चीवरेन किलमन्ति, एत्तकं नाम तण्डुलभागं भिक्खूनं चीवरं कातुं रुच्चति सङ्घस्सा’’तिआदिना पुग्गलं परामसित्वा पुग्गलवसेनेव. सङ्घवसेनाति ‘‘सङ्घो चीवरेन किलमती’’तिआदिना सङ्घवसेन न कातब्बन्ति सम्बन्धो. एवं पुग्गलवसेन अपलोकनकम्मस्स अकत्तब्बतं दस्सेत्वा इदानि वत्थुवसेन तस्सेव अकत्तब्बतं दस्सेन्तो आह ‘‘जातरूपरजतवसेनापी’’तिआदि. कप्पियभण्डवसेनाति चीवरतण्डुलेहि अवसेसस्स कप्पियभण्डस्स वसेन. चीवरतण्डुलानञ्हि विसुं गहितत्ता ‘‘कप्पियभण्डवसेना’’ति एत्थ तेहि अवसेसो कप्पियभण्डोव गहेतब्बो. तं पनाति अपलोकनकम्मं पन. कत्तब्बाकारं दस्सेन्तो आह ‘‘इदानी’’तिआदि. सुभिक्खन्ति समिद्धभिक्खं. सुलभपिण्डन्ति सुखेन लभपिण्डं. द्वीहि पदेहि अञ्ञमञ्ञस्स कारणं दस्सेति, सुभिक्खत्ता सुलभपिण्डं, सुलभपिण्डत्ता सुभिक्खन्ति वुत्तं होति.
एवं चीवरपच्चयं सल्लक्खेत्वा सेनासनं सल्लक्खेतब्बन्ति सम्बन्धो. कालेति गाहापनस्स काले. वुत्तन्ति महाअट्ठकथाय वुत्तं. कस्मा द्वे सम्मन्नितब्बा, ननु एकम्पि सम्मन्नितुं वट्टतीति आह ‘‘एवञ्ही’’तिआदि. तत्थ हि यस्मा गाहेस्सति, तस्मा द्वे सम्मन्नितब्बाति योजना. एकेन हि सम्मुतिलद्धेन सक्का परं गाहापेतुं, अत्तना पन अत्तनो पापेतुं न सक्का, तस्मा द्वीसु सम्मतेसु नवको वुड्ढस्स, वुड्ढो च नवकस्साति उभो अञ्ञमञ्ञं गाहेस्सन्तीति अधिप्पायो. सम्मन्नितब्बाति एकतो सम्मन्नितब्बा. अट्ठपि सोळसपीति एत्थ पिसद्देन ततो अधिकम्पि एकतो सम्मन्नितुं वट्टतीति दीपेति. सत्तसतिकक्खन्धके उब्बाहिकसम्मुतियं (चूळव. ४५६) अट्ठपि जना एकतोव सम्मताति वचनञ्चेत्थ साधकं. निग्गहकम्ममेव हि सङ्घो सङ्घस्स न करोतीति दट्ठब्बं. तेसन्ति अट्ठसोळसजनानं, सम्मुति वट्टतियेवाति सम्बन्धो. किन्ति सल्लक्खेतब्बन्ति आह ‘‘चेतियघर’’न्तिआदि.
आसनघरन्ति पटिमाघरं. मग्गपोक्खरणीनं समीपे कता सालायो उपचारवसेन वुच्चन्ति ‘‘मग्गो’’ति च ‘‘पोक्खरणी’’ति च. ता हि सालायो उपचारसीमब्भन्तरगते गामाभिमुखमग्गे च अन्तोउपचारसीमायं खणिता यत्थ कत्थचि पोक्खरणियो च करीयन्ति, इति सल्लक्खेतब्बन्ति योजना. असेनासनं दस्सेत्वा सेनासनं दस्सेन्तो आह ‘‘विहारो’’तिआदि. रुक्खमूलन्ति छन्नकवाटबद्धरुक्खमूलं. एसेव नयो वेळुगुम्बेपि. गाहेन्तेन च गाहेतब्बानीति सम्बन्धो. सङ्घिकोति तत्रुप्पादो. तेसूति द्वीसु चीवरपच्चयेसु. यन्ति चीवरपच्चयं. तस्साति चीवरपच्चयस्स. ठितिकतोति पबन्धवसेन ठितट्ठानतो. इतरोति पठमं गहितचीवरपच्चयतो इतरो.
अप्पतायाति अप्पभावतो, गाहियमानेति सम्बन्धो. परिवेणग्घेनाति परिवेणपरिच्छेदेन. लभन्तीति परिवेणसामिका भिक्खू लभन्ति. तन्ति परिवेणं. विजटेत्वाति विजटं कत्वा, द्वे वा तयो वा कोट्ठासे कत्वाति अत्थो. पक्खिपित्वाति भागकोट्ठासं पक्खिपित्वा. न एवं कातब्बन्ति यथा महासुमत्थेरो आह, तथा न कातब्बन्ति अत्थो. अकातब्बकारणं दस्सेन्तो आह ‘‘मनुस्सा ही’’तिआदि. तत्थाति परिवेणे, पविसितब्बं इति आहाति योजना. एत्थाति एतस्मिं गाहणट्ठाने. पटिक्कोसतीति पटिसेधेति. पटिक्कोसनाकारं दस्सेन्तो आह ‘‘मा आवुसो’’तिआदि. इति वुत्तं, इति पटिक्कोसतीति योजना. एको हि इतिसद्दो लुत्तनिद्दिट्ठो. तस्साति महाथेरस्स. सङ्गहन्ति भिक्खूनं सङ्गहं. तन्ति महाथेरं.
एवं वत्तब्बन्ति एवं वक्खमाननयेन वत्तब्बं. पच्चयं धारेथ, इति वत्तब्बन्ति योजना. पापुणाति आवुसो इति वुत्तेति योजना. ‘‘गहितं होती’’ति इमिना ‘‘गण्हथ, गण्हामी’’ति पच्चुप्पन्नकालवसेन वुत्तत्ता गहितं होतीति दस्सेति. अतीतअनागतकालवसेन अगहितभावं दस्सेन्तो आह ‘‘सचे पना’’तिआदि. सतुप्पादमत्तन्ति गहणे सतिया उप्पादनमत्तं. एत्थाति सेनासनपच्चयगहणट्ठाने.
योपीति यम्पि. उपयोगत्थे चेतं पच्चत्तवचनं, यम्पि पच्चयं विस्सज्जेतीति योजना. पच्चयन्ति च चीवरपच्चयं. अयम्पीति अयम्पि पच्चयो. पिसद्दो महालाभपरिवेणे पच्चयं सम्पिण्डेति. तस्मिंयेव परिवेणेति तस्मिं पंसुकूलिकेन गहितपरिवेणे एव. अञ्ञस्साति पंसुकूलिकतो अञ्ञस्स भिक्खुस्स. पंसुकूलिको ‘‘अहं वसामी’’ति सेनासनं जग्गिस्सति. इतरो ‘‘अहं पच्चयं गण्हामी’’ति सेनासनं जग्गिस्सतीति योजना. द्वीहि कारणेहीति वसनगहणवसेन द्वीहि कारणेहि. पंसुकूलिके गण्हन्तेति सम्बन्धो. इधाति सेनासने. तेनाति पंसुकूलिकेन. हेट्ठाति सेनासनस्स हेट्ठा, ठितं अञ्ञं भिक्खुन्ति सम्बन्धो. तेनाति पंसुकूलिकेन, किञ्चि वचनन्ति सम्बन्धो. वुत्थवस्सस्स पंसुकूलिकस्साति योजना. वट्टतीति पंसुकूलिकस्स वट्टति. तस्मिं सेनासनेति पंसुकूलिकेन गहितसेनासने. येसं पनाति मनुस्सानं पन. तेसन्ति मनुस्सानं.
थूपं कत्वाति चेतियं कत्वा. तस्साति थूपस्स. तेन भिक्खुनाति वस्सावासिकं गाहकभिक्खुना. तन्ति भोजनसालं. गाहेतुं वट्टतीति सम्बन्धो. सब्बमिदन्ति सब्बं इदं वचनं.
पाटिपदअरुणतोति वस्सूपनायिकदिवससङ्खातस्स पाटिपदस्स अरुणुग्गमनतो. वितक्कचारिकोति ‘‘कत्थ नु खो वसिस्सामी’’तिआदिना वितक्केन चरणे अनुयुत्तो. सेनासनं याचतीति सेनासनग्गाहापकं सेनासनं याचति. गहितन्ति सङ्घेन गहितं. यत्थाति ठाने. वस्सूपगतेहि वत्तब्बाति सम्बन्धो. पुनप्पुनं, समं वा चेतियङ्गणादिं मुञ्चन्ति सोधेन्ति इमाहीति सम्मुञ्चनियो. मुचिधातु सोधनत्थे युपच्चयो करणत्थे होति. तालुजो पठमक्खरो. सुलभा चे दण्डका, एकेकेन द्वे तिस्सो यट्ठिसम्मुञ्चनियो बन्धितब्बा. सुलभा चे सलाका, छपञ्चमुट्ठिसम्मुञ्चनियो बन्धितब्बाति अत्थो. पञ्च पञ्च उक्काति अरञ्ञविहारेसु परिस्सयविजाननत्थं पञ्च पञ्च अग्गिउक्का कोट्टेतब्बा छिन्दितब्बाति अत्थो.
‘‘निबद्धवत्तं ठपेत्वा’’ति एत्थ अकत्तब्बवत्तं दस्सेन्तो आह ‘‘वत्तं करोन्तेहि चा’’तिआदि. तत्थ वत्तं करोन्तेहि च एवरूपं अधम्मिकवत्तं न कातब्बन्ति सम्बन्धो. हि सच्चं, सब्बेव एते उद्देसादयो पपञ्चाति योजना. पपञ्चेन्ति संसारे चिरं ठपेन्तीति पपञ्चा. मूगब्बतन्ति मूगानं वतं, मूगेहि कत्तब्बं वा, मूगेन विय वा अमूगेहि कत्तब्बं वतं. एवं अकातब्बवत्तं दस्सेत्वा इदानि कातब्बवत्तं दस्सेन्तो आह ‘‘परियत्तिधम्मो नामा’’तिआदि. तिविधम्पीति परियत्तिपटिपत्तिपटिवेधवसेन तिप्पकारम्पि. अवयवपरियत्तिधम्मोपि अवयविपरियत्तिधम्मं, अवयविपरियत्तिधम्मो वा अवयवपरियत्तिधम्मं पतिट्ठापेति, तस्मा परियत्तिधम्मो अत्तनापि अत्तानं पतिट्ठापेसीति वेदितब्बं. उद्दिसथाति परियत्तिं उद्दिसथ. सोधेत्वा…पे… उपसम्पादेथाति एत्थ सोधनं नाम सब्बेसं आचारकुलपुत्तानं उपपरिक्खनं. सोधेत्वा निस्सयं देथाति एत्थ सोधनं नाम भिक्खुसभागतं उपपरिक्खनं. हीति सच्चं. कुलपुत्तोति आचारकुलपुत्तो. यत्तकानि धुतङ्गानि समादियितुं सक्कोथाति योजना. अन्तोवस्सं नामेतन्ति भुम्मत्थे उपयोगवचनमेतं. एतस्मिं अन्तोवस्सेति हि अत्थो, भवितब्बन्तिआदीसु सम्बन्धितब्बं. सकलदिवसन्ति सकलदिवसम्हि, अप्पमत्तेहीति सम्बन्धो. एकचारिकवत्तन्ति एककेन चरितब्बं वत्तं. भस्सेति वचने. दसवत्थुककथन्ति अप्पिच्छतादिदसवत्थुक कथं.
विग्गाहिकपिसुणफरुसवचनानीति विग्गहं कलहं जनेतीति विग्गाहिकं, विग्गाहिकवचनञ्च पिसुणवचनञ्च फरुसवचनञ्च विग्गाहिकपिसुणफरुसवचनानि. मनसिकारबहुला विहरथ इति ओवदितब्बाति योजना. दन्तकट्ठखादनवत्तन्ति हेट्ठा अदिन्नादानवण्णनायं वुत्तं दन्तकट्ठखादने, दन्तकट्ठखादनस्स वा वत्तं. ‘‘पत्तं थविकाय पक्खिपन्तेन न कथेतब्ब’’न्ति इमिना कथेन्ते पमादेन पत्तो भिज्जेय्याति पत्तस्स गुत्तत्थाय कथनं निवारेति. आचिक्खितब्बाति इतिसद्दो परिसमापनत्थो.
कोचि दायकोति सम्बन्धो. आगन्तुको भिक्खूति चीवरग्गाहिततो पच्छा आगतो आगन्तुको भिक्खु. सङ्घत्थेरोति आवासिकसङ्घत्थेरो. पठमभागन्ति पुब्बे गाहितं पठमभागं, परिवत्तेत्वाति पुब्बे गाहितभागेन पच्छा दातब्बं वस्सावासिकं परिवत्तेत्वा. आगन्तुकस्स वस्सग्गेन पत्तट्ठाने आगन्तुकस्स दातब्बन्ति योजना. ‘‘आगन्तुकस्सा’’ति पदं पुब्बापरं अपेक्खति. तस्मा द्विन्नं पदानं मज्झे वुत्तं. पठमवस्सूपगताति पठमवस्सूपनायिकदिवसे वस्सूपगता. ‘‘द्वे तीणि चत्तारी’’ति वचनस्स वा बहूनं भिक्खूनं वा ब्यापनत्थाय ‘‘लद्धं लद्ध’’न्ति विच्छावसेन वुत्तं. तेन पनाति आगन्तुकेन पन. पठमवस्सूपगतेहि अप्पके लद्धे पच्छिमवस्सूपनायिकदिवसे दातब्बानं वस्सावासिकानं बहुकेपि अयं नयो ञातब्बोति कत्वा न वुत्तो.
द्वीसुपीति पठम दुतियवसेन द्वीसुपि. वस्सूपगता भिक्खू भिक्खाय किलमन्ता वदन्तीति सम्बन्धो. इधाति ठाने. वसन्ताति एकतो वसन्ता. द्वे भागा होम साधु वताति योजना. साधु वताति एकंसेन सुन्दरा भवेय्युन्ति अत्थो. येसन्ति भिक्खूनं. तत्थाति ञातिपवारितट्ठानेसु. पवारणायाति पवारणादिवसे. तेसूति भिक्खूसु. येति भिक्खू. तत्थाति ञातिपवारितट्ठानेसु. कस्मा अपलोकेत्वा दातब्बं, ननु ते सादियन्तीति आह ‘‘सादि यन्तापि ही’’तिआदि. तत्थ हीति यस्मा. ‘‘नेव वस्सावासिकस्स सामिनो’’ति इमिना तेसं वस्सच्छिन्नतं दीपेति. नेव अदातुं लभन्तीति पठममेव कतिकवत्तस्स कतत्ता अदातुं नेव लभन्ति, सब्बेसं नो अम्हाकन्ति योजना. इधाति ठाने. तन्ति कतिकवत्तं. एको भिक्खूति सम्बन्धो. तेसन्ति भिक्खूनं. तत्थाति सभागट्ठाने. वसित्वा आगतानं तेसं भिक्खूनन्ति योजना. न लब्भति इति वुत्तन्ति योजना. इमेसन्ति वस्सावासिअप्पत्तकानं एकच्चानं. गाहितसदिसमेवाति वस्सावासिकस्स गाहितेन सदिसमेव. तेसमेवाति एकच्चानमेव.
पक्कन्तोपीति अञ्ञं ठानं पक्कमन्तोपि. हीति सच्चं, यस्मा वा. तेन भिक्खुना कतं पानीयउपट्ठपनादिकम्मं भतिनिविट्ठं भतिया ठितन्ति योजना. अपलोकनकम्मं कत्वा गाहितं सङ्घिकन्ति सम्बन्धो. सङ्घिकन्ति तत्रुप्पादं सन्धाय वुत्तं. विब्भन्तोपीति पिसद्दो पगेव छिन्नवस्सोति दस्सेति. पच्चयवसेनेवाति सद्धादेय्यपच्चयवसेन. वदन्तीति केचि वदन्ति.
दिसंगमिको भिक्खु विब्भमतीति सम्बन्धो. मनुस्सेति वस्सावासिकदायकमनुस्से. सम्मुखाति आवासिकस्स सम्मुखा. सम्पटिच्छापेत्वाति ‘‘सुट्ठु दस्सामा’’ति पटिच्छापेत्वा. यस्स गाहितन्ति यस्स भिक्खुनो सेनासनं गाहितं. सेनासनसामिकस्साति सेनासनदायकस्स पुत्तधीतादयोति सम्बन्धो. सेनासने देमाति सेनासनस्स देम. तत्थाति सेनासने. एकमेव वत्थं दातब्बं. कस्मा? पुग्गलस्स अदत्वा सेनासनस्सेव दातब्बत्ता. वस्सावासिकट्ठितिकायाति वस्सावासिकगाहितस्स ठितिकाय. एसेव नयोति सेनासनस्सेव दिन्नत्ता एसेव नयो. तस्सेव होन्तीति पुग्गलस्सेव दिन्नत्ता तस्सेव होन्ति.
दुतियो थेरासने गाहितो होतीति सम्बन्धो. पठमभागस्स सामणेरस्स गाहितत्ता वुत्तं ‘‘वरभागं सामणेरस्स दत्वा’’ति. उभोपीति द्वे थेरसामणेरेपि. सयमेवाति दायको सयमेव. यन्ति वस्सावासिकं. यस्साति थेरस्स वा सामणेरस्स वा.
इतोति वुत्तनयतो. दहरसामणेरस्साति तरुणस्स सामणेरस्स. सोति घरसामिको. नन्ति पत्तजनं. यस्साति भिक्खुनो. तेसन्ति मनुस्सानं. यथाभूतं आचिक्खितब्बन्ति विब्भमकालङ्कतकारणं यथाभूतं आचिक्खितब्बं. सुद्धपंसुकूलिकायेवाति अञ्ञेहि अमिस्सा सुद्धा पंसुकूलिकायेवाति. इदं नेवासिकवत्तन्ति निगमनं.
उपनन्दवत्थुकथा
३१९. अयमत्थोति अयं वक्खमानो अत्थो, एवं वेदितब्बोति सम्बन्धो. तत्थाति गामके. तन्ति सेनासनं, गण्हन्तेनेवाति सम्बन्धो. इधाति सावत्थियं. मुत्तन्ति ते सेनासनं मुञ्चितं होति. तत्रापीति गामकेपि. उभयत्थाति सावत्थियं, गामके चाति उभयत्थ.
एत्थाति उपनन्दवत्थुस्मिं. कथन्ति केन पकारेन पटिप्पस्सम्भति. इधाति सासने. एकच्चो गण्हातीति सम्बन्धो. तत्रापीति सामन्तविहारेपि. तस्साति भिक्खुस्स. इधाति सेनासने. आलयमत्तन्ति चित्तुप्पादमत्तं. इच्चस्साति इति अस्स, एवं अस्स भिक्खुस्साति अत्थो. सब्बत्थाति सब्बस्मिं ‘‘गहणेन गहण’’न्तिआदिके चतुक्के. यो पन गच्छतीति सम्बन्धो. उपचारसीमातिक्कमेति निमित्तत्थे चेतं भुम्मवचनं, भावेन भावलक्खणे वा. तत्थाति अञ्ञस्मिं विहारे पच्चागच्छति, वट्टति, सेनासनग्गाहो न पटिप्पस्सम्भतीति अधिप्पायो.
३२०. योति भिक्खु. महन्ततरो वा दहरतरो वाति अत्तनो महन्ततरो वा दहरतरो वा होति. सो भिक्खु तिवस्सन्तरो नामाति योजना. एकस्स भिक्खुनो तिण्णं वस्सानमन्तरे ठितो तिवस्सन्तरो अञ्ञो भिक्खु. तत्थाति भिक्खूसु. इमे सब्बेति तिवस्सन्तरद्विवस्सन्तरसमानवस्सिके इमे भिक्खू, लभन्तीति सम्बन्धो. यं तिण्णं पहोतीति मञ्चपीठविनिमुत्तं यं आसनं तिण्णं सुखं निसीदितुं पहोति, तथारूपे आसनेपि द्वे द्वे हुत्वा निसीदितुं लभन्तीति योजना. अपिसद्देन मञ्चपीठानि अपेक्खति. इदं पच्छिमदीघासनं. अनुपसम्पन्नेनापीति पिसद्दो पगेव उपसम्पन्नेनाति दस्सेति.
हत्थिकुम्भेति हत्थिसिरोपिण्डे. इमिना हत्थिसद्देन हत्थिकुम्भो गहितो अवयवूपचारेन वा उत्तरपदलोपेन वाति दस्सेति. हत्थी वियाति हत्थी, भूमिभागो, हत्थिम्हि पतिट्ठितो पादसङ्खातो नखो इमस्साति हत्थिनखको, पासादो. एतं ‘‘हत्थिनखको’’ति नामं एवंकतस्स पासादस्स नामन्ति योजना. ‘‘सुवण्णरजतादिविचित्रानी’’ति पदं ‘‘कवाटानि मञ्चपीठानि तालवण्टानी’’ति सब्बपदेसु योजेतब्बं. यंकिञ्चि चित्तकम्मकतं अत्थि, सब्बं वट्टतीति योजना. पासादस्स देमाति सम्बन्धो. पाटेक्कन्ति पासादतो विसुं. पटिग्गहितमेवाति सब्बं पटिग्गहितमेव होति. गोनकादीनि अट्ठारस अत्थरणानि परिभुञ्जितुन्ति सम्बन्धो. गिहिविकटनीहारेनाति गिहीहि विसेसेन यथाकामं करियतीति गिहिविकटं, गिहिसन्तकं. ‘‘गिहिविकट’’न्ति नीहारो अभिनीहारो गिहिविकटनीहारो, तेन. लब्भन्तीति निसीदितुमेव लब्भन्ति. तत्रापीति धम्मासनेपि.
अविस्सज्जियवत्थुकथा
३२१. एतानीति गरुभण्डानि. तत्थाति रासिवसेन पञ्चसु सरूपवसेन पञ्चवीसतिया गरुभण्डेसु. आगन्त्वा, आभुसो वा रमन्ति एत्थाति आरामो. तेसंयेवाति पुप्फारामफलारामानमेव. ‘‘ठपितोकासो’’ति इमिना वत्थुसद्दस्स भूमिभेदत्थं दस्सेति. वसति आरामो पतिट्ठहति एत्थाति आरामवत्थु. तेसु वाति एत्थ वासद्देन नवभूमिभागतो अञ्ञस्स पोराणभूमिभागस्सपि आरामवत्थुभावं विकप्पेति. विसेसेन चतुइरियापथे हरति पवत्तेति एत्थाति विहारो. तस्साति विहारस्स. चतुन्नं मञ्चानन्ति निद्धारणत्थे सामिवचनं. अञ्ञतरो मञ्चो नामाति योजना. एसेव नयो सेसेसुपि. ‘‘लोहेन कता कुम्भी’’ति इमिना लोहकुम्भीति एत्थ मज्झेलोपसमासं दस्सेति. लोहमया कुम्भी लोहकुम्भीति वचनत्थोपि युज्जतेव. ‘‘एसेव नयो’’ति इमिना लोहेन कतं भाणकं, लोहेन कतो वारको, लोहेन कतं कटाहन्ति अत्थं अतिदिसति. एत्थाति भाणकवारककटाहेसु. अरञ्जरोति अतिमहन्तत्ता अरं खिप्पं जरति विनासेतीति अरञ्जरो. अथ वा जलं गण्हितुं अलन्ति अरञ्जरो लकारानं रकारे कत्वा.
गाथावसेन निगमनं दस्सेन्तो आह ‘‘एव’’न्तिआदि. तत्थ एवं पकासयीति सम्बन्धो. द्वे गरुभण्डानि द्विसङ्गहानि होन्ति, ततियं गरुभण्डं चतुसङ्गहं होति, चतुत्थं गरुभण्डं नवकोट्ठासं होति, पञ्चमं गरुभण्डं अट्ठभेदनं होति, इति इमिना पकारेन पञ्चनिम्मललोचनो नाथो पञ्चहि रासीहि पञ्चवीसविधं गरुभण्डं पकासयीति योजना.
तत्राति गरुभण्डे. हीति वित्थारो. सब्बम्पि इदं गरुभण्डं अविस्सज्जियन्ति वुत्तन्ति योजना. इधाति इमस्मिं वत्थुस्मिं. परिवारे पन आगतन्ति सम्बन्धो.
पञ्च रासयो महेसिना वुत्ताति योजना. एत्थाति परिवारे.
तत्राति ‘‘परिवत्तनवसेना’’ति वचने. इदं गरुभण्डं उपनेतुन्ति सम्बन्धो. निच्चं तिट्ठन्तीति थावरा, ठाधातु वरपच्चयो, ठाकारस्स थाकारो. इमिना आरामआरामवत्थुविहारविहारवत्थूनि गहेतब्बानि. अविस्सज्जियअवेभङ्गीयत्ता गरु अलहुकं भण्डं गरुभण्डं. इमिना मञ्चादीनि एकवीसति गरुभण्डानि गहेतब्बानि. थावरेति आधारे भुम्मं, परियापन्नन्ति सम्बन्धो. अथ वा निद्धारणे भुम्मं, थावरेसूति हि अत्थो, खेत्तन्तिआदीसु सम्बन्धितब्बं. खिपति पुब्बण्णबीजमेत्थाति खेत्तं. वसति अपरण्णबीजं पतिट्ठाति एत्थाति वत्थु, तले भूमिभागे एकतो वा द्वीहि वा तीहि वा ठानेहि आवरणं करीयति एत्थाति तळाको, सरो. कस्सकानं मतेन कत्तब्बाति मातिका. आरामेन परिवत्तेतुन्ति सम्बन्धो. कानि परिवत्तेतुन्ति आह ‘‘इमानि चत्तारिपी’’ति. पिसद्दो अवयवसम्पिण्डनो.
तत्राति ‘‘परिवत्तेतुं वट्टती’’ति वचने. दूरेति सङ्घारामतो दूरट्ठाने. यम्पीति नाळिकेरफलम्पि. हरन्तीति सङ्घस्स हरन्ति. अञ्ञेसन्ति सङ्घतो अञ्ञेसं मनुस्सानन्ति सम्बन्धो. तेति मनुस्सा. सङ्घेन सम्पटिच्छितब्बोति सम्बन्धो. रुच्चतीति सङ्घस्सारामेन मनुस्सानमारामं, मनुस्सानमारामेन वा सङ्घस्सारामं परिवत्तेतुं रुचीयति इच्छीयति. भिक्खूनं आरामोति सम्बन्धो. अयन्ति मनुस्सानमारामो. खुद्दकोति सङ्घारामतो खुद्दको. आयन्ति अयति आयसामिको धनेन वड्ढिं गच्छति अनेनाति आयो, तं. समकमेवाति समप्पमाणमेव, आयं सचे देतीति सम्बन्धो. पमाणत्थे कपच्चयो. मनुस्सानं रुक्खाति सम्बन्धो. अतिरेकं सङ्घस्स देमाति सम्बन्धो. जानापेत्वाति ‘‘सङ्घे दिन्नं महप्फल’’न्ति (म. नि. ३.३७६) सङ्घस्स दिन्नदानस्स आनिसंसं मनुस्सानं जानापेत्वा. फलधारिनो होन्ति ननूति योजना. एवन्तिआदि निगमनं. एतेनेव नयेनाति येन नयेन आरामो आरामेन परिवत्तेतब्बो, एतेनेव नयेन. महन्तेन वा खुद्दकेन वा आरामवत्थुना चाति योजना. आराम आरामवत्थुविहारविहारवत्थूनि परिवत्तेतब्बानीति सम्बन्धो.
उभोपीति गेहपासादवसेन उभोपि. तत्थाति गेहे. इदं पनाति पासादसङ्खातं गेहं, मनुस्सानं गेहन्ति सम्बन्धो. महग्घेन वा अप्पग्घेन वा विहारवत्थुना चाति योजना. विहारविहारवत्थुआरामआरामवत्थूनि परिवत्तेतब्बानीति सम्बन्धो. एवन्तिआदि निगमनं.
गरुभण्डेन गरुभण्डपरिवत्तने एवं विनिच्छयो वेदितब्बोति योजना. पंस्वागारकेसूति पंसुकीळनत्थाय कतेसु अगारकेसु. कप्पियमञ्चाति सङ्घगणपुग्गलानं कप्पिया सुवण्णरजतादीहि अकता मञ्चा. विहारस्स पन सुवण्णरजतमयादिकापि कप्पिया मञ्चा दातब्बाति सम्बन्धो. बहिसीमायाति उपचारसीमतो बहि. तत्थाति सङ्घत्थेरस्स वसनट्ठाने. तत्थाति तस्स भिक्खुनो वसनट्ठाने. ‘‘महग्घेना’’ति वुत्तवचनं नियमेन्तो आह ‘‘सतग्घनकेन वा सहस्सग्घनकेन वा’’ति. मञ्चसतन्ति मञ्चबहुं. एतेसुपीति पीठभिसिबिब्बोहनेसुपि. तत्थाति पीठभिसिबिब्बोहनेसु. कप्पियं पीठादीति सम्बन्धो. अकप्पियं वा महग्घं कप्पियं वाति कप्पियेन वा महग्घकप्पियेन वा परिवत्तेत्वाति सम्बन्धो. ‘‘वुत्तवत्थूनी’’ति पदं ‘‘परिवत्तेत्वा’’ति पदे अवुत्तकम्मं, ‘‘गहेतब्बानी’’ति पदे वुत्तकम्मं, पुब्बापरापेक्खपदं.
पसतमत्तउदकगण्हकानिपीति एत्थ पसतो नाम कुञ्चितपाणि. सीहळदीपेति सीहं लाति गण्हातीति सीहळो लकारस्स ळकारं कत्वा, सीहबाहुनामको राजा, तस्स पुत्तत्ता विजयकुमारोपि सीहळो नाम, तेन आदिम्हि निवासभावेन गहितत्ता दीपो सीहळदीपो नाम, तस्मिं. पादं गण्हातीति पादगण्हनो, सोयेव पादगण्हनको. पादो नामाति ‘‘पादगण्हनको’’ति एत्थ पादो नाम. यो लोहवारको मगधनाळिया पञ्चनाळिमत्तं गण्हाति, सो लोहवारको पादो नामाति योजना. इमिना पमाणस्स नामं पमाणवन्ते उपचारतो वोहारनयं दस्सेति. ततोति पञ्चनाळिमत्तगण्हनकवारकतो. इमानीति लोहकुम्भीआदीनि.
भिङ्गार …पे… कटच्छुआदीनीति भिङ्गारो च पटिग्गहो च उळुङ्को च दब्बि च कटच्छु च पाति च तट्टको च सरको च समुग्गो च अङ्गारकपल्लो च धूमकटच्छु च भिङ्गार…पे… धूमकटच्छुयो, ता आदि येसं तानीति भिङ्गार…पे… कटच्छुआदीनि. आदिसद्देन अञ्ञानि उपकरणानि गहेतब्बानि. भाजनीयानीति भाजेतब्बानि. कंसलोहादीतिआदिसद्देन वट्टलोहं सङ्गण्हाति. वट्टलोहं नाम पीतलोहं. हीति सच्चं, यस्मा वा. पारिहारियन्ति सङ्घिकपरिभोगं परिहरित्वा अपनेत्वा पुग्गलिकपरिभोगेन परिभुञ्जनं, ‘‘अत्तसन्तक’’न्ति वा परिग्गहेन हरित्वा भुञ्जनं न वट्टति. गिहिविकटनीहारेनेवाति ‘‘गिहिविकट’’न्ति अभिनीहारेनेव.
अञ्ञस्मिम्पि कप्पियलोहभण्डे परियापन्ना अञ्जनीति योजना. अथ वा कप्पियलोहभण्डेति निद्धारणे भुम्मं, ‘‘अञ्जनी’’तिआदिना सम्बन्धितब्बं. सूचीति चीवरादिसिब्बनका सूचि. पण्णसूचीति पण्णे लिखना सूचि. अञ्ञम्पीति अञ्जनिआदितो अञ्ञम्पि. धूमनेत्तञ्च फालञ्च दीपरुक्खो च दीपकपल्लको च ओलम्बकदीपो च धूमनेत्त…पे… ओलम्बकदीपा. इत्थिपुरिसतिरच्छानगतसङ्खातानि रूपानि एतेसु अत्थीति इत्थिपुरिसतिरच्छानगतरूपकानि. धूमनेत्त…पे… ओलम्बकदीपा च ते इत्थिपुरिसतिरच्छानगतरूपकानि चेति धूमनेत्त…पे… रूपकानि, विसेसनपरनिपातो. तानि वा अञ्ञानि वा भित्तिच्छदनकवाटादीसु उपनेतब्बानि लोहभण्डानीति सम्बन्धो. लोहखिलकन्ति लोहमयं आणिं. परिहरित्वाति ‘‘अत्तनो सन्तक’’न्ति परिग्गहेन हरित्वा, सङ्घिकपरिभोगगिहिविकटानि वा अपनेत्वा. खीरपासाणमयानीति खीरवण्णेन पासाणेन कतानि.
सुवण्णञ्च रजतञ्च हारकूटञ्च जातिफलिकञ्च सुवण्ण…पे… जातिफलिकानि, तेहि कतानि भाजनानि सुवण्ण…पे… भाजनानि. सब्बन्ति सुवण्णरजतादिसब्बं. वट्टतीति सङ्घगणपुग्गलानं वट्टति.
वासिआदीसु एवं विनिच्छयो वेदितब्बोति योजना, निद्धारणे वा भुम्मं. याय वासिया न सक्काति सम्बन्धो. ततोति वासितो. महत्तरीसद्दो महन्तपरियायो अनिप्फन्नपाटिपदिको. महत्तरी वासीति सम्बन्धो. वेज्जानन्ति भिसक्कानं. सिरावेधनफरसुपीति पिसद्देन ततो महन्तं पन पगेवाति दस्सेति. या पन कुठारी आवुधसङ्खेपेन कताति सम्बन्धो. अथ वा आवुधसङ्खेपेन कता या पन कुठारी अत्थीति योजना. अनामासाति अनामसितब्बा, अनामासारहाति अत्थो. चतुरङ्गुलमत्तोपीति पिसद्दो ततो अधिको पन पगेवाति दस्सेति. निखणित्वा खादतीति निखादनं. चतुरस्सं मुखमेतस्साति चतुरस्समुखं. दोणिसदिसं मुखमेतस्साति दोणिमुखं. सम्मुञ्चनिदण्डवेधनम्पि निखादनं दण्डबद्धं होति चेति योजना. दण्डेन बन्धितब्बन्ति दण्डबद्धं, दण्डं बद्धमेतस्साति वा दण्डबद्धं. ‘‘अदण्डक’’न्ति वत्वा तस्सेवत्थं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘फलमत्तमेवा’’ति. नत्थि दण्डमेतस्साति अदण्डकं. यन्ति निखादनं. परिहरितुन्ति पुग्गलिकभावेन परिग्गहेत्वा हरितुं, सङ्घिकभावं अपनेतुं वा. सिखरम्पि निखादनेनेव सङ्गहितं लक्खणहारनयेन समानकिच्चभावतो. सिखरन्ति येन परिब्भमित्वा छिन्दन्ति, येहि मनुस्सेहि दिन्नानीति सम्बन्धो. तेति मनुस्सा, वदन्तीति सम्बन्धो. नोति अम्हाकं. पाकतिकेति पकतिया ठिते, यथा पठमं ठिता होन्ति, तथा करिस्सामाति अत्थो. सचे आहरन्तीति सचे आयाचनं अकत्वा हरन्ति. अनाहरन्तापीति पुन अनाहरन्तापि.
कम्मारो च तट्टकारो च चुन्दकारो च नळकारो च मणिकारो च पत्तबन्धको च कम्मार…पे… पत्तबन्धका, तेसं. अधिकरणी च मुट्ठिको च सण्डासो च तुला च अधिकरणि…पे… तुला. सङ्घे दिन्नकालतोति सङ्घस्स दिन्नकालतो. तिपुं छिन्दति अनेनाति तिपुच्छेदनं, तमेव सत्थकं तिपुच्छेदनसत्थकं. महाकत्तरिञ्च महासण्डासञ्च महापिप्फिलिकञ्च ठपेत्वाति योजना. कस्मा ठपितानीति आह ‘‘महाकत्तरिआदीनि गरुभण्डानी’’ति. तत्थ यस्मा महाकत्तरिआदीनि गरुभण्डानि, तस्मा ‘‘ठपेत्वा महाकत्तरि’’न्ति आदि मया वुत्तन्ति योजना.
वल्लिआदीसु एवं विनिच्छयो वेदितब्बोति योजना. वेत्तवल्लिआदिकाति वेत्तसङ्खातवल्लिआदिका. अड्ढबहुप्पमाणाति एत्थ –
‘‘ब्यामो सहकरा बाहु, द्वेपस्सद्वयवित्थता’’ति. –
अभिधाने (अभिधानप्पदीपिकायं २६९ गाथायं) वुत्तत्ता बाहु नाम इध ब्यामोव अधिप्पेतो. तस्मा द्वीसु पस्सेसु वित्थतानं ब्यामसङ्खातानं सहकरानं द्विन्नं बाहूनं अड्ढोति अड्ढबाहु, तस्स पमाणमेतस्साति अड्ढबाहुप्पमाणाति वचनत्थो कातब्बो, दीघतो द्विहत्था वल्लीति वुत्तं होति. तत्थजातकाति तिस्सं सङ्घस्स भूमियं जातका. रक्खितगोपिताति सङ्घेन सयं रक्खिता, परेहि गोपिता. इमिना अरक्खितअगोपिता गरुभण्डं न होतीति दस्सेति. साति वल्लि. अतिरेका होतीति सम्बन्धो. उपनेतुन्ति तं वल्लिं उपनेतुं. सुत्तञ्च मकचिवाकञ्च नाळिकेरहीरञ्च चम्मञ्च सुत्त…पे… चम्मानि, तेहि कता सुत्त…पे… चम्ममया. रज्जुका वा योत्तानि वा गरुभण्डं होतीति सम्बन्धो. एकवट्टा वा द्विवट्टा वाति एत्थ वासद्देन तिवट्टादिं सङ्गण्हाति. अवट्टेत्वा दिन्नं सुत्तञ्च अवट्टेत्वा दिन्ना मकचिवाकनाळिकेरहीरा चाति योजना.
यो कोचि वेळूति सम्बन्धो. सोपीति वेळुपि वट्टतीति सम्बन्धो. पिसद्देन वल्लिं अपेक्खति. इदमेत्थाति इदं सब्बं एत्थ वेळुम्हि, वेळूसु वा इदन्ति सम्बन्धो. समकं वाति गहितवेळुना समप्पमाणं वा. अतिरेकं वाति ततो अतिरेकं वा. तंअग्घनकन्ति तस्स वेळुनो अग्घनारहं. फातिकम्मन्ति वड्ढिकम्मं. तत्थेवाति गण्हनट्ठानेव. गमनकालेति गण्हनट्ठानतो अञ्ञत्थ गमनकाले. ‘‘पहिणित्वा दातब्बो’’ति इमिना सयं वा आगन्त्वा दातब्बोति अत्थोपि लक्खणहारनयेन गहेतब्बो समानकिच्चत्ता.
मुञ्जपब्बजसद्देन मुञ्जपब्बजतिणानं पाळियं विसुं गहितत्ता तिणसद्देन तानि ठपेत्वा पारिसेसञायेन अवसेसतिणमेव गहेतब्बन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘मुञ्जं पब्बजञ्च ठपेत्वा’’तिआदि. समानफलत्ता लक्खणहारनयेन पण्णम्पि तिणेनेव सङ्गहितन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘यत्था’’तिआदि. तत्थ यत्थाति यस्मिं ठाने, इतीति एवं. तिणञ्च गरुभण्डं होतीति सम्बन्धो. तत्थजातकं वाति तस्मिं सङ्घारामे जातकं वा. बहारामेति सङ्घारामतो बहि. तम्पीति तिणम्पि. पिसद्देन वल्लिवेळू अपेक्खति. अट्ठङ्गुलप्पमाणोपीति दीघतो अट्ठङ्गुलपमाणोपि. रित्तपोत्थकोति अलिखितत्ता तुच्छो मकचिवत्थादिकोपि पण्णमयोपि पोत्थको. इदञ्च पण्णपसङ्गेन वुत्तं.
पञ्चवण्णा वाति नीलपीतलोहितोदातमञ्जिट्ठवसेन पञ्चवण्णना वा. तम्पीति मत्तिकम्पि. पिसद्देन वल्लिवेळुतिणानि अपेक्खति.
दारुभण्डे एवं विनिच्छयो वेदितब्बोति योजना. रक्खितगोपितो यो कोचि दारुभण्डको अत्थीति योजना. महाअट्ठकथायं पन वुत्तोति सम्बन्धो.
तत्राति महाअट्ठकथायं, ‘‘तेन खो पन समयेना’’ति पाळियं वा. इमेसूति आसन्दिकादीसु. एत्थाति पीठेसु, पलालपीठेनाति सम्बन्धो. ब्यग्घचम्मओनद्धन्ति ब्यग्घचम्मेन अवनद्धं. वाळरूपपरिक्खित्तन्ति वाळरूपेहि परिवारितं. रतनपरिसिब्बितन्ति रतनसुत्तेन समन्ततो सिब्बितं.
एतेसुपीति वङ्कफलकादीसुपि. ‘‘सङ्खथालकं पन भाजनीय’’न्ति पाठस्सानन्तरं ‘‘तथा’’ति पाठो अत्थि, सो एत्थ न युज्जति, परतो पन ‘‘येन केनचि कतं गरुभण्डमेवा’’ति पाठस्सानन्तरं युज्जति. तत्थ हि यथा येन केनचि कतं गरुभण्डमेव होति, तथा थम्भतुलासोपानफलकादीसु दारुमयं वा पासाणमयं वा यंकिञ्चि गेहसम्भाररूपं गरुभण्डमेवाति अत्थो.
सब्बन्ति सकलं उदकतुम्बपादकथलिकमण्डलं. एतेसुपीति आधारकादीसुपि. तथा थम्भतलाति एत्थ तथासद्देन ‘गरुभण्डमेवा’’ति पदं अतिदिसति. सङ्घे दिन्नन्ति सङ्घस्स दिन्नं. भूमत्थरणन्ति भूमियं अत्थरितब्बं. तम्पीति एळकचम्मम्पि.
उदुक्खलं गरुभण्डमेवाति सम्बन्धो. एसेव नयो मुसलन्तिआदीसुपि. एतेसूति मञ्चपादादीसु. अनुञ्ञातवासियाति भाजनत्थाय अनुञ्ञातवासिया. धमकरणोति एत्थ ‘‘सङ्खं धमति, सङ्खधमको’’तिआदीसु विय निस्संयोगपाठोयेव युज्जति. तस्मा धमति वातेन पवत्ततीति धमो, वातहेतुको सद्दो, धमं करोतीति धमकरणोति वचनत्थो कातब्बो. सब्बमेतन्ति अनुञ्ञातवासिदण्डादिकं एतं सब्बं. ततोति अनुञ्ञातवासिदण्डादिकतो, महन्ततरं वासिदण्डादिकं गरुभण्डन्ति योजना.
यथाजातमेवाति यथापवत्तमेव. तेहीति हत्थिदन्तादीहि, ‘‘कत’’इति पदेन सम्बन्धितब्बं. तच्छितनिट्ठितोपीति तच्छितकम्मेन निट्ठितोपि.
मत्तिकाभण्डे एवं विनिच्छयो वेदितब्बोति योजना, उपभोगो च परिभोगो च उपभोगपरिभोगं, समाहारद्वन्दो. इदं पदं ‘‘घटपिधानादिकुलालभाजन’’न्ति पदेनेव सम्बन्धितब्बं. थुपिकातीति एत्थ इतिसद्दो इमसद्दत्थो. इदं सब्बं सङ्घस्स दिन्नकालतो पट्ठाय गरुभण्डन्ति योजना. ‘‘अनतिरित्तपमाणो’’ति विसेसनपदं ‘‘घटको’’ति विसेस्यपदेनेव सम्बन्धितब्बं. एत्थाति मत्तिकाभण्डे, आधारे वा निद्धारणे वा त्थ पच्चयो. मत्तिकाभण्डे कुण्डिका भाजनीयकोट्ठासं भजति, एवं लोहभण्डेपीति योजना. एत्थाति गरुभण्डविनिच्छये.
नवकम्मदानकथा
३२३. भण्डिकाट्ठपनमत्तेनाति एत्थ भण्डिकाट्ठपनं नाम भण्डिकयोजनन्ति आह ‘‘कपोतभण्डिकयोजनमत्तेना’’ति. अस्साति भिक्खुस्स. चितकधूमोति चितके उट्ठितो धूमो. एतस्सेवाति भिक्खुस्स एव विहारोति सम्बन्धो. धूमकालेति धूमस्स उट्ठितकाले. ‘‘अपलोकेत्वा’’ति इमिना धूमकाले अपलोकितं धूमकालिकं. धूमकालिकं हुत्वाति अत्थयोजनं कत्वा पाळियं ‘‘परियोसितविहार’’न्ति पदेन सम्बन्धितब्बभावं दस्सेति. कतपरियोसितविहारन्ति कतपरियोसितो विहारो इमस्स नवकम्मस्साति कतपरियोसितविहारं. इदं नवकम्मं देन्तीति सम्बन्धो. याव गोपानसियो न आरोहन्ति, ताव विप्पकतो नामाति योजना. ततोति गोपानसिआरोहनतो. कञ्चिदेव समादपेत्वा कारेस्सतीति विहारसामिकोयेव कञ्चि भिक्खुंसमादपेत्वा कारेस्सति. पञ्चहत्थे विहारेति सम्बन्धो. छवस्सिकं नवकम्मन्ति सम्बन्धो. एत्थाति अड्ढयोगे. सोति अड्ढयोगो. महल्लकं नियामेत्वा दस्सेन्तो आह ‘‘दसहत्थे एकादसहत्थे’’ति. दसवस्सिकं वा एकादसवस्सिकं वा नवकम्मन्ति सम्बन्धो. ततोति द्वादसहत्थतो. लोहपासादसदिसेपि पासादेति सम्बन्धो. ततोति द्वादसवस्सिकनवकम्मतो.
नवकम्मिकोति नवकम्मे युत्तपयुत्तो. उतुकालेति हेमन्तगिम्हकाले. पटिबाहितुन्ति अञ्ञेसं सम्पत्तभिक्खूनं पटिसेधेतुं. आवाससामिकस्साति आवासदायकस्स. तस्साति आवाससामिकस्स. वंसेति अन्वये. तेति तव. सोति आवाससामिआदिको. भिक्खूहि जग्गितब्बोति सम्बन्धो. तेपीति ञातिउपट्ठाकापि. तस्मिम्पीति सङ्घिकपच्चयेपि. बहू आवासेति सम्बन्धो. एकं आवासन्ति योजना.
एकं वा आवासन्ति सम्बन्धो. ततोति विसज्जितावासेहि, उप्पन्नानीति सम्बन्धो. कुरुन्दियं पन वुत्तं, किन्ति वुत्तन्ति योजना. एकं मञ्चट्ठानं गहेत्वाति एकं मञ्चट्ठानं पुग्गलिकभावेन गहेत्वा. तिभागन्ति ततियभागं. अयमेव वा पाठो. एत्थाति नट्ठविहारे. पुग्गलिकमेवाति पुग्गलिकं एव, पुग्गलिकं इव वा. जग्गाति जग्गाहि. हीति फलजोतको. एवं जग्गितो पनाति एवं जग्गितो विहारो पन. तस्मिन्ति जग्गन्ते. सद्धिविहारिकादीनं दातुकामो होतीति सङ्घस्स भण्डट्ठपनं वा नवकानं वसनट्ठानं वा अदत्वा अत्तनोयेव सद्धिविहारिकादीनं दातुकामो होति. सद्धिविहारिकादीनं दातुं लब्भतीति सब्बविहारं पुग्गलिकभावेन अग्गहेत्वा एकदेसस्सेव गहितत्ता सद्धिविहारिकादीनं दातुं लब्भतीति अत्थो. जग्गापेतब्बो इति वुत्तन्ति योजना. एत्थ ‘‘वुत्त’’न्ति पाठो अत्थि, सो अपाठोयेव ‘‘कुरुन्दियं पन वुत्त’’न्ति पदस्स आकारत्ता.
अञ्ञं इदम्पि च वक्खमानवचनं तत्थेव कुरुन्दियं वुत्तन्ति योजना. किन्ति वुत्तन्ति आह ‘‘द्वे भिक्खू’’तिआदि. द्वे भिक्खू करोन्तीति सम्बन्धो. येनाति भिक्खुना. सोयेव सामीति येन सा भूमि पठमं गहिता, सोयेव सामीति अत्थो. पतिरूपे ठानेति पतिरूपे सेनासनट्ठाने. तन्ति पुग्गलिककरणं. यं पन वयकम्मन्ति योजना. एत्थ च वयकम्मन्ति तस्मिं विहारे कतस्स कम्मस्स मूलं. विहारस्स मूलं दातब्बन्ति वुत्तं होति. तस्साति सङ्घिकं करोन्तस्स. तत्थेवाति कतविहारे एव. कतावासेति समीपत्थे भुम्मवचनं, कतावाससमीपेति वुत्तं होति. छायूपगफलूपगाति छायं उपगच्छन्ता च फलं उपगच्छन्ता च, छायाफलानि उपहरन्ताति अत्थो. अपलोकेत्वाति सङ्घं अपलोकेत्वा. सामिकाति रुक्खसामिका. हारेतब्बाति अपनेतब्बा.
‘‘सङ्घिकवल्लिमत्तम्पि अग्गहेत्वा’’ति इमिना सङ्घिकं गहेत्वा सङ्घिकाय भूमिया सचे विहारं करोति, सङ्घिकमेवाति दस्सेति. द्विभूमकतिभूमकादीसु पासादेसु उपड्ढभागं दस्सेन्तो आह ‘‘पासादो चेव होती’’तिआदि. उपरि पासादोति सम्बन्धो. सोति विहारकारको भिक्खु, तस्स हेट्ठापासादोति सम्बन्धो. विहारेति सङ्घिकविहारे, विहारसमीपेति अत्थो. अकतट्ठानेति चयपमुखानं अकतपुब्बट्ठाने. चयं वा पमुखं वाति सङ्घिकविहारस्स चयं वा पमुखं वा. बहिकुट्टेति कुट्टस्स, कुट्टतो वा बहि. तस्साति चयपमुखकारकस्स भिक्खुस्स होतीति सम्बन्धो. विसमं पब्बतकन्दरादिन्ति सम्बन्धो. अपदेति सुकरस्स अकारणे. कतं होतीति चयं वा पमुखं वा कतं होति. तत्थाति चयपमुखेसु, सङ्घो अनिस्सरो इति वुत्तन्ति योजना.
वरसेय्यं गहेतुन्ति सम्बन्धो.
पुन आगन्त्वाति पक्कमित्वा पुन आगन्त्वा. तस्साति नवकम्मगाहकस्स भिक्खुस्स. एतन्ति सेनासनं.
अञ्ञत्रपरिभोगपटिक्खेपादिकथा
३२४. नातिहरन्तीति एत्थ अतिसद्दो हरणत्थो, हरसद्दो परिभुञ्जनत्थोति आह ‘‘अञ्ञत्र हरित्वा न परिभुञ्जन्ती’’ति. यं मञ्चपीठादीति योजना. तत्थाति उन्द्रियमहाविहारे. तन्ति मञ्चपीठादिं. तस्माति यस्मा अनुजानाति, तस्मा. तन्ति मञ्चपीठादिं. अञ्ञत्राति अञ्ञं विहारं. अरोगन्ति अनट्ठाजिण्णत्ता अरोगं. तस्मिं विहारेति उन्द्रियविहारे. तस्मिन्ति उन्द्रियविहारे. ततोति उन्द्रियविहारतो. सुयोजितानीति सुट्ठु योजितानि. मूलदानं वा पटिपाकतिकं वा नत्थीति अधिप्पायो. छड्डितविहारतोति भिक्खूहि अनपेक्खेन छड्डितसङ्घिकविहारतो च पुग्गलेन सापेक्खेन छड्डितपुग्गलिकविहारतो च. आवासिककालेति आवासिकानं ठितकाले. ततोति छड्डितविहारतो.
फातिकम्मत्थायाति एत्थ फातिसद्दो वड्ढनत्थोति आह ‘‘वड्ढिकम्मत्थाया’’ति. एत्थाति ‘‘फातिकम्मत्थाया’’ति पाठे.
चक्कलिकन्ति चक्काकारेन लाति पवत्तति, चक्काकारं वा लाति गण्हातीति चक्कलं, तदेव चक्कलिकं, पादपुञ्जनं, ‘‘कम्बलादीहि वेठेत्वा कत’’न्ति इमिना तस्स करणाकारं दस्सेति. येहीति पादेहि. उदकन्ति सेनासनस्स तिन्तकं उदकं. उदकं न पञ्ञायतीति योजना. सउपाहनेन अक्कमितुं न वट्टतीति योजना.
सुधाभूमियन्ति सुधाय लित्तायं भूमियं. परिभण्डभूमियन्ति गोमयकसावपरिभण्डभूमियं. पादाति मञ्चपादा. तस्मिन्ति चोळके. ठपेन्तस्साति मञ्चपादे ठपेन्तस्स. तत्थाति तेसु भिक्खूसु. नेवासिकाति निबद्धं वसन्तीति नेवासिका. ठपेन्तीति मञ्चपादे ठपेन्ति. तथेवाति यथा नेवासिका वळञ्जन्ति, तथेव आगन्तुकेहि वळञ्जितुं वट्टतीति अत्थो.
सेतभित्ति वाति एत्थ वासद्देन नीलभित्तिआदयो सम्पिण्डेति. ‘‘द्वारम्पि वातपानम्पी’’तिआदिना सामञ्ञतो वुत्तत्ता द्वारवातपानादयो अपरिकम्मकतापि न अपस्सयितब्बा. केनचि वा वत्थादिनाति सम्बन्धो.
‘‘हुत्वा’’ति इमिना ‘‘धोतपादका’’ति पदस्स ‘‘निपज्जितु’’न्ति पदे किरियाविसेसनभावं दस्सेति, ‘‘भिक्खू’’ति पदे कारकविसेसनभावं निवत्तेति. कस्मिं ठाने निपज्जितुं कुक्कुच्चायन्तीति आह ‘‘धोतेहि पादेहि अक्कमितब्बट्ठाने’’ति. ‘‘अक्कमितब्बट्ठानस्सेतं अधिवचन’’न्ति इमिना ‘‘धोतपादके’’ति पाठस्स धोतो पादो तिट्ठति एत्थ ठानेति धोतपादकं, तस्मिं धोतपादकेति अत्थं दस्सेति. एतन्ति ‘‘धोतपादके’’ति नामं. ‘‘पच्चत्थरित्वा’’ति एत्थ केन पच्चत्थरित्वाति आह ‘‘पच्चत्थरणेना’’ति. ‘‘अत्तनो सन्तकेना’’ति इमिना सङ्घिकेन पच्चत्थरणेन पच्चत्थरणं पटिक्खिपति. निद्दायतोपीति निद्दायकारणापि, संकुटितेति सम्बन्धो. अथ वा निद्दायतोपीति निद्दायन्तस्सपि. ‘‘सरीरावयवो’’ति पदे साम्यत्थछट्ठी, ‘‘आपत्तियेवा’’ति पदे सम्पदानं. लोमेसु फुसन्तेसूति सम्बन्धो. ‘‘परिभोगसीसेना’’ति इमिना परिभोगं अकत्वा केनचि कम्मेन सरीरावयवेन फुसन्तस्स अनापत्तीति दस्सेति. हत्थतलेन फुसितुं पादतलेन फुसितुं वा अक्कमितुं वाति यथालाभयोजना दट्ठब्बा. ‘‘परिभोगसीसेना’’ति पदस्स अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘मञ्चपीठं नीहरन्तस्सा’’तिआदि.
सङ्घभत्तादिअनुजाननकथा
३२५. ‘‘सङ्घस्स भत्त’’न्ति इमिना सङ्घभत्तन्ति पदस्स छट्ठीसमासं दस्सेति. सङ्घस्स अत्थाय आभतं भत्तं कातुं न सक्कोन्तीति योजना. उद्देसभत्तन्तिआदीसु एवमत्थो वेदितब्बोति योजना. ‘‘उद्देसेन लद्धभिक्खूनं भत्तं कातु’’न्ति इमिना उद्देसेन लद्धभिक्खूनं कातब्बं भत्तं उद्देसभत्तन्ति वचनत्थं दस्सेति. तथेवाति यथा सङ्घतो उद्दिसित्वा लद्धभिक्खू, तथेव. परिच्छिन्दित्वाति ‘‘एकं वा’’तिआदिना परिच्छिन्दित्वा. तेसन्ति लद्धभिक्खूनं. इमिना निमन्तेत्वा लद्धभिक्खूनं कातब्बं भत्तं निमन्तनभत्तन्ति वचनत्थं दस्सेति. ‘‘सलाकायो छिन्दित्वा’’ति इमिना सलाकायो छिन्दित्वा कातब्बं भत्तं सलाकभत्तन्ति वचनत्थं दस्सेति. पक्खिकन्ति उपोसथिकन्ति पाटिपदिकन्ति एवं नियामेत्वाति योजना. पञ्चमीआदीसु पक्खेसु कातब्बं पक्खिकं. उपोसथे कातब्बं उपोसथिकं. पाटिपदे कातब्बं पाटिपदिकं, तमेव भत्तं पाटिपदिकभत्तं. उद्देसभत्तं निमन्तनन्ति एत्थ इतिसद्दो आद्यत्थो, उद्देसभत्तं निमन्तनन्तिआदिं इमं वोहारं पत्तानीति हि अत्थो. उद्देसभत्तादीनियेव अनुजाननमकत्वा कस्मा सङ्घभत्तम्पि अनुजानातीति आह ‘‘यस्मा पना’’तिआदि. तत्थ यस्मा सक्खिस्सन्तीति सम्बन्धो. तेति मनुस्सा. तम्पीति सङ्घभत्तम्पि. पिसद्देन उद्देसभत्तादीनि अपेक्खति.
सङ्घभत्तादीनं वित्थारं दस्सेन्तो आह ‘‘तत्था’’तिआदि. तत्थ तत्थाति ‘‘सङ्घभत्तं उद्देसभत्त’’न्तिआदिपाठे, एवं विनिच्छयो वेदितब्बोति योजना, सङ्घभत्तादीसु वा निद्धारणे भुम्मं, भुञ्जन्तानं अम्हाकं अज्ज दस द्वादस दिवसा अहेसुन्ति योजना. अञ्ञतोति अञ्ञस्मा ठाना. तत्थाति सङ्घभत्ते. वत्तब्बाति मनुस्सा वत्तब्बा. तन्ति सङ्घभत्तं, धातुकम्मं, ‘‘अम्हाक’’न्ति कारितकम्मं. तन्ति सङ्घभत्तं.
उद्देसभत्तकथा
अयं नयो एवं वेदितब्बोति योजना. रञ्ञा वा पहितेति सम्बन्धो. सचे अत्थीति सचे ठितिका अत्थि. उद्देसकेनाति भत्तुद्देसकेन. न अतिक्कामेतब्बन्ति उद्देसभत्तं न अतिक्कामेतब्बं. ते पनाति पिण्डपातिका पन. ठितिकं ठपेत्वाति ठितिकं ठितट्ठाने ठपेत्वा मुञ्चित्वाति अत्थो. तेसन्ति महाथेरानं. योजनन्तरिकविहारतोपीति योजनेन ब्यवधाने ठितविहारतोपि. ठितट्ठानतोति ठितिकाय ठितट्ठानतो. असम्पत्तानम्पीति भत्तुद्देसट्ठानं असम्पत्तानम्पि. वड्ढिता नाम सीमाति उपचारसीमा वड्ढिता नाम. सङ्घनवकस्स दिन्नेपीति याव दुतियभागो न दातब्बो, ताव सङ्घनवकस्स दिन्नेपि. वस्सग्गेनाति गणियतीति गं, वस्समेव गं वस्सग्गं, तेन वस्सग्गेन, वस्सगणनायाति वुत्तं होति. यदि ‘‘वस्सग्घेना’’ति चतुत्थक्खरेन पाठो भवेय्य, एवं सति वस्सपरिच्छेदेनाति अत्थो दट्ठब्बो, अयमेव युत्ततरो.
एकस्मिं विहारेति एकिस्सं विहारसीमायं. तस्मिंयेव भत्तुद्देसट्ठानेति एत्थ एवसद्देन अञ्ञस्मिं ठाने गाहणं पटिक्खिपति. एकोति एको दायको. तेनाति पहितभिक्खुना. सो अत्थोति सो हेतु. तंदिवसन्ति तस्मिं पहितदिवसे. पमुस्सतीति सतिपवासेन मुस्सति. भोजनसालायाति भत्तुद्देसट्ठानसङ्खाताय भोजनसालाय. या पकतिट्ठितिकाति योजना. ‘‘एकाबद्धा होन्ती’’ति वुत्तवचनस्स अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘अञ्ञमञ्ञं द्वादसहत्थन्तरं अविजहित्वा’’ति. नवं ठितिकन्ति भत्तुद्देसट्ठाने ठपितपकतिट्ठितिकतो अञ्ञं नवं ठितिकं. हीति सच्चं, यस्मा वा. एतन्ति उद्देसभत्तं. ‘‘स्वे’’ति नियामेत्वा वुत्तत्ता दुतियदिवसे न लब्भति.
कोचीति दायको. सकविहारे ठीतिकावसेनेव गाहेतब्बन्ति यं विहारं गच्छन्ति, तत्थ अपविट्ठत्ता सकविहारे ठितिकावसेनेव गाहेतब्बं. दिन्नं पन भत्तं गाहेतब्बन्ति सम्बन्धो. सम्पत्तानन्ति दिन्नट्ठानं सम्पत्तानं. तत्थाति दिन्नट्ठानं, सम्पत्तानंयेवाति सम्बन्धो. तस्स विहारस्साति पविट्ठविहारस्स. तस्मिं तस्मिं ठानेति गामद्वारवीथिचतुक्कसङ्खाते तस्मिं तस्मिं ठाने. अन्तोउपचारगतानन्ति एत्थ अन्तोउपचारो नाम द्वादसहत्थब्भन्तरं.
गामद्वारूपचार वीथिचतुक्कूपचार घरूपचारेसु तीसु घरूपचारस्स विसेसं दस्सेन्तो आह ‘‘घरूपचारो चेत्था’’तिआदि. एत्थाति तीसु उपचारेसु. घरूपचारो वेदितब्बोति सम्बन्धो. एको उपचारो एत्थाति एकूपचारं घरं. इमेसन्ति चतुन्नं घरानं. तत्थाति चतूसु घरेसु. एककुलस्स यं घरन्ति सम्बन्धो. एकवळञ्जन्ति एकद्वारेन समानपरिभोगं. तत्थाति एकूपचारे.
यं पन एकं घरं कतन्ति सम्बन्धो. सुखविहारत्थायाति कलहं विच्छिन्दित्वा सुखविहारत्थाय. तस्मिं तस्मिं ठानेति भित्तिया परिच्छिन्ने तस्मिं तस्मिं ठाने.
यस्मिं पन घरे निसीदापेन्तीति सम्बन्धो. यम्पि निवेसनन्ति योजना.
यो पन उद्देसलाभो उप्पज्जति, सो पापुणातीति योजना. किञ्चापि दिस्सन्ति, तथापीति योजना.
यो पनाति भिक्खु पन, लभतीति सम्बन्धो. अञ्ञस्मिन्ति अत्तना अञ्ञस्मिं. तेनाति उद्देसभत्तं लभन्तेन भिक्खुना.
कालं पटिमानेन्तेसूति भोजनकालं पटिमानेन्तेसु भिक्खूसु, निसिन्नेसूति सम्बन्धो. कोचि मनुस्सो वदतीति सम्बन्धो. सङ्घुद्देसपत्तं देथ इति वाति योजना. ‘‘एसेव नयो’’ति इमिना पत्तस्स ठाने भिक्खुं पक्खिपित्वा वुत्ते अतिदिसति.
एत्थाति उद्देसभत्ते, एवंवचने वा. पेसलोति पियसीलो. तेनाति उद्देसकेन. किन्ति जानातीति आह ‘‘दसवस्सेन लद्ध’’न्ति. तस्साति उद्देसकस्स, वचनन्ति सम्बन्धो. अप्पसद्दाति सणिकसद्दा. ‘‘अपसद्दा’’तिपि पाठो, निस्सद्दाति अत्थो. सब्बनवकस्साति सब्बेसं भिक्खूनं नवकस्स. छायायपि पुच्छियमानायाति अनादरे भुम्मवचनं, सामिवचनं वा. न लभतीति पापुणापितत्ता न लभति. निसिन्नस्सापि निद्दायन्तस्सापीति अनादरे सामिवचनं, भिक्खुस्स निसिन्नस्सापि निद्दायन्तस्सापीति अत्थो. हीति सच्चं. एतं भाजनीयभण्डं नामाति योजना. तत्थाति ‘‘सम्पत्तस्सेव पापुणाती’’ति वचने. उपचारेनाति द्वादसहत्थूपचारेन. तस्मिन्ति अन्तोपरिक्खेपे.
कोचि उपासको पहिणातीति सम्बन्धो. पणीतभोजनानन्ति पणीतभोजनेहि. उदकस्साति उदकेन, पूरेत्वाति सम्बन्धो. आगता मनुस्साति सम्बन्धो. येनाति भिक्खुना. यन्ति वत्थु. तिचीवरपरिवारन्ति तिचीवरेन परिवारितं, तिचीवरपरिवारवन्तं वा उद्देसभत्तन्ति अत्थो. हि सच्चं अस्स भिक्खुस्स पुञ्ञविसेसो ईदिसोति योजना. ननु उदकंपिस्स पुञ्ञविसेसं, कस्मा अञ्ञं उद्देसभत्तं लभतीति आह ‘‘उदकं पना’’तिआदि.
गहेत्वा आगता ते मनुस्साति योजना. तेसन्ति महाथेरादीनं. दहरसामणेरेहीति दहरेहि सामणेरेहि, लद्धेसूति सम्बन्धो.
तत्थाति उद्देसभत्ते. पुरतोति महाथेरानं पुरतो. पत्तेति सङ्घुद्देसपत्ते, अगाहितेयेवाति सम्बन्धो. आहटम्पि उद्देसभत्तन्ति सम्बन्धो.
एको वदतीति सम्बन्धो. सोति मनुस्सो, भणतीति सम्बन्धो. यथा ते रुच्चति, तथा वत्वा आहराति योजना. विस्सट्ठदूतो नामाति अत्तनो रुचिं विस्सज्जित्वा तस्स रुचिया विस्सट्ठो दूतो नाम. पटिपाटिपत्तं वाति सङ्घतो पटिपाटिया लद्धं पत्तं वा, इदं निमन्तनभत्तं सन्धाय वुत्तं. यं इच्छतीति विस्सट्ठदूतो यं इच्छति. सोति बालो, न वत्तब्बोति सम्बन्धो. पुच्छासभागेन वदेय्याति सम्बन्धो. ततोति वदनकारणा.
कूटट्ठितिका नामाति अञ्ञेहि उद्देसभत्तेहि मिस्सेत्वा उजुकट्ठितिकाय पवत्तित्वा कूटेन पवत्ता ठितिका नाम होति. तमेवत्थं वित्थारेन्तो आह ‘‘रञ्ञो वा ही’’तिआदि. एकचारिकभत्तानीति पति एकं कत्वा चरितब्बानि भक्खितब्बानीति एकचारिकानि, अञ्ञेहि उद्देसभत्तेहि अमिस्सेत्वा पति एकं कत्वा भक्खितब्बानीति वुत्तं होति, तानियेव भत्तानि एकचारिकभत्तानि. एकच्चे भिक्खू गताति सम्बन्धो. तेसूति एकच्चेसु भिक्खूसु. तङ्खणंयेवाति तस्मिं निसिन्नक्खणेयेव. पुन तङ्खणंयेवाति तस्मिं गाहणक्खणेयेव. ‘‘पणीतभत्त’’न्ति वुत्ते ‘‘कतिवस्सतो पट्ठाया’’ति वदन्ति, ‘‘एत्तकवस्सतो नामा’’ति वुत्तेति योजना. गाहितेति ठितिकं अजानन्तेहि आगन्तुकेहि पत्ते गाहिते. आगतेहिपि ठितिकं जाननकभिक्खूहीति सम्बन्धो. एसेव नयो परतोपि. भिक्खूयेव आगच्छन्तूति पत्तं अग्गहेत्वा भिक्खूयेव आगच्छन्तूति अधिप्पायो.
नेति ठितिकं अजानन्ते आगन्तुके. राजा भोजेत्वाति राजा अत्तनो गेहे भोजेत्वा. नेसन्ति आगन्तुकानं, पत्तेपीति सम्बन्धो. यं आहटन्ति यं भत्तं अभुञ्जित्वा आहटं. तं न गाहेतब्बन्ति तं भत्तं ठितिकाय न गाहेतब्बं थोकत्ता. नेसन्ति आगन्तुकानं. गीवा होतीति इणं होति. इणं नाम पटिदातब्बसभावो होति, तस्मा पटिदातब्बन्ति अधिप्पायो. एत्थाति ठितिकं अजानित्वा भुत्तट्ठाने. ताव निसीदितब्बन्ति ताव आगमेत्वा निसीदितब्बं. पत्तट्ठानेन गाहणम्पि गीवासदिसोति पुरिमथेरस्स मति भवेय्य. एवञ्हि सति द्विन्नं थेरानं वादो सदिसोयेव.
एको पिण्डपातोति सम्बन्धो. तथारूपोति तिचीवरपरिवारो सतग्घनको. अयन्ति पिण्डपातो. इति वुत्तं अट्ठकथासु.
एको भिक्खूति सम्बन्धो. अन्तराभट्ठकोति उद्देसभत्तस्स अन्तरे वेमज्झे भस्सति गलतीति अन्तराभट्ठको. परिपुण्णवस्सो यो पन सामणेरोति योजना. तस्स उपसम्पज्जितसामणेरस्स ठितिका अतिक्कन्ताति सम्बन्धो. सोति उद्देसभत्तपत्तो भिक्खु. समीपेति अत्तनो समीपे. तञ्चे थेय्याय हरन्तीति तं पत्तं पत्तहारका थेय्याय हरन्ति चे. गीवा होतीति पत्तदापकस्स गीवा होति. सो भिक्खूति समीपे निसिन्नो सो भिक्खु. अस्साति पत्तदापकस्स. ‘‘अय’’न्ति पोत्थकेसु पाठो अत्थि, सो न सुन्दरो. ततोति उद्देसभत्तघरतो. ‘‘सुहटो’’ति वचनस्स अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘भत्तस्स दिन्नत्ता गीवा न होती’’ति.
सादियनकोति उद्देसभत्तसादियनको, होतीति सम्बन्धो. दसहिपि पत्तेहि भत्तं आहरापेत्वाति योजना. भिक्खुदत्तियं नामाति भिक्खुना दत्तियं नाम. सो भिक्खूति सादियनको सो भिक्खु. ते भिक्खूति पिण्डपातिके ते भिक्खू. एथ भन्ते मय्हं सहाया होथ इति वत्वाति सम्बन्धो. तस्साति उपासकस्स. तत्थाति उपासकस्स घरे. तस्सेवाति सादियनकस्सेव. इतरेति नवपिण्डपातिका. नेसन्ति दसन्नं भिक्खूनं. तस्स भिक्खुनोति सादियनकस्स भिक्खुनो. भुत्तावीनन्ति भुत्तवन्तानं.
तेति नवपिण्डपातिका, वुत्ता गच्छन्तीति सम्बन्धो. तत्थाति उपासकस्स घरे. तत्राति दससु भिक्खूसु. मधुरेन सरेन अनुमोदनं करोन्तस्स एकस्स धम्मकथं सुत्वाति योजना. अकतभागो नामाति पुब्बे न करियित्थाति अकतो, सोयेव भागो कोट्ठासोति अकतभागो, आगन्तुकभागो नामाति अत्थो.
एको उपासको देतीति सम्बन्धो. इमन्ति खादनीयभोजनीयं. पत्तसामिकस्स दातब्बन्ति योजना. ठपेत्वाति पकतिया ठपेत्वा. ‘‘सब्बो सङ्घो भुञ्जतू’’ति वत्वा च किञ्चि अवत्वा च गतेपि पठममेव ‘‘सब्बं सङ्घिकं पत्तं देथा’’ति वुत्तत्ता भाजेत्वा परिभुञ्जितब्बं.
पातिया आहरित्वाति सम्बन्धो. एकेकं आलोपन्ति एकेकस्स भिक्खुस्स एकेकं आलोपं. अच्छतीति वसति. कस्स तेति कस्स अत्थाय तया, आनीतन्ति योजना. ‘‘एकेन भिक्खुना’’ति पदं ‘‘गाहेतब्ब’’न्ति पदे कारितकम्मं, ‘‘भत्त’’न्ति धातुकम्मं तब्बपच्चयो वदति.
किं आहरीयतीति अवत्वाति किं वत्थु तया आहरीतीति उपासकं अपुच्छित्वा. ‘‘किं आहरिस्ससी’’तिपि पाठो, किं वत्थुं त्वं आहरिस्ससीति अत्थो. सपरिवाराय यागुया च महग्घानं फलानञ्च पणीतानं खज्जकानञ्च तथा आवेणिका ठितिका कातब्बाति योजना. एका एव ठितिकाति समाना एव ठितिका. तथा फाणितस्साति एत्थ तथासद्देन ‘‘एका एव ठितिका वट्टती’’ति पदं अतिदिसति.
इति उद्देसभत्तकथाय योजना समत्ता.
निमन्तनभत्तकथा
निमन्तनं पुग्गलिकं सङ्घिकञ्चाति दुविधं. तत्थ पुग्गलिकं सन्धाय वुत्तं ‘‘पुग्गलिकं चे सयमेव इस्सरो’’ति. ‘‘एत्तके भिक्खू सङ्घतो उद्दिसथा’’तिआदीनि अवत्वा ‘‘एत्तकानं भिक्खूनं भत्तं गण्हथा’’ति निमन्तेत्वा दिन्नं सङ्घिकं निमन्तनं नाम. एत्थाति निमन्तने. पिण्डपातिकानम्पि वट्टतीति ‘‘भिक्ख’’न्ति कप्पियवोहारेन वुत्तत्ता पिण्डपातिकानम्पि वट्टति. पटिपाटियाति सङ्घतो लद्धपटिपाटिया. आगतमनुस्सो वदतीति सम्बन्धो. विच्छिन्दित्वाति ‘‘तुम्हे च गच्छथा’’ति वचनं विच्छिन्दित्वा.
निमन्तनभत्तघरतोति निमन्तनभत्तस्स दिन्नघरतो. एको आहरतीति सम्बन्धो. पूरेत्वाति भत्तस्स पूरेत्वा. तन्ति भत्तं. इधापीति निमन्तनेपि.
ततोति वदनकारणा. ‘‘सो भिक्खू’’ति पदं ‘‘अस्सा’’ति पदे पकतिकत्ता, ‘‘जिगुच्छनीयो’’ति पदं तत्थेव विकतिकत्ता. अस्साति भवेय्य, होति वा. ‘‘पत्तत्थाय आगतोम्ही’’ति वदन्तस्स तस्स पत्तो दातब्बोति योजना. भत्ताहरणकपत्तन्ति भत्तं आहरति अनेनाति भत्ताहरणको, सोयेव पत्तो भत्ताहरणकपत्तो, तं. पटिपाटिभत्तन्ति पटिपाटिया लद्धं भत्तं.
आलोपभत्तट्ठितिकतोति एकेकआलोपेन लद्धस्स भत्तस्स ठितिकतो. आलोपसङ्खेपेनाति एकेकस्मिं आलोपे तंसंखिपनेन. अयं नयो उद्देसभत्ततो विसेसो. कस्स ते आभतन्ति कस्स अत्थाय तया आभतन्ति योजना. सङ्घस्स मे भत्तन्ति सङ्घस्स अत्थाय मया भत्तं आभतं. थेरानं मे भत्तन्ति थेरानं मया भत्तं आभतं.
उपासको पहिणातीति सम्बन्धो. इमे तयो जनाति सङ्घत्थेरो च गन्थधुतङ्गवसेन अभिञ्ञातो च भत्तुद्देसको चाति इमे तयो जना. पुच्छितुन्ति ‘‘किं सङ्घतो गण्हामि, उदाहु ये जानामि, तेहि सद्धिं आगच्छामी’’ति पुच्छितुं. आरुहियित्थाति आरूळ्हा. अत्तनवमेहीति अत्ता नवमो एतेसन्ति अत्तनवमा, तेहि भिक्खूहीति सम्बन्धो. हीति यस्मा. एते भिक्खूति सङ्घत्थेरादयो तयो एते भिक्खू. तेनाति गन्थधुतङ्गादीहि अनभिञ्ञातेन भिक्खुना पटिपज्जितब्बन्ति सम्बन्धो. निस्सितके वा, ये भिक्खू जानाथ, ते भिक्खू वा गहेत्वाति योजना. अत्तना अञ्ञो गामो गन्तब्बोति सम्बन्धो. सोयेव गामोति निमन्तनगामोयेव.
तत्राति असनसालायं. उस्सवादीसूति छणादीसु. आदिसद्देन अञ्ञेन केनचि कारणेन मनुस्सानं बहुसन्निपातं सङ्गण्हाति. तदाति तस्मिं निमन्तनकाले. सन्निपातट्ठानतोति भिक्खूनं सन्निपातट्ठानतो. यथासत्तीति सत्तिया अनुरूपं, सत्तिं अनतिक्कमित्वाति अत्थो. एत्थ च सत्तिसद्दस्स कुन्तसङ्खातस्स सत्थस्सपि वाचकत्ता तं पटिक्खिपन्तो आह ‘‘यथाबल’’न्ति.
सङ्घत्थेरो वा आगच्छन्तीति सम्बन्धो. बहुकत्तारमपेक्खित्वा ‘‘आगच्छन्ती’’ति बहुवचनवसेन वुत्तं. एकवारन्ति एकस्मिं दिवसे, आगमनदिवसेति अत्थो. पटिबद्धकालतोति तत्थेव सकट्ठाने वासस्स निबद्धकालतो. दुतियवारेति दुतियदिवसे. अभिनवआगन्तुकावाति अनागमनपुब्बा अभिनवा आगन्तुकाव. तत्राति तस्मिं पत्तट्ठाने. तेसन्ति अभिनवआगन्तुकानं. एत्थाति अनागतपुब्बट्ठाने.
सब्बत्थाति सब्बेसु सकट्ठानआगन्तुकट्ठानेसु. तेनाति अतिलाभिना भिक्खुना. अविसेसेत्वाति विसेसमकत्वा.
सलाकभत्तकथा
सलाकभत्तं पन एवं वेदितब्बन्ति योजना. ‘‘वचनतो’’ति पदं ‘‘दातब्बा’’ति पदे ञापकहेतु. सलाकाय वाति कुसदण्डे वा. असुकस्स नामाति असुकस्स नाम उपासकस्स. उपनिबन्धित्वाति लिखित्वा, छिन्दित्वाति अत्थो. ‘‘ओपुञ्जित्वा’’ति पदस्स अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘पुनप्पुनं हेट्ठुपरियवसेन आलोळेत्वा’’ति. भत्तुद्देसकेन दातब्बाति सम्बन्धो.