२. विलेखनसिक्खापदं

४३८. दुतिये विनये पटिसंयुत्ता कथा विनयकथाति दस्सेन्तो आह ‘‘विनयकथा नामा’’तिआदि. तन्ति विनयकथं. पदभाजनेन वण्णना विनयस्स वण्णो नामाति योजना. तन्ति विनयस्स वण्णं. परियापुणनं परियत्ति, विनयस्स परियत्ति विनयपरियत्ति, विनयपरियत्तिसङ्खातं मूलमस्स वण्णस्साति विनयपरियत्तिमूलको, तं. विनयधरो लभतीति सम्बन्धो. हीति वित्थारो. ते सब्बे भगवा भासतीति सम्बन्धो. हीति सच्चं.

अस्साति विनयधरस्स. इधाति इमस्मिं सासने. अलज्जितातिआदीसु करणत्थे पच्चत्तवचनं. अलज्जितायाति हि अत्थो. तेन वुत्तं ‘‘कथं अलज्जिताया’’तिआदि. चाति सच्चं. ‘‘सञ्चिच्चा’’ति पदं तीसु वाक्येसु योजेतब्बं. सञ्चिच्च आपत्तिं आपज्जति, सञ्चिच्च आपत्तिं परिगूहति, सञ्चिच्च अगतिगमनञ्च गच्छतीति अत्थो. मन्दोति बालो. मोमूहोति अतिसम्मूळ्हो. विराधेतीति विरज्झापेति. कुक्कुच्चे उप्पन्नेति ‘‘कप्पति नु खो, नो’’ति विनयकुक्कुच्चे उप्पन्ने. अयं पनाति अयं पुग्गलो पन वीतिक्कमतियेवाति सम्बन्धो. अच्छमंसेन सूकरमंसस्स वण्णसण्ठानेन सदिसत्ता, दीपिमंसेन च मिगमंसस्स सदिसत्ता वुत्तं ‘‘अच्छमंसं सूकरमंस’’न्तिआदि.

आपत्तिंच सतिसम्मोसायाति एत्थ चसद्दो अवुत्तवाक्यसम्पिण्डनत्थो, कत्तब्बञ्च न हि करोतीति अत्थो. एवन्तिआदि निगमनं.

एवं अविनयधरस्स दोसं दस्सेत्वा विनयधरस्स गुणं दस्सेन्तो आह ‘‘विनयधरो पना’’तिआदि. सोति विनयधरो. हीति वित्थारो. परूपवादन्ति परेसं उपवादं. सुद्धन्तेति सुद्धस्स कोट्ठासे. ततोति पतिट्ठानतो परन्ति सम्बन्धो. अस्साति विनयधरस्स. एवन्तिआदि निगमनं. अस्साति विनयधरस्स. कुक्कुच्चपकतानन्ति कुक्कुच्चेन अभिभूतानं. सोति विनयधरो. तेहीति कुक्कुच्चपकतेहि. सङ्घमज्झे कथेन्तस्स अविनयधरस्साति योजना. तन्ति भयं सारज्जं.

पटिपक्खं, पटिविरुद्धं वा अत्थयन्ति इच्छन्तीति पच्चत्थीका, ण्यसद्दो बहुलं कत्ताभिधायको, अत्तनो पच्चत्थिका अत्तपच्चत्थिका. तत्थाति दुविधेसु पच्चत्थिकेसु. इमेति मेत्तियभुम्मजकवड्ढलिच्छविनो. अञ्ञेपि ये वा पन भिक्खूति सम्बन्धो. अरिट्ठभिक्खु च कण्टकसामणेरो च वेसालिकवज्जिपुत्तका च अरिट्ठ…पे… वज्जीपुत्तका. ते च सासनपच्चत्थिका नामाति सम्बन्धो. परूपहारो च अञ्ञाणो च कङ्खापरवितरणो च परू…पे… वितरणा. ते आदयो येसं वादानन्ति परू…पे… वितरणादयो. ते एव वादा एतेसन्ति परू…पे… वितरणादिवादा. ते च सासनपच्चत्थिका नामाति सम्बन्धो. अबुद्धसासनं बुद्धसासनन्ति वत्वा कतपग्गहा महासङ्घिकादयो च सासनपच्चत्थिका नामाति योजना. कङ्खापरवितरणादीति एत्थ आदिसद्देन कथावत्थुपकरणे आगता वादा सङ्गय्हन्ति. महासङ्घिकादयोति एत्थ आदिसद्देन दीपवंसे आगता गणा सङ्गय्हन्ति. आदिम्हि ‘‘विपरीतदस्सना’’ति पदं सब्बपदेहि योजेतब्बं. ‘‘सहधम्मेना’’ति पदस्सत्थं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘सह कारणेना’’ति. यथाति येनाकारेन निग्गय्हमानेति सम्बन्धो.

तत्थाति तिविधेसु सद्धम्मेसु. महावत्तानि सन्ति, अयं सब्बोति योजना. चत्तारि फलानि चाति लिङ्गविपल्लासेन योजेतब्बं. एत्थ चकारेन अभिञ्ञापटिसम्भिदा सङ्गहिता तासम्पि अधिगमसासनभावतो.

तत्थाति तिविधेसु सद्धम्मेसु. केचि थेराति धम्मकथिका केचि थेरा. ‘‘यो खो’’ति कण्ठजदुतियक्खरेन पठितब्बो. पोत्थकेसु पन ‘‘यो वो’’ति वकारेन पाठो अत्थि, सो अयुत्तो. कस्मा? ‘‘सो वो’’ति परतो वुत्तत्ता, एकस्मिं वाक्ये द्विन्नं समानसुतिसद्दानं अयुत्तत्ता च. केचि थेराति पंसुकूलिका केचि थेरा आहंसूति सम्बन्धो. इतरे पन थेराति धम्मकथिकथेरेहि च पंसुकूलिकथेरेहि च अञ्ञे थेरा. तेति पञ्च भिक्खू करिस्सन्तीति सम्बन्धो. जम्बुदीपस्स पच्चन्ते तिट्ठतीति पच्चन्तिमो, तस्मिं. जम्बुदीपस्स मज्झे वेमज्झे तिट्ठतीति मज्झिमो. अथ वा मज्झानं सुद्धानं बुद्धादीनं निवासो मज्झिमो, तस्मिं. वीसति वग्गा इमस्साति वीसतिवग्गो, सोयेव गणो वीसतिवग्गगणो, तं. एवन्तिआदि निगमनं.

तस्साधेय्योति तस्सायत्तो, तस्स सन्तकोति वुत्तं होति. पवारणा आधेय्या, सङ्घकम्मं आधेय्यं, पब्बज्जा आधेय्या, उपसम्पदा आधेय्याति योजना.

येपि इमे नव उपोसथाति सम्बन्धो. यापि च इमा नव पवारणायोति योजना. तस्साति विनयधरस्स. तासन्ति नवपवारणानं.

यानिपि इमानि चत्तारि सङ्घकम्मानीति योजेतब्बं. एत्थ च तानि विनयधरायत्तानेवाति पाठसेसो अज्झाहरितब्बो.

यापि च अयं पब्बज्जा च उपसम्पदा च कातब्बाति योजना. हीति सच्चं. अञ्ञोति विनयधरतो परो. सो एवाति विनयधरो एव. ‘‘उपज्झ’’न्ति धातुकम्मं, ‘‘सामणेरेना’’ति कारितकम्मं उपनेतब्बं. एत्थ चाति उपोसथादीसु च. निस्सयदानञ्च सामणेरूपट्ठानञ्च विसुं कत्वा द्वादसानिसंसे लभतीतिपि सक्का वत्तुं.

विसुं विसुं कत्वाति ‘‘पञ्चाति च…पे… एकादसा’’ति च कोट्ठासं कोट्ठासं कत्वा, सत्त कोट्ठासे कत्वा भासतीति अधिप्पायो. थोमेतीति सम्मुखा थोमेति. पसंसतीति परम्मुखा पसंसति. ‘‘उग्गहेतब्ब’’न्तिपदस्सत्थं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘परियापुणितब्ब’’न्ति. अद्धनि दीघे साधूति अद्धनियं अद्धक्खमं अद्धयोग्यन्ति अत्थो साधुअत्थे नियपच्चयो (मोग्गल्लाने ४.३३.७३).

थेरा च नवा च मज्झिमा च बहू ते भिक्खू परियापुणन्तीति योजना.

४३९. ‘‘उद्दिस्समाने’’ति पदस्स कम्मरूपत्तं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘उद्दिसियमाने’’ति. सो पनाति पातिमोक्खो पन. यस्मा उद्दिस्समानो नाम होति, तस्माति योजना. उद्दिसन्ते वाति उद्दिसियमाने वा. उद्दिसापेन्ते वाति उद्दिसापियमाने वा. अन्तसद्दो हि मानसद्दकारियो. योति भिक्खु. नन्ति तं पातिमोक्खं. चसद्दो खुद्दानुखुद्दकपदस्स द्वन्नवाक्यं दस्सेति, पुब्बपदे ककारलोपो दट्ठब्बो. तेसन्ति खुद्दानुखुद्दाकानं. हीति सच्चं. एतानीति खुद्दानुखुद्दकानि. येति भिक्खू. ‘‘याव उप्पज्जतियेव, ताव संवत्तन्ति इति वुत्तं होतीति योजना इमस्स नयस्स पाठसेसेहि योजेतब्बत्ता. गरुकभावं सल्लक्खेन्तो लहुकभावं दस्सेन्तो आह ‘‘अथ वा’’तिआदि. अतिवियाति अति इ एव. इकारो हि सन्धिवसेन अदस्सनं गतो. वियसद्दो एवकारत्थवाचको ‘‘वरम्हाकं भुसामिवा’’ति एत्थ (जा. १.३.१०८) इवसद्दो विय, अति हुत्वा एवाति अत्थो दट्ठब्बो. ‘‘उपसम्पन्नस्सा’’ति एत्थ समीपे सामिवचनन्ति (रुपसिद्धियं ३१६ सुत्ते) आह ‘‘उपसम्पन्नस्स सन्तिके’’ति. तस्साति उपसम्पन्नस्स. तस्मिन्ति विनये. विवण्णेतीति न केवलं तस्सेव विवण्णमत्तमेव, अथ खो निन्दतियेवाति आह ‘‘निन्दती’’ति. गरहतीति तस्सेव वेवचनं. अथ वा निन्दतीति उपसम्पन्नस्स सम्मुखा निन्दति. गरहतीति परम्मुखा गरहतीति. दुतियं.