८. सहधम्मिकवग्गो
१. सहधम्मिकसिक्खापद-अत्थयोजना
४३४. सहधम्मिकवग्गस्स पठमे यन्ति यं पञ्ञत्तं. ‘‘सिक्खमानेना’’ति एत्थ मानपच्चयस्स अनागतत्थभावं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘सिक्खितुकामेना’’ति. ‘‘सिक्खमानेना’’तिपदं ‘‘भिक्खुना’’तिपदे एव न केवलं कारकविसेसनं होति, अथ खो ‘‘अञ्ञातब्ब’’न्तिआदिपदेसुपि किरियाविसेसनं होतीति दस्सेन्तो आह ‘‘हुत्वा’’ति. पदत्थतोति पदतो च अत्थतो च, पदानं अत्थतो वाति. पठमं.
२. विलेखनसिक्खापदं
४३८. दुतिये विनये पटिसंयुत्ता कथा विनयकथाति दस्सेन्तो आह ‘‘विनयकथा नामा’’तिआदि. तन्ति विनयकथं. पदभाजनेन वण्णना विनयस्स वण्णो नामाति योजना. तन्ति विनयस्स वण्णं. परियापुणनं परियत्ति, विनयस्स परियत्ति विनयपरियत्ति, विनयपरियत्तिसङ्खातं मूलमस्स वण्णस्साति विनयपरियत्तिमूलको, तं. विनयधरो लभतीति सम्बन्धो. हीति वित्थारो. ते सब्बे भगवा भासतीति सम्बन्धो. हीति सच्चं.
अस्साति विनयधरस्स. इधाति इमस्मिं सासने. अलज्जितातिआदीसु करणत्थे पच्चत्तवचनं. अलज्जितायाति हि अत्थो. तेन वुत्तं ‘‘कथं अलज्जिताया’’तिआदि. चाति सच्चं. ‘‘सञ्चिच्चा’’ति पदं तीसु वाक्येसु योजेतब्बं. सञ्चिच्च आपत्तिं आपज्जति, सञ्चिच्च आपत्तिं परिगूहति, सञ्चिच्च अगतिगमनञ्च गच्छतीति अत्थो. मन्दोति बालो. मोमूहोति अतिसम्मूळ्हो. विराधेतीति विरज्झापेति. कुक्कुच्चे उप्पन्नेति ‘‘कप्पति नु खो, नो’’ति विनयकुक्कुच्चे उप्पन्ने. अयं पनाति अयं पुग्गलो पन वीतिक्कमतियेवाति सम्बन्धो. अच्छमंसेन सूकरमंसस्स वण्णसण्ठानेन सदिसत्ता, दीपिमंसेन च मिगमंसस्स सदिसत्ता वुत्तं ‘‘अच्छमंसं सूकरमंस’’न्तिआदि.
आपत्तिंच सतिसम्मोसायाति एत्थ चसद्दो अवुत्तवाक्यसम्पिण्डनत्थो, कत्तब्बञ्च न हि करोतीति अत्थो. एवन्तिआदि निगमनं.
एवं अविनयधरस्स दोसं दस्सेत्वा विनयधरस्स गुणं दस्सेन्तो आह ‘‘विनयधरो पना’’तिआदि. सोति विनयधरो. हीति वित्थारो. परूपवादन्ति परेसं उपवादं. सुद्धन्तेति सुद्धस्स कोट्ठासे. ततोति पतिट्ठानतो परन्ति सम्बन्धो. अस्साति विनयधरस्स. एवन्तिआदि निगमनं. अस्साति विनयधरस्स. कुक्कुच्चपकतानन्ति कुक्कुच्चेन अभिभूतानं. सोति विनयधरो. तेहीति कुक्कुच्चपकतेहि. सङ्घमज्झे कथेन्तस्स अविनयधरस्साति योजना. तन्ति भयं सारज्जं.
पटिपक्खं, पटिविरुद्धं वा अत्थयन्ति इच्छन्तीति पच्चत्थीका, ण्यसद्दो बहुलं कत्ताभिधायको, अत्तनो पच्चत्थिका अत्तपच्चत्थिका. तत्थाति दुविधेसु पच्चत्थिकेसु. इमेति मेत्तियभुम्मजकवड्ढलिच्छविनो. अञ्ञेपि ये वा पन भिक्खूति सम्बन्धो. अरिट्ठभिक्खु च कण्टकसामणेरो च वेसालिकवज्जिपुत्तका च अरिट्ठ…पे… वज्जीपुत्तका. ते च सासनपच्चत्थिका नामाति सम्बन्धो. परूपहारो च अञ्ञाणो च कङ्खापरवितरणो च परू…पे… वितरणा. ते आदयो येसं वादानन्ति परू…पे… वितरणादयो. ते एव वादा एतेसन्ति परू…पे… वितरणादिवादा. ते च सासनपच्चत्थिका नामाति सम्बन्धो. अबुद्धसासनं बुद्धसासनन्ति वत्वा कतपग्गहा महासङ्घिकादयो च सासनपच्चत्थिका नामाति योजना. कङ्खापरवितरणादीति एत्थ आदिसद्देन कथावत्थुपकरणे आगता वादा सङ्गय्हन्ति. महासङ्घिकादयोति एत्थ आदिसद्देन दीपवंसे आगता गणा सङ्गय्हन्ति. आदिम्हि ‘‘विपरीतदस्सना’’ति पदं सब्बपदेहि योजेतब्बं. ‘‘सहधम्मेना’’ति पदस्सत्थं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘सह कारणेना’’ति. यथाति येनाकारेन निग्गय्हमानेति सम्बन्धो.
तत्थाति तिविधेसु सद्धम्मेसु. महावत्तानि सन्ति, अयं सब्बोति योजना. चत्तारि फलानि चाति लिङ्गविपल्लासेन योजेतब्बं. एत्थ चकारेन अभिञ्ञापटिसम्भिदा सङ्गहिता तासम्पि अधिगमसासनभावतो.
तत्थाति तिविधेसु सद्धम्मेसु. केचि थेराति धम्मकथिका केचि थेरा. ‘‘यो खो’’ति कण्ठजदुतियक्खरेन पठितब्बो. पोत्थकेसु पन ‘‘यो वो’’ति वकारेन पाठो अत्थि, सो अयुत्तो. कस्मा? ‘‘सो वो’’ति परतो वुत्तत्ता, एकस्मिं वाक्ये द्विन्नं समानसुतिसद्दानं अयुत्तत्ता च. केचि थेराति पंसुकूलिका केचि थेरा आहंसूति सम्बन्धो. इतरे पन थेराति धम्मकथिकथेरेहि च पंसुकूलिकथेरेहि च अञ्ञे थेरा. तेति पञ्च भिक्खू करिस्सन्तीति सम्बन्धो. जम्बुदीपस्स पच्चन्ते तिट्ठतीति पच्चन्तिमो, तस्मिं. जम्बुदीपस्स मज्झे वेमज्झे तिट्ठतीति मज्झिमो. अथ वा मज्झानं सुद्धानं बुद्धादीनं निवासो मज्झिमो, तस्मिं. वीसति वग्गा इमस्साति वीसतिवग्गो, सोयेव गणो वीसतिवग्गगणो, तं. एवन्तिआदि निगमनं.
तस्साधेय्योति तस्सायत्तो, तस्स सन्तकोति वुत्तं होति. पवारणा आधेय्या, सङ्घकम्मं आधेय्यं, पब्बज्जा आधेय्या, उपसम्पदा आधेय्याति योजना.
येपि इमे नव उपोसथाति सम्बन्धो. यापि च इमा नव पवारणायोति योजना. तस्साति विनयधरस्स. तासन्ति नवपवारणानं.
यानिपि इमानि चत्तारि सङ्घकम्मानीति योजेतब्बं. एत्थ च तानि विनयधरायत्तानेवाति पाठसेसो अज्झाहरितब्बो.
यापि च अयं पब्बज्जा च उपसम्पदा च कातब्बाति योजना. हीति सच्चं. अञ्ञोति विनयधरतो परो. सो एवाति विनयधरो एव. ‘‘उपज्झ’’न्ति धातुकम्मं, ‘‘सामणेरेना’’ति कारितकम्मं उपनेतब्बं. एत्थ चाति उपोसथादीसु च. निस्सयदानञ्च सामणेरूपट्ठानञ्च विसुं कत्वा द्वादसानिसंसे लभतीतिपि सक्का वत्तुं.
विसुं विसुं कत्वाति ‘‘पञ्चाति च…पे… एकादसा’’ति च कोट्ठासं कोट्ठासं कत्वा, सत्त कोट्ठासे कत्वा भासतीति अधिप्पायो. थोमेतीति सम्मुखा थोमेति. पसंसतीति परम्मुखा पसंसति. ‘‘उग्गहेतब्ब’’न्तिपदस्सत्थं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘परियापुणितब्ब’’न्ति. अद्धनि दीघे साधूति अद्धनियं अद्धक्खमं अद्धयोग्यन्ति अत्थो साधुअत्थे नियपच्चयो (मोग्गल्लाने ४.३३.७३).
थेरा च नवा च मज्झिमा च बहू ते भिक्खू परियापुणन्तीति योजना.
४३९. ‘‘उद्दिस्समाने’’ति पदस्स कम्मरूपत्तं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘उद्दिसियमाने’’ति. सो पनाति पातिमोक्खो पन. यस्मा उद्दिस्समानो नाम होति, तस्माति योजना. उद्दिसन्ते वाति उद्दिसियमाने वा. उद्दिसापेन्ते वाति उद्दिसापियमाने वा. अन्तसद्दो हि मानसद्दकारियो. योति भिक्खु. नन्ति तं पातिमोक्खं. चसद्दो खुद्दानुखुद्दकपदस्स द्वन्नवाक्यं दस्सेति, पुब्बपदे ककारलोपो दट्ठब्बो. तेसन्ति खुद्दानुखुद्दाकानं. हीति सच्चं. एतानीति खुद्दानुखुद्दकानि. येति भिक्खू. ‘‘याव उप्पज्जतियेव, ताव संवत्तन्ति इति वुत्तं होतीति योजना इमस्स नयस्स पाठसेसेहि योजेतब्बत्ता. गरुकभावं सल्लक्खेन्तो लहुकभावं दस्सेन्तो आह ‘‘अथ वा’’तिआदि. अतिवियाति अति इ एव. इकारो हि सन्धिवसेन अदस्सनं गतो. वियसद्दो एवकारत्थवाचको ‘‘वरम्हाकं भुसामिवा’’ति एत्थ (जा. १.३.१०८) इवसद्दो विय, अति हुत्वा एवाति अत्थो दट्ठब्बो. ‘‘उपसम्पन्नस्सा’’ति एत्थ समीपे सामिवचनन्ति (रुपसिद्धियं ३१६ सुत्ते) आह ‘‘उपसम्पन्नस्स सन्तिके’’ति. तस्साति उपसम्पन्नस्स. तस्मिन्ति विनये. विवण्णेतीति न केवलं तस्सेव विवण्णमत्तमेव, अथ खो निन्दतियेवाति आह ‘‘निन्दती’’ति. गरहतीति तस्सेव वेवचनं. अथ वा निन्दतीति उपसम्पन्नस्स सम्मुखा निन्दति. गरहतीति परम्मुखा गरहतीति. दुतियं.
३. मोहनसिक्खापदं
४४४. ततिये अनुसद्दो पटिपाटिअत्थं अन्तोकत्वा विच्छत्थवाचकोति आह ‘‘अनुपटिपाटिया अद्धमासे अद्धमासे’’ति. सोति पातिमोक्खो. उपोसथे उपोसथे उद्दिसितब्बन्ति अनुपोसथिकं. एत्थापि हि अनुसद्दो विच्छत्थवाचको. सोति पातिमोक्खो. उद्दिसियमानो नाम होतीति योजना. ‘‘तस्मिं अनाचारे’’ति पदेन ‘‘तत्था’’ति पदस्सत्थं दस्सेति. ‘‘यं आपत्ति’’न्ति पदेन यंसद्दस्स विसयं दस्सेति. यथाधम्मोति एत्थ धम्मसद्देन धम्मो च विनयो च अधिप्पेतोति आह ‘‘धम्मो च विनयो चा’’ति. यथाति येनाकारेन. साधुसद्दो सुन्दरत्थो, कसद्दो पदपूरणोति आह ‘‘सुट्ठू’’ति. अट्ठिन्ति च ‘‘कत्वा’’ति च द्वे पदानि दट्ठब्बानि. ‘‘अट्ठिकत्वा’’ति वा एकं पदं. तत्थ पुब्बनये अत्थो यस्सत्थीति अट्ठि त्थकारस्स ट्ठकारं कत्वा, तं अट्ठिं. कत्वाति त्वापच्चयन्तउत्तरपदेन समासो न होति. अट्ठिकभावन्ति एत्थ इकसद्देन ‘‘अट्ठी’’ति एत्थ ईपच्चयं दस्सेति. ‘‘भाव’’न्तिपदेन भावपच्चयेन विना भावत्थस्स ञापेतब्बतं दस्सेति. अत्थो पनेवं दट्ठब्बो – अट्ठिभावं कत्वाति. पच्छिमनये अत्थो यस्सत्थीति अट्ठिको पुरिमनयेनेव त्थकारस्स ट्ठकारं कत्वा. अत्थयितब्बो इच्छितब्बोति वा अट्ठिको, अट्ठिकइति नामसद्दतो त्वापच्चयो कातब्बो. ‘‘अट्ठिकत्वा’’ति इदं पदं किरियाविसेसनं. किरियाविसेसने वत्तमाने करधातु वा भूधातु वा योजेतब्बाति दस्सेभुं वुत्तं ‘‘कत्वा हुत्वा’’ति. तं सब्बं दस्सेन्तो आह ‘‘अट्ठिकत्वाति अट्ठिकभावं कत्वा, अट्ठिको हुत्वा’’ति. ततियं.
४. पहारसिक्खापदं
४४९. चतुत्थे कस्मा छब्बग्गिया सत्तरसवग्गियानं पहारं देन्ति, ननु अकारणेन पहारं देन्तीति आह ‘‘आवुसो’’तिआदि. इमिना यथा वदन्ति, तथा अकतत्ता पहारं देन्तीति दस्सेति.
४५१. सचेपीति एत्थ पिसद्देन सचे अमरति, का नाम कथा, पाचित्तियमेवाति दस्सेति. पहारेनाति पहारहेतुना. यथाति येनाकारेन. अयन्ति भिक्खु. न विरोचतीति न सोभति.
४५२. ‘‘अनुपसम्पन्नस्सा’’ति एत्थ अकारस्स अञ्ञत्थं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘गहट्ठस्स वा’’तिआदि. पब्बजितस्स वाति परिब्बाजकस्स वा सामणेरस्स वा.
४५३. ‘‘केनची’’ति पदस्स अत्थं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘मनुस्सेन वा’’तिआदि. ततोति विहेठनतो, इमिना मोक्खस्स अपादानं दस्सेति, ‘‘अत्तनो’’ति इमिना सम्बन्धं दस्सेति. ‘‘पत्थयमानो’’ति इमिना ‘‘अधिप्पायो’’ति पदस्सत्थं दस्सेति. मुग्गरेन वाति चतुहत्थदण्डस्स अद्धेन दण्डेन वा. सोति चोरादिकोति. चतुत्थं.
५. तलसत्तिकसिक्खापदं
४५४. पञ्चमे तलन्ति हत्थतलं. तञ्हि तलति यंकिञ्चि गहितवत्थु पतिट्ठाति एत्थाति ‘‘तल’’न्ति वुच्चति. सत्तीति कुन्तो. सो हि सकति विज्झितुं समत्थेतीति ‘‘सत्ती’’ति वुच्चति. तलमेव सत्तिसदिसत्ता तलसत्तिकं, सदिसत्थे को, तं तलसत्तिकं उपचारेन गहेत्वा ‘‘कायम्पी’’ति वुत्तं. कायतो अञ्ञं वत्थुम्पि तलसत्तिकसङ्खातेन कायेन गहेत्वा उग्गिरत्ता वुत्तं ‘‘कायपटिबद्धम्पी’’ति. ‘‘पहारसमुच्चिता’’ति एत्थ संपुब्बो च उपुब्बो च चिसद्दो पगुणनसङ्खाते परिचिते वत्ततीति आह ‘‘पहारपरिचिता’’ति. पहारेन सं पुनप्पुनं उच्चिता परिचिताति अत्थो. इममेवत्थं सन्धाय वुत्तं ‘‘पुब्बेपि…पे… अत्थो’’ति. अञ्ञम्पि सज्झायननयं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘पहारस्स उब्बिगा’’ति. तस्साति तस्स पाठस्स. पहारस्साति पहारतो. निस्सक्कत्थे चेतं सामिवचनं. ‘‘भीता’’ति इमिना ‘‘उब्बिगा’’ति एत्थ उपुब्ब विजधातुस्सत्थं दस्सेति.
४५७-८. विरद्धोति पण्णको हुत्वा. पुब्बेति पुरिमसिक्खापदे. वुत्तेसु वत्थूसूति ‘‘चोरं वा पच्चत्थीकं वा’’तिआदिना वुत्तेसु वत्थूसूति. पञ्चमं.
६. अमूलकसिक्खापदं
४५९. छट्ठे तेति छब्बग्गिया. चोदेन्ति किराति सम्बन्धो. आकिण्णदोसत्ताति तेसं आकुलआदीनवत्ता. एवन्ति चोदियमाने. अत्तपरित्ताणन्ति अत्तनो परिसमन्ततो ताणं रक्खनं करोन्ता चोदेन्तीति योजनाति. छट्ठं.
७. सञ्चिच्चसिक्खापदं
४६४. सत्तमे उपपुब्बदहधातुस्स सकम्मिकत्ता कारितन्तोगधभावं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘उप्पादेन्ती’’ति. ‘‘अनुपसम्पन्नस्सा’’ति एत्थ अकारस्स सदिसत्थं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘सामणेरस्सा’’ति. सामणेरोपि हि उपसम्पन्नेन सदिसो होति सण्ठानेन च पुरिसभावेन च. सामणेरस्स कुक्कुच्चं उपदहतीति सम्बन्धो. निसिन्नं मञ्ञे, निपन्नं मञ्ञे, भुत्तं मञ्ञे, पीतं मञ्ञे, कतं मञ्ञेति योजना. निसिन्नन्ति निसीदितं. निपन्नन्ति निपज्जितन्ति. सत्तमं.
८. उपस्सुतिसिक्खापदं
४७१. अट्ठमे ‘‘अधिकरणजातान’’न्ति एत्थ अधिकरणस्स पकरणतो विवादाधिकरणभावञ्च विसेसनपरपदभावञ्च दस्सेन्तो आह ‘‘उप्पन्नविवादाधिकरणान’’न्ति. तत्थ उप्पन्नसद्देन जातसद्दस्सत्थं दस्सेति. विवादसद्देन अधिकरणस्स सरूपं दस्सेति. सुय्यतीति सुति वचनं, सुतिया समीपं उपस्सुति ठानन्ति अत्थं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘सुतिसमीप’’न्ति. ‘‘समीप’’न्ति इमिना उपसद्दस्सत्थं दस्सेति. ‘‘यत्था’’तिआदिना ‘‘उपस्सुती’’ति एत्थ उपसद्दस्स पधानत्ता तस्स सरूपं दस्सेति. यत्थाति यस्मिं ठाने. मन्तेन्तन्ति एत्थ उपयोगवचनस्स भुम्मत्थे अधिप्पेतत्ता वुत्तं ‘‘मन्तयमाने’’ति.
४७३. ‘‘वूपसमिस्सामी’’ति एत्थ इधातुया गत्यत्थं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘वूपसमं गमिस्सामी’’ति. अकारकभावन्ति निद्दोसभावं. सोतुकामताय गमनवसेन सिया किरियन्ति योजना. परतोपि एसेव नयोति. अट्ठमं.
९. कम्मपटिबाहनसिक्खापदं
४७४. नवमे मयन्ति छब्बग्गियनामका अम्हे. कतत्ताति कम्मानं कतत्ता. धम्मोति भूतो सभावो. एतेसूति चतूसु सङ्घकम्मेसूति. नवमं.
१०. छन्दं अदत्वागमनसिक्खापदं
४८१. दसमे चोदेति परस्स दोसं आरोपेतीति चोदको. तेन च चोदकेन चोदेतब्बो दोसं आरोपेतब्बोति चुदितो, सोयेव चुदितको, तेन च. ‘‘अनुविज्जकोति च विनयधरो. सो हि चोदकचुदितकानं मतं अनुमिनेत्वा विदति जानातीति अनुविज्जको. एत्तावतापीति एत्तकेनपि पमाणेनाति. दसमं.
११. दुब्बलसिक्खापदं
४८४. एकादसमे ‘‘अलज्जीता’’तिआदीसु (परि. २९५) विय यकारलोपेन निद्देसोति आह ‘‘यथामित्तताया’’ति. ‘‘यो यो’’ति इमिना यथासद्दस्स विच्छत्थं दस्सेति. यथावुड्ढन्तिआदीसु (चूळव. ३११ आदयो) विय यो यो मित्तो ‘‘यथामित्त’’न्ति वचनत्थो कातब्बो. सब्बपदेसूति ‘‘यथासन्दिट्ठता’’तिआदीसु सब्बेसु पदेसूति. एकादसमं.
१२. परिणामनसिक्खापदं
४८९. द्वादसमे यन्ति पदत्थविनिच्छयत्थसङ्खातं यं वचनं. तत्थाति तिंसककण्डे. इधाति द्वेनवुतिकण्डे, सिक्खापदे वा. पुग्गलस्साति परपुग्गलस्साति. द्वादसमं.
सहधम्मिकवग्गो अट्ठमो.