९. रतनवग्गो
१. अन्तेपुरसिक्खापद-अत्थयोजना
४९४. राजवग्गस्स पठमे परित्तकोति गुणेन खुद्दको. पासादवरसद्दस्स उपरिसद्देन सम्बन्धितब्बभावं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘पासादवरस्स उपरि गतो’’ति. इमिना पासादवरस्स उपरि उपरिपासादवरं, तं गतो उपगतोति उपरिपासादवरगतोति वचनत्थं दस्सेति. अय्यानन्ति भिक्खूनं. ‘‘कारणा’’ति इमिना ‘‘वाहसा’’ति पदस्सत्थं दस्सेति. तेहीति अय्येहि.
४९७. अन्तरन्ति खणं, ओकासं वा विवरं वा. घातेतुन्ति हनितुं. इच्छतीति इमिना पत्थधातुया याचनत्थं दस्सेति. ‘‘राजन्तेपुरं हत्थिसम्मद्द’’न्तिआदीसु वचनत्थो एवं वेदितब्बोति योजना. हत्थिसम्मद्दन्ति हत्थिसम्बाधट्ठानं. अस्सेहि सम्मद्दो एत्थाति अस्ससम्मद्दो. रथेहि सम्मद्दो एत्थाति रथसम्मद्दोति वचनत्थं अतिदिसन्तो आह ‘‘एसेव नयो’’ति. ‘‘सम्मत्त’’न्ति पठमक्खरेन पाठस्स सम्बाधस्स अवाचकत्ता वुत्तं ‘‘तं न गहेतब्ब’’न्ति. तत्थाति पाठे. ‘‘हत्थीनं सम्मद्द’’न्ति इमिना उत्तरपदस्स सम्मद्दनं सम्मद्दन्ति भावत्थं दस्सेति, पुरिमपदेन छट्ठीसमासञ्च. पुरिमपाठे पन उत्तरपदस्स अधिकरणत्थञ्च पुब्बपदेन ततियासमासञ्च दस्सेति. बाहिरत्थसमासोतिपि वुच्चति. पच्छिमपाठे ‘‘हत्थिसम्मद्द’’न्तिआदिपदस्स लिङ्गविपल्लासञ्च ‘‘अत्थी’’ति पाठसेसेन योजेतब्बतञ्च दस्सेतुं वुत्तं ‘‘हत्थिसम्मद्दो अत्थी’’ति. रजितब्बानीति रजनीयानि, रजितुं अरहानीति अत्थो. इमिना सम्बन्धकाले पुरिमपाठे रञ्ञो अन्तेपुरेति विभत्तिविपल्लासो कातब्बोति. पच्छिमपाठे पन मुख्यतोव युज्जति. तेन वुत्तं ‘‘तस्मिं अन्तेपुरे’’ति.
४९८. अवसित्तस्साति खत्तियाभिसेकेन अभिसित्तस्स. इतोति सयनिघरतो. इमिना पञ्चमीबाहिरसमासं दस्सेति. रञ्ञो रतिजननट्ठेन रतनं वुच्चति महेसी. महेसीति च साभिसेका देवी. निपुब्ब गमुधातुस्स निपुब्बकमुधातुया परियायभावं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘निग्गतन्ति निक्खन्त’’न्ति. पठमं.
२. रतनसिक्खापदं
५०२. दुतिये पमुस्सित्वाति सतिविप्पवासेन पमुस्सित्वा. पुण्णपत्तन्ति तुट्ठिदायं. तञ्हि मनोरथपुण्णेन पत्तब्बभागत्ता ‘‘पुण्णपत्त’’न्ति वुच्चति. तस्स सरूपं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘सततो पञ्च कहापणा’’ति. इध पन कहापणानं पञ्चसतत्ता पञ्चवीसकहापणा अधिप्पेता. आभरणसद्दस्स अलङ्कारसद्देन परियायभावं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘अलङ्कार’’न्ति. ‘‘महालतं नामा’’ति इमिना न यो वा सो वा अलङ्कारो, अथ खो विसेसालङ्कारोति दस्सेति. महन्तानि मालाकम्मलताकम्मानि एत्थाति महालता. लतागहणेन हि मालापि गहिता. नवहि कोटीहि अग्घं इमस्साति नवकोटिअग्घनकं, नवकोटिसङ्खातं अग्घं अरहतीति वा नवकोटिअग्घनकं.
५०४. अन्ते समीपे वसनसीलत्ता परिचारिको ‘‘अन्तेवासी’’ति वुच्चतीति आह ‘‘परिचारिको’’ति.
५०६. द्वे लेड्डुपाताति थाममज्झिमस्स पुरिसस्स द्वे लेड्डुपाता. सङ्घ…पे… नवकम्मानं अत्थाय उग्गण्हन्तस्स वा उग्गण्हापेन्तस्स वा दुक्कटन्ति योजना. अवसेसन्ति जातरूपरजततो अवसेसं. मातुकण्णपिळन्धनतालपण्णम्पीति मातुया कण्णे पिळन्धिततालपण्णम्पि, पटिसामेन्तस्साति सम्बन्धो.
‘‘कप्पियभण्डं होती’’ति इमिना अकप्पियभण्डं न वट्टतीति दस्सेति. इदन्ति भण्डं. पलिबोधो नामाति अत्तनो पलिबोधो नाम. छन्देनपीति वड्ढकीआदीनं छन्दहेतुनापि. भयेनपीति राजवल्लभानं भयहेतुनापि. बलक्कारेनाति करणं कारो, बलेन कारो बलक्कारो, तेन, बलक्कारो हुत्वा पातेत्वाति अत्थो.
तत्थाति महारामे. यत्थाति यस्मिं ठाने, सङ्का उप्पज्जतीति सम्बन्धो. महाजनसञ्चरणट्ठानेसूति बहूनं जनानं सञ्चरणसङ्खातेसु ठानेसु. नगहेतब्बस्स हेतुं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘पलिबोधो न होती’’ति. यस्मा पलिबोधो न होति, तस्मा न गहेतब्बन्ति अधिप्पायो. एकोति एको भिक्खु पस्सतीति सम्बन्धो. ओक्कम्माति ओक्कमित्वा.
रूपसद्दो भण्डपरियायोति आह ‘‘भण्ड’’न्ति. भण्डं रूपं नामाति योजना. भण्डिकन्ति भण्डेन नियुत्तं पुटकं. गणेत्वाति गणनं कत्वा. निमित्तन्तीति एत्थ इतिसद्दो नामपरियायो. लञ्छनादि निमित्तं नामाति हि योजना. लञ्छनादीति आदिसद्देन नीलपिलोतिकादयो सङ्गण्हाति. लाखायाति जतुना.
पतिरूपा नाम इध लज्जिकुक्कुच्चकाति आह ‘‘लज्जिनो कुक्कुच्चका’’ति. थावरन्ति जङ्गमा अञ्ञं थावरं. अद्धुनोति कालस्स. समादपेत्वाति अञ्ञे समादपेत्वा. उद्दिस्स अरिया तिट्ठन्ति, एसा अरियान याचना’’ति (जा. १.७.५९) वुत्तनयेन याचित्वाति अत्थो.
५०७. रतनसम्मतन्ति मनुस्सानं उपभोगपरिभोगन्ति. दुतियं.
३. विकालगामप्पविसनसिक्खापदं
५०८. ततिये ‘‘तिरच्छानभूतं कथ’’न्ति इमिना ‘‘तिरच्छानकथ’’न्ति पदस्स तुल्यनिस्सितसमासं दस्सेति. राजपटिसंयुत्तन्ति राजूहि पटिसंयुत्तं.
५१२. सम्बहुला भिक्खूति सम्बन्धो. तस्मिं गामेति तस्मिं पठमपविसनगामे. तं कम्मन्ति तं इच्छितकम्मं. अन्तराति गामविहारानमन्तरे. भुम्मत्थे चेतं निस्सक्कवचनं.
कुलघरे वाति ञातिकुलउपट्ठाककुलघरे वा. तेलभिक्खाय वाति तेलयाचनत्थाय वा. पस्सेति अत्तनो पस्से समीपेति वुत्तं होति. तेनाति गाममज्झमग्गेन. अनोक्कम्माति अनोक्कमित्वा, अपक्कमित्वाति अत्थोति. ततियं.
४. सूचिघरसिक्खापदं
५१७. चतुत्थे ककारस्स पदपूरणभावं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘भेदनमेव भेदनक’’न्ति. अस्सत्थिअत्थे अपच्चयोति आह ‘‘तं अस्स अत्थी’’ति. अस्साति पाचित्तियस्स. पठमं सूचिघरं भिन्दित्वा पच्छा पाचित्तियं देसेतब्बन्ति अत्थो. अरणिधनुकेति अरणिया धनुके. वेधकेति कायबन्धनवेधकेति. चतुत्थं.
५. मञ्चसिक्खापदं
५२२. पञ्चमे छेदनमेव छेदनकं, तमस्सत्थीति छेदनकन्ति अत्थं सन्धाय वुत्तं ‘‘वुत्तनयमेवा’’ति.
निखणित्वाति पमाणातिरेकं निखणित्वा. उत्तानं वा कत्वाति हेट्ठुपरि परिवत्तनं वा कत्वा. ठपेत्वाति लम्बणवसेन ठपेत्वाति. पञ्चमं.
६. तूलोनद्धसिक्खापदं
५२६. छट्ठे एत्थाति मञ्चपीठे. अवनहितब्बन्ति ओनद्धं, तूलेन ओनद्धं तूलोनद्धन्ति अत्थोपि युज्जति. तूलं पक्खिपित्वाति मञ्चपीठे चिमिलिकं पत्थरित्वा तस्सुपरि तूलं पक्खिपित्वाति अत्थोति. छट्ठं.
७. निसीदनसिक्खापदं
५३१. सत्तमे कत्थाति किस्मिं खन्धके, किस्मिं वत्थुस्मिं वा. हीति सच्चं. तत्थाति चीवरक्खन्धके, पणीतभोजनवत्थुस्मिं वा. ‘‘यथा नामा’’ति इमिना ‘‘सेय्यथापी’’ति पदस्स अत्थं दस्सेति, ‘‘पुराणो चम्मकारो’’ति इमिना ‘‘पुराणासिकोट्ठो’’ति पदस्स. चम्मकारो हि असिना चम्मं कुटति छिन्दतीति ‘‘असिकोट्ठो’’ति वुच्चति. वत्थुप्पन्नकालमुपनिधाय वुत्तं ‘‘पुराणो’’ति. तमेवूपमं पाकटं करोन्तो आह ‘‘यथा ही’’ति. हीति तप्पाकटीकरणं, तं पाकटं करिस्सामीति हि अत्थो. चम्मकारो कड्ढतीति सम्बन्धो. वित्थतन्ति विसालं. सोपीति उदायीपि. तं निसीदनं कड्ढतीति योजना. तेनाति कड्ढनहेतुना. तन्ति उदायिं. सन्थतसदिसन्ति सन्थतेन सदिसं. एकस्मिं अन्तेति एकस्मिं कोट्ठासे, फालेत्वाति सम्बन्धोति. सत्तमं.
८. कण्डुपटिच्छादिसिक्खापदं
५३७. अट्ठमे ‘‘कत्था’’तिआदीनि वुत्तनयानेव.
५३९. ‘‘यस्सा’’ति पदस्स विसयं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘भिक्खुनो’’ति. ‘‘नाभिया हेट्ठा’’ति इमिना नाभिया अधो अधोनाभीति वचनत्थं दस्सेति, ‘‘जाणुमण्डलानं उपरी’’ति इमिना जाणुमण्डलानं उब्भ उब्भजाणुमण्डलन्ति. उब्भसद्दो हि उपरिपरियायो सत्तम्यन्तनिपातो. कण्डुखज्जुसद्दानं वेवचनत्ता वुत्तं ‘‘कण्डूति खज्जू’’ति. कण्डति भेदनं करोतीति कण्डु. खज्जति ब्यधनं करोतीति खज्जु. केसुचि पोत्थकेसु ‘‘कच्छू’’ति पाठो अत्थि, सो अयुत्तो.
लोहितं तुण्डं एतिस्साति लोहिततुण्डिका. पिळयति विबाधयतीति पिळका. आ भुसो असुचिं सवति पग्घरापेतीति अस्सावोति वचनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘असुचिपग्घरण’’न्ति. अरिसञ्च भगन्दरा च मधुमेहो च. आदिसद्देन दुन्नामकादयो सङ्गण्हाति. तत्थ अरि विय ईसति अभिभवतीति अरिसं. भगं वुच्चति वच्चमग्गं, तं दरति फालेतीति भगन्दरा, गूथसमीपे जातो वणविसेसो. मधु विय मुत्तादिं मिहति सेचतीति मधुमेहो, सो आबाधो मुत्तमेहो सुक्कमेहो रत्तमेहोति अनेकविधो. थुल्लसद्दो महन्तपरियायोति आह ‘‘महा’’ति. अट्ठमं.
९. वस्सिकसाटिकसिक्खापदं
५४२. नवमे वस्से वस्सकाले अधिट्ठातब्बाति वस्सिका, वस्सिका च सा साटिका चेति वस्सिकसाटिकाति. नवमं.
१०. नन्दत्थेरसिक्खापदं
५४७. दसमे ‘‘चतूहि अङ्गुलेही’’ति इमिना चतुरो अङ्गुला चतुरङ्गुलाति असमाहारदिगुं दस्सेति. ऊनकप्पमाणोति भगवतो लामकपमाणो. इमिना ओमकसद्दस्स लामकत्थं दस्सेतीति दट्ठब्बन्ति. दसमं.
रतनवग्गो नवमो.
इति समन्तपासादिकाय विनयसंवण्णनाय
खुद्दकवण्णनाय योजना समत्ता.