१. कम्मक्खन्धकं

१. तज्जनीयकम्मकथा

१. चूळवग्गस्स पठमे कम्मक्खन्धके एवमत्थो वेदितब्बोति योजना. ‘‘चूळवग्गस्सा’’ति पदं ‘‘कम्मक्खन्धके’’ति पदे अवयविसम्बन्धो. तावाति पारिवासिकक्खन्धकादितो, पारिवासिक्खन्धकादीनं वा पठमं. चेवसद्दो च चसद्दो च ‘‘पण्डुकलोहितका’’ति पदस्स असमाहारद्वन्दवाक्यं दीपेन्ति. निस्सयानं नामं निस्सितेसु उपचारवसेन तेसं सद्धिविहारिकअन्तेवासिकापि पण्डुकलोहितकनामायेव होन्तीति दस्सेन्तो आह ‘‘तेसं निस्सितकापी’’तिआदि. पिसद्देन उपचारत्थं सम्पिण्डेति. ‘‘सुट्ठु बलव’’न्ति इमिना बलवाबलवन्ति द्विन्नं सद्दानं परियायभावेन वुत्तत्ता अतिसयत्थोति दस्सेति. ‘‘बलवबलव’’न्ति वत्तब्बे वाचासिलिट्ठवसेन दीघं कत्वा एवं वुत्तं. पटिवदथाति पटिच्छन्नट्ठाने कथेथ. इमिना पटिमन्तेथाति एत्थ मन्तधातुया गुत्तभासनत्थं दस्सेति. अत्थेसु करणभासनकिच्चेसु अलं समत्थाति अलमत्था, तेसं विसेसेनाति अलमत्थतराति दस्सेन्तो आह ‘‘समत्थतरा’’ति.

अधम्मकम्मद्वादसककथा

४. असम्मुखा कतन्तिआदीसु एवं विनिच्छयो वेदितब्बोति योजना. सम्मुखेहि विरहिता असम्मुखाति दस्सेन्तो आह ‘‘सङ्घधम्मविनयपुग्गलसम्मुखानं विना कत’’न्ति. ‘‘अप्पटिपुच्छित्वा’’ति इमिना अप्पटिपुच्छाति एत्थ त्वापच्चयस्साकारभावं दस्सेति. तस्सेवाति चुदितकस्सेव. अदेसनागामिनियाति एत्थ अकारस्स अञ्ञत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘पाराजिका…पे… वा’’ति. एत्थाति तज्जनीयकम्मे. नव पदाति नवसु पदेसु, निद्धारणे चेतं पच्चत्तवचनं. पुरिमकेसु तीसु तिकेसु वुत्तेसु नवसु पदेसूति योजना. ‘‘एकेक’’न्ति पदेन सम्बन्धितब्बं. इमेहीति इमेहि द्वीहि पदेहि. द्वादस तिकाति पुरिमेहि तीहि तिकेहि नव तिके मिस्सेत्वा द्वादस. सुक्कपक्खेसुपीति पटिसेधविरहवसेन सुक्केसु पक्खेसुपि.

६. ‘‘पब्बजितान’’न्ति इमिना गिहीनं अननुलोमिकतं निवत्तेति. सहसोकितादीहीति आदिसद्देन सहनन्दिं सङ्गण्हाति. इमस्मिं ठाने सब्बअट्ठकथापोत्थकेसु ‘‘न उपसम्पादेतब्बन्ति उपज्झायेन हुत्वा न उपसम्पादेतब्ब’’न्ति पाठतो पट्ठाय याव ‘‘न सम्पयोजेतब्बन्ति अञ्ञमञ्ञं योजेत्वा कलहो न कारेतब्बो’’ति पाठो अत्थि, ताव अट्ठारससम्मावत्तनवत्तानं संवण्णनापाठो लिखितो, सो पाठो इमस्मिं ठाने न लिखितब्बो. कस्मा? पाळिक्कमानुप्पत्ताभावतो, अट्ठकथायमेव ‘‘अट्ठारस सम्मावत्तनवत्तानि पारिवासिकक्खन्धके वण्णयिस्सामा’’ति वक्खमानत्ता, यथावचनञ्च पारिवासिकक्खन्धके (चूळव. अट्ठ. ७६) संवण्णितत्था च. तस्मा सो पाठो न पोराणपाठो होति, पच्छा पक्खित्तपाठोति दट्ठब्बो.

तिण्णं भिक्खवे भिक्खूनन्तिआदि वुत्तन्ति सम्बन्धो. एकेकेनापीति तीसु अङ्गेसु एकेकेनापि. इमिना अवयववाक्यनिब्बत्तिवसेन कम्मारहभावं दस्सेति. हीति सच्चं. नियस्सस्स विसेसेन अभिण्हापत्तिकत्तं अङ्गं इति वुत्तन्ति योजना. एत्थ आकारवाचको इतिसद्दो लुत्तनिद्दिट्ठोति दट्ठब्बं. एसेव नयो अनन्तरेपि. तज्जीयति अनेन विनयकम्मेनाति तज्जनीयं, तमेव कम्मं तज्जनीयकम्मं. ‘‘निस्साय ते वत्थब्ब’’न्ति नियस्सीयति बालो भजापीयति अनेन विनयकम्मेनाति नियस्सं, दिवादिगणिकत्ता सकारस्स द्वेभावो होति ‘‘नस्सं वस्स’’न्तिआदीसु विय, नियस्समेव कम्मं नियस्सकम्मं. गामादितो पब्बाजियति अनेन विनयकम्मेनाति पब्बाजनीयं, तमेव कम्मं पब्बाजनीयकम्मं. तीसूति भण्डनकारकअभिण्हापत्तिककुलदूसकवसेन तिविधेसु अङ्गेसु. येन केनचि अङ्गेनाति सम्बन्धो. यदि सब्बानि कम्मानि कातुं वट्टतीति योजना. एवं सति चम्पेय्यक्खन्धके (महाव. ४०० आदयो) वुत्तं इदं वचनं विरुज्झतीति सम्बन्धो. वचनत्थनानत्ततोति वचनस्स च अत्थस्स च नानाभावतो. तमेवत्थं वित्थारेन्तो आह ‘‘तज्जनीयकम्मारहस्साति इमस्स ही’’तिआदि. तत्थ ‘‘तिण्णं भिक्खवे’’तिआदिवचनस्स अङ्गसम्भवो अत्थोति योजना. तस्माति यस्मा न विरुज्झति, तस्मा. सङ्घेन कतं होतीति सम्बन्धो. इमिना लक्खणेन तज्जनीयादिकम्मारहस्स तस्स भिक्खुस्साति योजना. एवं कम्मसन्निट्ठानत्थं दस्सेत्वा अङ्गसम्भवत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘यस्स पना’’तिआदि. तत्थ यस्साति भिक्खुस्स, अत्थीति सम्बन्धो. भण्डनकारकादीसूतिआदिसद्देन अभिण्हापत्तिककुलदूसकानि सङ्गण्हाति. आकङ्खमानो सङ्घो करेय्याति सम्बन्धो. कम्मारहन्ति कम्मस्स, कम्मे वा अरहं. एत्थाति कम्मक्खन्धके. पुब्बेनाति पुब्बे वुत्तेन चम्पेय्यक्खन्धकेन. अपरन्ति अपरे वुत्तं कम्मक्खन्धकं. समेतीति समं गच्छति.

तत्थाति कम्मेसु, तज्जनीयकम्मेति सम्बन्धो, अङ्गेसु वा, भण्डनकारकवसेनाति सम्बन्धो. अथ खोति तथा वुत्तापीति अत्थो. करोन्तेन कम्मवाचावाचकेनाति सम्बन्धो. हीति फलजोतको. भूतेन वत्थुनाति तच्छेन वत्थुना. अञ्ञस्स कम्मस्साति तज्जनीयकम्मतो अञ्ञस्स कम्मस्स. कस्मा बालस्स अब्यत्तस्स आपत्तिबहुलस्स तज्जनीयकम्मं कातब्बन्ति योजना. इदम्पीति तज्जनीयकम्मम्पि. सब्बत्थाति सब्बेसु कम्मेसु.

नप्पटिप्पस्सम्भेतब्बअट्ठारसकादिकथा

८. पन्नलोमाति पतितमानलोमा. एतन्ति वत्तं. नेत्थारन्ति एत्थ अफुट्ठक्खरसंयोगे परस्स तकारस्स थकारो होति, तस्मा दुतियक्खरेन पाठो युत्तो. येनाति वत्तेन. निस्सारणाति निस्सारणतो. दस वा दिवसानि, पञ्च वा दिवसानि पूरेतब्बन्ति योजना. हीति सच्चं. एत्तकेनाति एतप्पमाणेन दसपञ्चदिवसेन.

२. नियस्सकम्मकथा

११. अपिस्सु भिक्खू पकताति एत्थ निपातानमनेकत्थत्ता इध अपिस्सुसद्दो निच्चत्थो होति. पकतसद्दो ‘‘कुक्कुच्चपकता’’तिआदीसु (पारा. अट्ठ. १.ततियसङ्गीतिकथा; पाचि. अट्ठ. ४३८) अभिभवनत्थो, इध पन ब्यावटत्थोति दस्सेन्तो आह ‘‘निच्चं ब्यावटा होन्ती’’ति.

३. पब्बाजनीयकम्मकथा

२७. एत्थाति अस्सजिपुनब्बसुकवत्थुम्हि. कायिकोति एत्थ कायेन कीळतीति कायिकोति वचनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘कायकीळा वुच्चती’’ति. ‘‘एसेव नयो’’ति इमिना वाचाय कीळतीति वाचसिको, कायिको च वाचसिको च कायिकवाचसिकोति वचनत्थं अतिदिसति. एत्थ च पच्छिमवचनत्थो समाहारद्वन्दो, समाहारद्वन्देपि कत्थचि पुल्लिङ्गमिच्छन्ति सद्दविदू ‘‘धम्मविनयो’’तिआदीसु (विभ. अट्ठ. ५०९) विय. कायद्वारपञ्ञत्तसिक्खापदं वीतिक्कमतीति कायिकोति वचनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘कायद्वारे पञ्ञत्तसिक्खापदवीतिक्कमो वुच्चती’’ति. कायेन पञ्ञत्तसिक्खापदं वीतिक्कमेतीति कायिकोति वचनत्थोपि युज्जतेव. ‘‘उपहननं वुच्चती’’ति इमिना उपहननं उपघातं, तमेव उपघातिकन्ति वचनत्थं दस्सेति. ‘‘नासन’’न्ति इमिना हनधातुया हिंसनत्थं दस्सेति. पटिक्खित्तवेज्जकम्मादिवसेन तेलपचनअरिट्ठपचनादीनि कायिको मिच्छाजीवो नामाति योजना. इमिना मिच्छाजीवस्स सरूपं दस्सेति.

४. पटिसारणीयकम्मकथा

३३. सुधम्मवत्थुस्मिं एवमत्थो वेदितब्बोति योजना. अनपलोकेत्वाति एत्थ अपपुब्बो लोकसद्दो आपुच्छनत्थोति आह ‘‘न आपुच्छित्वा’’ति.

३४. किन्ति किं नाम खादनीयभोजनीयं. वोति तुम्हेहि. गहपतीति आलपनपदं. थेरानं अत्थायाति सम्बन्धो. पटियत्तन्ति पटियादितं. ‘‘एतं अवोचा’’ति इमिना एतदवोचाति एत्थ निग्गहितादेससन्धिं दस्सेति. यदिदन्ति सद्दो ‘‘तिलसंगुळिका’’ति पदेन योजितत्ता इत्थिलिङ्गोति आह ‘‘या अय’’न्ति. तिलसक्खलिकाति तिलेन संसट्ठा सक्खलिका. ‘‘सा नत्थी’’ति इमिना उत्तरवाक्ये यंसद्दस्स पुब्बवाक्ये तंसद्दापेक्खतं दस्सेति. एको पुरिसोति सम्बन्धो. पूवियोति पूवं, पूवेन वा कयविक्कयो. तेनाति कारणेन. नन्ति गहपतिं. थेरोति सुधम्मत्थेरो. यदेव किञ्चीति एत्थ किञ्चि एव यं वचनन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘किञ्चिदेव तिलसंगुळिकावचन’’न्ति. इदन्ति इमं अत्थं. सोति कुक्कुटपोतको. काकवस्सितन्ति काकस्स वस्सितं, नेव अकासीति सम्बन्धो. तयापीति पिसद्दो कुक्कुटपोतकं अपेक्खति. नेव भिक्खुवचनं वुत्तं, न गिहिवचनं वुत्तं, इति इममत्थं दस्सेतीति योजना.

अधम्मकम्मादिद्वादसककथा

३९. पुरिमेहि कम्मेहीति सम्बन्धो. तत्थाति अङ्गेसु. यथा परिसक्कियमाने गिहिनो लाभं न लभन्तीति योजना. परिपुब्बो सक्कधातु परक्कमत्थोति आह ‘‘परक्कमन्तो’’ति. तत्थाति अनत्थादीसु. अत्थभङ्गोति गिहीनं अत्थस्स भङ्गो. अवसनन्ति गिहीनं अवसनं. गिहीनन्ति एत्थ साम्यत्थे सामिवचनन्ति आह ‘‘गिहीनं सन्तिके’’ति. यथा करियमाने सच्चो होति, एवं न करोतीति योजना. एकङ्गेनापीति पिसद्दो सम्भावनत्थो, ततो अधिकेहि अङ्गेहि का नाम कथाति दस्सेति. एत्थाति पटिसारणीयकम्मे. पटिमुखं अत्तनो दोसं सरापेतब्बं अनेन विनयकम्मेनाति पटिसारणीयं, तमेव कम्मं पटिसारणीयकम्मं.

५. आपत्तिया अदस्सने उक्खेपनीयकम्मकथा

४६. संसथाति एत्थ संसधातुया कथनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘आरोचेथा’’ति. तुम्हे संसथ, कथेथाति अत्थो.

५०. भण्डनकारको होतीतिआदि कारणूपचारवसेन वुत्तोति आह ‘‘भण्डनादिपच्चया’’तिआदि. भण्डनकारकादि कारणं, तेन आपन्ना आपत्ति फलं, तस्सा अदस्सने उक्खेपनीयकम्मं कातब्बन्ति अधिप्पायो. तस्साति आपत्तिया.

५१. एत्थाति उक्खेपनीयकम्मे. तत्थाति तेचत्तालीसवत्तेसु. अनुद्धंसेतब्बोति एत्थ धंसधातुया गत्यत्थं पटिक्खिपन्तो आह ‘‘न चोदेतब्बो’’ति. ‘‘रजोनुद्धंसती’’तिआदीसु (बु. वं. २.१०१) हि धंसधातु गत्यत्थे वत्तति. ‘‘न भिक्खु भिक्खूही’’ति एत्थ सोयेव भिक्खु तेहेव भिक्खूहीति अत्थं निवारेन्तो आह ‘‘अञ्ञो भिक्खु अञ्ञेहि भिक्खूही’’ति. न गिहिद्धजोति एत्थ गिहीनं धजो गिहिद्धजोति वुत्ते ओदातवत्थादीनीति आह ‘‘ओदातवत्थानी’’तिआदि. न तित्थियादिपदत्तयन्ति ‘‘न तित्थिया सेवितब्बा, भिक्खू सेवितब्बा, भिक्खुसिक्खाय सिक्खितब्ब’’न्ति पदानं तयं. ‘‘न अपसादेतब्बो’’ति इमिना न आसादेतब्बोति एत्थ आपुब्बसदधातुया अपपुब्बसदधातुया समानभावं दस्सेति. ‘‘अन्तो वा बहि वाति’’ एत्थ कस्स अन्तो वा बहि वाति आह ‘‘विहारस्सा’’ति. सेसं सब्बंवत्तन्ति योजना. इमिनाति आपत्तिया अदस्सने उक्खेपनीयकम्मेन.

६५. तस्साति आपत्तिया. इधाति पापिकाय दिट्ठिया अप्पटिनिस्सग्गे कते उक्खेपनीयकम्मे. आपत्तिअदस्सनादीसु उद्धरित्वा खिपीयति अपनीयति अनेन विनयकम्मेनाति उक्खेपनीयं, तमेव कम्मं उक्खेपनीयकम्मं.

इति कम्मक्खन्धकवण्णनाय योजना समत्ता.