६. पाटिदेसनीयकण्डं
१. पठमपाटिदेसनीयसिक्खापद-अत्थयोजना
खुद्दकानं अनन्तरा पाटिदेसनीया ये धम्मा सङ्गीतिकारेहि ठपिता, इदानि तेसं धम्मानं अयं वण्णना भवतीति योजना.
५५२. पठमपाटिदेसनीये ताव अत्थो एवं वेदितब्बोति योजना. पटिआगमनकालेति पिण्डाय चरणट्ठानतो पक्कमित्वा, पटिनिवत्तित्वा वा आगमनकाले. सब्बेवाति एत्थ निग्गहीतलोपवसेन सन्धि होतीति आह ‘‘सब्बमेवा’’ति. ‘‘कम्पमाना’’ति इमिना पपुब्बविधधातुया कम्पनत्थं दस्सेति. अपेहीति एत्थ अपपुब्बइधातु गत्यत्थोति आह ‘‘अपगच्छा’’ति.
५५३. पटिदेसेतब्बाकारं दस्सेति अनेनाति पटिदेसेतब्बाकारदस्सनं. द्विन्नं सद्दानं परियायभावं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘रथिकाति रच्छा’’ति. रथस्स हिता रथिका. ण्यपच्चये कते ‘‘रच्छा’’ति (मोग्गल्लाने ४.७२ सुत्ते) वुच्चति. रच्छन्तरेन अनिब्बिद्धा रच्छा ब्यूहो नामाति आह ‘‘अनिब्बिज्झित्वा’’तिआदि. ब्यूहेति सम्पिण्डेति जने अञ्ञत्थ गन्तुमपदानवसेनाति ब्यूहो. सिङ्घाटकं नाम मग्गसन्धीति आह ‘‘मग्गसमोधानट्ठान’’न्ति. सिङ्घति मग्गसमोधानं करोति एत्थाति सिङ्घाटकं. एतेसूति रथिकादीसु. एसेव नयोति दुक्कटपाटिदेसनीये अतिदिसति. हीति सच्चं. ‘‘वचनतो’’ति पदं ‘‘वेदितब्बो’’ति पदे ञापकहेतु. ददमानाय भिक्खुनिया वसेनाति योजना. एत्थाति सिक्खापदे. तस्माति यस्मा अपमाणं, तस्मा.
इदन्ति वचनं वुत्तन्ति सम्बन्धो. सम्भिन्ने एकरसे कालिकत्तयेति योजना.
५५६. ‘‘दापेती’’ति हेतुत्थकिरियाय कारितकत्तुकारितकम्मानि दस्सेतुं वुत्तं ‘‘अञ्ञातिकाय अञ्ञेन केनची’’ति. अञ्ञेनाति अत्तना अञ्ञेन. ‘‘ताय एव वा भिक्खुनिया अञ्ञेन वा केनची’’ति पदानि ‘‘पटिग्गहापेत्वा’’तिपदे कारितकम्मानीति. पठमं.
२. दुतियपाटिदेसनीयसिक्खापदं
५५८. दुतिये पुरिमसिक्खापदेन आपत्ति अन्तरघरत्ताति अधिप्पायो. इमिना सिक्खापदेन आपत्ति भवेय्य वोसासमानत्ताति अधिप्पायो. देन्तिया पन नेव इमिना, न पुरिमेन आपत्ति अञ्ञस्स भत्तत्ताति अधिप्पायोति. दुतियं.
३. ततियपाटिदेसनीयसिक्खापदं
५६२. ततिये ‘‘उभतो’’ति एत्थ करणत्थे तोति आह ‘‘द्वीही’’ति. ‘‘उभतोपसन्न’’न्ति ब्यासोपि समासोपि युत्तोयेव, समासे तोपच्चयस्स अलोपो होति. ‘‘उभतो’’तिपदस्स सरूपं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘उपासकेनपि उपासिकायपी’’ति. कस्मा उभतो पसन्नं होतीति आह ‘‘तस्मिं किरा’’तिआदि. यस्मा तस्मिं कुले…पे… सोतापन्नायेव होन्ति किर, तस्मा ‘‘उभतोपसन्न’’न्ति वुत्तं होति. ‘‘सचेपी’’ति एत्थ पिसद्देन असीतिकोटिधनतो अधिकम्पि सम्पिण्डेति. हायनस्स कारणं दस्सेति ‘‘यस्मा’’तिआदिना.
५६९. ‘‘घरतो नीहरित्वा’’ति एत्थ ‘‘नीहरित्वा’’ति पदस्स कम्मं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘आसनसालं वा विहारं वा’’ति. ‘‘आनेत्वा’’तिइमिना नीपुब्बहरधातुया अत्थं दस्सेति. द्वारेति अत्तनो गेहद्वारेति. ततियं.
४. चतुत्थपाटिदेसनीयसिक्खापदं
५७०. चतुत्थे अवरुद्धसद्दो परिरुद्धसद्दस्स परियायोति आह ‘‘परिरुद्धा होन्ती’’ति. आरञ्ञकस्स सेनासनस्स परिसमन्ततो रुद्धा आवुता होन्तीति अत्थो.
५७३. ‘‘पञ्चन्न’’न्ति निद्धारणे सामिवचनभावञ्च ‘‘यंकिञ्ची’’ति निद्धारणीयेन सम्बन्धितब्बभावञ्च दस्सेतुं वुत्तं ‘‘पञ्चसु सहधम्मिकेसु यं किञ्ची’’ति. ‘‘पेसेत्वा खादनीयं भोजनीयं आहरिस्सामी’’तिइमिना पटिसंविदिताकारदस्सनं. ‘‘आराम’’न्ति सामञ्ञतो वुत्तेपि आरञ्ञकसेनासनस्स आरामो एव अधिप्पेतोति आह ‘‘आरञ्ञकसेनासनारामञ्चा’’ति. तस्साति आरञ्ञकसेनासनारामस्स. ‘‘कस्मा’’ति पुच्छाय ‘‘पटिमोचनत्थ’’न्ति विसज्जनाय समेतुं सम्पदानत्थे निस्सक्कवचनं कातब्बं. किमत्थन्ति हि अत्थो. पटिमोचनत्थन्ति तदत्थे पच्चत्तवचनं. पटिमोचनसङ्खाताय अत्थायाति हि अत्थो. अत्थसद्दो च पयोजनवाचको. पयोजनायाति हि अत्थो. अथ वा ‘‘पटिमोचनत्थ’’न्ति विसज्जनायं. ‘‘कस्मा’’ति पुच्छाय समेतुं निस्सक्कत्थे पच्चत्तवचनं कातब्बं. पटिमोचनसङ्खाता अत्थाति हि अत्थो. अत्थसद्दो च कारणवाचको. कारणाति हि अत्थो. एवञ्हि पुच्छाविसज्जनानं पुब्बापरसमसङ्खातो विचयो हारो परिपुण्णो होतीति दट्ठब्बं. अम्हाकन्ति खादनीयभोजनीयपटिहरन्तानं अम्हाकं. अम्हेति चोरसङ्खाते अम्हे.
‘‘तस्सा’’ति पदस्सत्थं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘एतिस्सा यागुया’’ति. अञ्ञानिपीति पटिसंविदितकुलतो अञ्ञानिपि कुलानि. तेनाति पटिसंविदितकुलेन. कुरुन्दिवादे यागुया पटिसंविदितं कत्वा यागुं अग्गहेत्वा पूवादीनि आहरन्ति, वट्टतीति अधिप्पायो.
५७५. एकस्साति भिक्खुस्स. तस्साति पटिसंविदितभिक्खुस्स, चतुन्नं वा पञ्चन्नं वा भिक्खूनं अत्थायाति योजना. अञ्ञेसम्पीति चतुपञ्चभिक्खुतो अञ्ञेसम्पि. अधिकमेवाति परिभुत्ततो अतिरेकमेव. यं पनाति खादनीयभोजनीयं पन, यम्पि खादनीयभोजनीयं वनतो आहरित्वा देन्तीति योजना. ‘‘तत्थजातक’’न्ति एत्थ तसद्दस्स विसयं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘आरामे’’ति. अञ्ञेन दिन्नन्ति सम्बन्धो. नन्ति मूलखादनीयादिं. पटिसंविदितन्ति पटिकच्चेव सुट्ठु जानापितन्ति अत्थोति. चतुत्थं.
इति समन्तपासादिकाय विनयसंवण्णनाय
पाटिदेसनीयवण्णनाय
योजना समत्ता.