७. सप्पाणकवग्गो
१. सञ्चिच्चपाणसिक्खापद-अत्थयोजना
३८२. सप्पाणकवग्गस्स पठमे उसुं असति खिपति अनेनाति इस्सासोति कते धनुयेव मुख्यतो इस्सासो नाम, धनुग्गहा- चरियो पन उपचारेन. उसुं असति खिपतीति इस्सासोति कते धनुग्गहाचरियो इस्सासो नाम, इध पन उपचारत्थो वा कत्तुत्थो वा गहेतब्बोति आह ‘‘धनुग्गहाचरियो होती’’ति. पब्बजितकाले इस्सासस्स अयुत्तत्ता वुत्तं ‘‘गिहिकाले’’ति. वोरोपिताति एत्थ वि अव पुब्बस्स रुहधातुस्स अधिप्पायत्थं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘वियोजिता’’ति.
यस्मा गच्छतीति सम्बन्धो. एतन्ति ‘‘जीविता वोरोपिता’’तिवचनं. कस्मा वोहारमत्तमेव होति, ननु यतो कुतोचि यस्मिं किस्मिंचि वियोजिते द्वे वत्थूनि विय विसुं तिट्ठन्ति पाणतो जीविते वियोजिते पाणजीवितापीति आह ‘‘न हेत्था’’तिआदि. हीति सच्चं. एत्थाति ‘‘जीविता वोरोपिता’’तिवचने दस्सेतुन्ति सम्बन्धो. किञ्चि जीवितं नामाति योजना. अयं पनेत्थ अत्थसम्बन्धो – सीसालङ्कारे सीसतो वियोजिते सीसं अलङ्कारतो विसुं तिट्ठति यथा, एवं जीविते पाणतो वियोजिते जीवितं पाणतो विसुं न तिट्ठति नामाति. अञ्ञदत्थूति एकंसेन. ‘‘पाण’’न्ति सामञ्ञतो वुत्तोपि मनुस्सपाणस्स पाराजिकट्ठाने गहितत्ता इध पारिसेसञायेन तिरच्छानपाणोव गहेतब्बोति आह ‘‘तिरच्छानगतोयेव पाणो’’ति. तन्ति पाणं. महन्ते पन पाणेति सम्बन्धो.
३८५. सोधेन्तो अपनेतीति योजना. मङ्गुलोति मनुस्सरत्तपो एको किमिविसेसो. सो हि रत्तपिवनत्थाय मङ्गति इतो चितो च इमं चिमञ्च ठानं गच्छतीति ‘‘मङ्गुलो’’ति वुच्चति. पदक्खरानञ्हि अविपरितत्थं, सोतूनञ्च सज्झायोपदेसलभनत्थं कत्थचि ठाने वचनत्थो वुत्तोति दट्ठब्बं. तस्स बीजमेव खुद्दकट्ठेन मङ्गुलबीजकं, तस्मिं. तन्ति मङ्गुलबीजकं. भिन्दन्तो हुत्वाति योजनाति. पठमं.
२. सप्पाणकसिक्खापदं
३८७. दुतिये सह पाणेहीति सप्पाणकं उदकन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘ये पाणका’’तिआदि. हीति सच्चं. पत्तपूरम्पि उदकन्ति सम्बन्धो. तादिसेनाति सप्पाणकेन. धोवतोपि पाचित्तियन्ति योजना. उदकसोण्डिन्ति सिलामयं उदकसोण्डिं. पोक्खरणिन्ति सिलामयं पोक्खरणिं. उट्ठापयतोपि पाचित्तियन्ति सम्बन्धो. ततोति सोण्डिपोक्खरणीहि. उदकस्साति उदकेन, पूरे घटे आसिञ्चित्वाति सम्बन्धो. तत्थाति उदके. उदकेति उदकसण्ठानकपदेसे आसिञ्चितउदके. पतिस्सतीति सोण्डिपोक्खरणीहि गहितउदकं पतिस्सतीति. दुतियं.
३. उक्कोटनसिक्खापदं
३९२. ततिये ‘‘उच्चालेन्ती’’तिइमिना उक्कोटेन्तीति एत्थ उपुब्बस्स कुटधातुस्स उच्चालनत्थं दस्सेति धातून, मनेकत्थत्ता. यं यं पतिट्ठितं यथापतिट्ठितं, तस्स भावो यथापतिट्ठितभावो, तेन.
३९३. यो धम्मोति यो समथधम्मो. धम्मेनाति एत्थ एनसद्देन ‘‘यथाधम्म’’न्ति एत्थ अंइतिकारियस्स कारिं दस्सेति. इमिना ‘‘यथाधम्म’’न्ति पदस्स ‘‘निहताधिकरण’’न्ति एत्थ निहतसद्देन सम्बन्धितब्बभावं दस्सेति. ‘‘सत्थारा’’तिपदं ‘‘वुत्तं’’ इतिपदे कत्ता. नत्थि हतं हननं इमस्साति निहतन्ति वुत्ते अत्थतो वूपसमनमेवाति आह ‘‘वूपसमित’’न्ति.
३९५. यं वा तं वा कम्मं धम्मकम्मं नाम न होति, अथ खो अधिकरणवूपसमकम्ममेव धम्मकम्मं नामाति दस्सेन्तो आह ‘‘येन कम्मेना’’तिआदि. अयम्पीति अयम्पि भिक्खु. सेसपदानिपीति ‘‘धम्मकम्मे वेमतिको’’तिआदीनि सेसपदानिपि. एत्थाति इमस्मिं सिक्खापदे. वित्थारो पन वुत्तोति सम्बन्धो. तत्थेवाति परिवारे एव. इधाति इमस्मिं सिक्खापदे, विभङ्गे वाति. ततियं.
४. दुट्ठुल्लसिक्खापदं
३९९. चतुत्थे अत्थुद्धारवसेन दस्सितानि दुट्ठुल्लसद्दत्थभावेन सदिसत्ताति अधिप्पायो. ‘‘धुर’’न्ति एत्थ लक्खणवन्तत्ता भुम्मत्थे उपयोगवचनन्ति आह ‘‘धुरे’’ति. धुरे निक्खित्तमत्ते सतीति योजना.
एवं धुरं निक्खिपित्वाति ‘‘अञ्ञस्स नारोचेस्सामी’’ति एवं धुरं निक्खिपित्वा. अञ्ञस्साति वत्थु, पुग्गलतो अञ्ञस्स दुतियस्स. सोपीति दुतियोपि. अञ्ञस्साति ततियस्स. याव कोटि न छिज्जति, ताव आपज्जतियेवाति योजना. तस्सेवाति आपत्तिं आपन्नपुग्गलस्स. वत्थुपुग्गलोयेवाति आपत्तिं आपन्नपुग्गलोयेव. अयन्ति पठमभिक्खु. अञ्ञस्साति दुतियस्स. सोति दुतियो आरोचेतीति सम्बन्धो. येनाति पठमभिक्खुना. अस्साति दुतियस्स. तस्सेवाति पठमभिक्खुस्सेव. वत्थुपुग्गलं उपनिधाय ‘‘ततियेन पुग्गलेन दुतियस्सा’’ति वुत्तं.
४००. पञ्चापत्तिक्खन्धेति थुल्लच्चयादिके पञ्च आपत्तिक्खन्धे. अज्झाचारो नामाति अधिभवित्वा वीतिक्कमित्वा आचरितब्बत्ता अज्झाचारो नामाति. चतुत्थं.
५. ऊनवीसतिवस्ससिक्खापदं
४०२. पञ्चमे अङ्गुलियोति करसाखायो. ता हि अङ्गन्ति हत्थतो पञ्चधा भिज्जित्वा उग्गच्छन्तीति अङ्गुलियोति वुच्चन्ति. लिखन्तस्स उपालिस्साति सम्बन्धो. तेनाति बहुचिन्तेतब्बकारणेन. अस्साति उपालिस्स. उरोति हदयं. तञ्हि उसति चित्ततापो दहति एत्थाति उरोति वुच्चति. रूपसुत्तन्ति हेरञ्ञिकानं रूपसुत्तं, यथा हत्थाचरियानं हत्थिसुत्तन्ति. अक्खीनीति चक्खूनि. तानि हि अक्खन्ति विसयेसु ब्यापीभवन्ति, रूपं वा पस्सति इमेहीति अक्खीनीति वुच्चन्ति. मकसेन सूचिमुखानं गहितत्ता डंसेन पिङ्गलमक्खिकायोव गहेतब्बाति आह ‘‘डंसाति पिङ्गलमक्खिकायो’’ति. पिङ्गलमक्खिकायो हि डंसनट्ठेन खादनट्ठेन डंसाति वुच्चन्ति. दुक्करो खमो एतासन्ति दुक्खाति दस्सेन्तो आह ‘‘दुक्खमान’’न्ति. वेदनानन्ति सम्बन्धो. असातस्स कारणं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘अमधुरान’’न्ति. इमिना अमधुरत्ता न सादितब्बाति असाताति अत्थं दस्सेति. पाणसद्दजीवितसद्दानं परियायभावं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘जीवितहरान’’न्ति. पाणं हरन्ति अपनेन्तीति पाणहरा, तासं वेदनानन्ति सम्बन्धो.
४०४. विजायनकालतो पट्ठाय परिपुण्णवीसतिवस्सो न गहेतब्बो, गब्भगहणकालतो पन पट्ठायाति दस्सेन्तो आह ‘‘पटिसन्धिग्गहणतो पट्ठाया’’ति. गब्भे सयितकालेन सद्धिं वीसतिमं वस्सं परिपुण्णमस्साति गब्भवीसो पुग्गलो. हीति सच्चं. यथाहाति येनाकारेन सङ्ख्यं गच्छति, तेनाकारेन भगवा आहाति योजना. अथ वा यथा किं वचनं भगवा आहाति योजना.
गब्भवीसो हुत्वा उपसम्पन्नोति सम्बन्धो. अम्हीति अस्मि. नुसद्दो परिवितक्कत्थे निपातो. यन्ति यादिसं पठमं चित्तन्ति सम्बन्धो. इमिना पटिसन्धिचित्तं दस्सेति. ‘‘पठमं विञ्ञाण’’न्ति तस्सेव वेवचनं. तन्ति पठमं चित्तं पठमं विञ्ञाणं. अस्साति सत्तस्स. साव जातीति सा एव पटिसन्धि, गब्भो नाम होतीति सम्बन्धो.
तत्थाति पाळियं, विनिच्छयो एवं वेदितब्बोति योजना. योति पुग्गलो. महापवारणायाति अस्सयुजपुण्णमियं. सा हि पूजितपवारणत्ता महापवारणाति वुच्चति. ततोति पवारणाय जातकालतो. तन्ति महापवारणं. पाटिपदे चाति एत्थ चसद्दो अनियमविकप्पत्थो, पवारणदिवसपाटिपददिवसेसु अञ्ञतरस्मिं दिवसे उपसम्पादेतब्बोति अत्थो. हायनवड्ढनन्ति कुच्छिम्हि वसितमासेसु अधिकेसु हायनञ्च ऊनेसु वड्ढुनञ्च वेदितब्बं.
पोराणकत्थेरा पन उपसम्पादेन्तीति सम्बन्धो. एकूनवीसतिवस्सन्ति अनन्तरे वुत्तं एकूनवीसतिवस्सं. निक्खमनीयोति सावणमासो. सो हि अन्तोवीथितो बाहिरवीथिं निक्खमति सूरियो अस्मिन्ति ‘‘निक्खमनीयो’’ति वुच्चति. पाटिपददिवसेति पच्छिमिकाय वस्सूपगमनदिवसे. तं उपसम्पादनं. कस्माति पुच्छा. एत्थ ठत्वा परिहारो वुच्चते मयाति योजना. वीसतिया वस्सेसूति उपसम्पन्नपुग्गलस्स वीसतिया वस्सेसु. तिंसरत्तिदिवस्स एकमासत्ता ‘‘चत्तारो मासा परिहायन्ती’’ति वुत्तं. उक्कड्ढन्तीति एकस्स अधिकमासस्स नासनत्थाय वस्सं उपरि कड्ढन्ति. ततोति छमासतो अपनेत्वाति सम्बन्धो. एत्थाति ‘‘एकूनवीसतिवस्स’’न्तिआदिवचने. पन-सद्दो हिसद्दत्थो, सच्चन्ति अत्थो. योति पुग्गलो. तस्माति यस्मा गब्भमासानम्पि गणनूपगत्ता गहेत्वा उपसम्पादेन्ति, तस्मा छ मासे वसित्वाति सम्बन्धो. अट्ठ मासे वसित्वा जातोपि न जीवतीति सुत्तन्तअट्ठकथासु (दी. नि. अट्ठ. २.२४-२५; म. नि. अट्ठ. ३.२०५) वुत्तं.
४०६. दसवस्सच्चयेनाति उपसम्पदतो दसवस्सातिक्कमेन. उपसम्पादेतीति उपज्झायो वा कम्मवाचाचरियो वा हुत्वा उपसम्पादेति. तन्ति उपज्झाचरियभूतं अनुपसम्पन्नपुग्गलं. कम्मवाचाचरियो हुत्वा उपसम्पादेन्तो तं मुञ्चित्वा सचे अञ्ञोपि कम्मवाचाचरियो अत्थि, सूपसम्पन्नो. सोव सचे कम्मवाचं सावेति, नुपसम्पन्नो. ञत्वा पन पुन अनुपसम्पादेन्ते सग्गन्तरायोपि मग्गन्तरायोपि होतियेवाति दट्ठब्बन्ति. पञ्चमं.
६. थेय्यसत्थसिक्खापदं
४०७. छट्ठे ‘‘पटियालोक’’न्ति एत्थ आलोकसद्देन सूरियो वुत्तो उपचारेन. सूरियो हि पुरत्थिमदिसतो उग्गन्त्वा पच्छिमदिसं गतो, तस्मा सूरियसङ्खातस्स आलोकस्स पटिमुखं ‘‘पटियालोक’’न्ति वुत्ते पच्छिमदिसायेव गहेतब्बाति आह ‘‘पच्छिमं दिसन्ति अत्थो’’ति. कम्मिकाति कम्मे युत्ता पयुत्ता.
४०९. राजानन्ति एत्थ रञ्ञो सन्तकं ‘‘राजा’’ति वुच्चति उपचारेन, अथ वा रञ्ञो एसो ‘‘राजा’’ति कत्वा रञ्ञो सन्तकं ‘‘राजा’’ति वुच्चति. थेय्यन्ति थेनेत्वा ‘‘सक्कच्च’’न्तिआदीसु (पाचि. ६०६) विय निग्गहीतागमो होति. राजानं, रञ्ञो सन्तकं वा थेय्यं थेनेत्वा गच्छन्तीति अत्थो. इति इममत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘राजानं वा थेनेत्वा’’तिआदि.
४११. चतूसु विसङ्केतेसु द्वीहि अनापत्ति, द्वीहि आपत्तियेवाति. छट्ठं.
७. संविधानसिक्खापदं
४१२. सत्तमे ‘‘पधूपेन्तो’’ति एत्थ पपुब्ब धूपधातु परिभासनत्थे वत्ततीति आह ‘‘परिभासन्तो’’ति. त्वं समणोपि मातुगामेन सद्धिं गच्छसि, तुय्हेवेसो दोसो, नेतस्स पुरिसस्साति अत्तानंयेव परिभासन्तोति अत्थो. ‘‘निक्खामेसी’’तिइमिना ‘‘निप्पातेसी’’तिएत्थ निपुब्ब पतधातु गत्यत्थोति दस्सेतीति. सत्तमं.
८. अरिट्ठसिक्खापदं
४१७. अट्ठमे गन्धेति गिज्झे. ते हि गिधन्ति कुणपं अभिकङ्खन्तीति ‘‘गन्धा’’ति वुच्चन्ति. गद्धेतिपि पाठो, सोपि युज्जति यथा ‘‘युगनन्धो, युगनद्धो’’ति च ‘‘पटिबन्धो पटिबद्धो’’ति च. बाधयिंसूति हनिंसु. अस्साति अरिट्ठस्स.
तद्धितेन वुत्तस्स अत्थस्स दस्सेतुमाह ‘‘ते’’तिआदि. तेति अन्तरायिका. तत्थाति पञ्चविधेसु अन्तरायिकेसु. ‘‘तथा’’तिपदेन ‘‘कम्मन्तरायिकं नामा’’ति पदं अतिदिसति. तं पनाति भिक्खुनिदूसककम्मं पन. मोक्खस्सेवाति मग्गनिब्बानस्सेव. मग्गो हि किलेसेहि मुच्चतीति अत्थेन मोक्खो नाम. झानम्पेत्थ सङ्गहितं नीवरणेहि विमुच्चनत्ता. निब्बानं विमुच्चीति अत्थेन मोक्खो नाम. फलम्पेत्थ सङ्गहितं विमुच्चितत्ता. नियतमिच्छादिट्ठिधम्माति नियतभावं पत्ता, नियतवसेन वा पवत्ता मिच्छादिट्ठिसङ्खाता धम्मा. ते पन नत्थिकअहेतुक अकिरियवसेन तिविधा. पण्डकादिगहणस्स निदस्सनमत्तत्ता ‘पटिसन्धिधम्मा’’तिपदेन अहेतुकद्विहेतुकपटिसन्धिधम्मा गहेतब्बा सब्बेसम्पि विपाकन्तरायिकभावतो. तेपि मोक्खस्सेव अन्तरायं करोन्ति, न सग्गस्स. ते पनाति अरियूपवादा पन. तावदेव उपवादन्तरायिका नामाति योजना. तापीति सञ्चिच्च आपन्ना आपत्तियोपि. पाराजिकापत्तिं सन्धाय वुत्तं ‘‘भिक्खुभावं वा पटिजानाती’’ति. सङ्घादिसेसापत्तिं सन्धाय वुत्तं ‘‘न वुट्ठाति वा’’ति. लहुकापत्तिं सन्धाय वुत्तं ‘‘न देसेति वा’’ति.
तत्राति पञ्चविधेसु अन्तरायिकेसु. अयं भिक्खूति अरिट्ठो गन्धबाधिपुब्बो भिक्खु. सेसन्तरायिकेति आणावीतिक्कमन्तरायिकतो सेसे चतुब्बिधे अन्तरायिके. इमे आगारिकाति अगारे वसनसीला इमे मनुस्सा. भिक्खूपि पस्सन्ति फुसन्ति परिभुञ्जन्तीति सम्बन्धो. कस्मा न वट्टन्ति, वट्टन्तियेवाति अधिप्पायो. रसेन रसं संसन्दित्वाति उपादिण्णकरसेन अनुपादिण्णकरसं, अनुपादिण्णकरसेन वा उपादिण्णकरसं समानेत्वा. योनिसो पच्चवेक्खणस्स अभावतो संविज्जति छन्दरागो एत्थाति सच्छन्दरागो, सोयेव परिभोगो सच्छन्दरागपरिभोगो, तं. एकं कत्वाति समानं कत्वा. घटेन्तो विय पापकं दिट्ठिगतं उप्पादेत्वाति योजना. किंसद्दो गरहत्थो, कस्मा भगवता पठमपाराजिकं पञ्ञत्तं, न पञ्ञापेतब्बन्ति अत्थो. महासमुद्दं बन्धन्तो यथा अकत्तब्बं करोति, तथा पठमपाराजिकं पञ्ञपेन्तो भगवा अपञ्ञत्तं पञ्ञपेतीति अधिप्पायो. एत्थाति पठमपाराजिके. आसन्ति भब्बासं. आणाचक्केति आणासङ्खाते चक्के.
अट्ठियेव अट्ठिकं कुच्छितत्थेन, कुच्छितत्थे हि को. अट्ठिकमेव खलो नीचट्ठेन लामकट्ठेनाति अट्ठिकङ्खलो निग्गहीतागमं कत्वा. तेन उपमा सदिसाति अट्ठिकङ्खलूपमा. ‘‘अट्ठी’’ति च ‘‘कङ्खल’’न्ति च पदं गहेत्वा वण्णेन्ति आचरिया (सारत्थ. टी. पाचित्तिय ३.४१७; वि. वि. टी. पाचित्तिय २.४१७; म. नि. अट्ठ. २.४२; म. नि. टी. ३.४२). अङ्गारकासूपमाति अङ्गाररासिसदिसा, अङ्गारेहि वा परिपुण्णा आवाटसदिसा. असिसूनूपमाति एत्थ असीति खग्गो. सो हि असते खिपते अनेनाति ‘‘असी’’ति वुच्चति. सूनाति अधिकोट्टनं. तञ्हि सुनति सञ्चुण्णभावं गच्छति एत्थाति ‘‘सूना’’ति वुच्चति. असिना सूनाति असिसूना, ताय उपमा सदिसाति असिसूनूपमा. सत्तिसूलूपमाति सत्तिया च सूलेन च सदिसा. एत्थाति इमिस्सं अट्ठकथायं. मज्झिमट्ठकथायं अलगद्दूपमसुत्ते (म. नि. अट्ठ. १.२३४ आदयो) गहेतब्बो. एवंसद्दखोसद्दानमन्तरे वियसद्दस्स ब्यादेसभावं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘एवं विय खो’’ति. अट्ठमं.
९. उक्खित्तसम्भोगसिक्खापदं
४२४. नवमे अनुधम्मस्स सरूपं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘अनुलोमवत्तं दिस्वा कता ओसारणा’’ति. इमिना अनुलोमवत्तं दिस्वा कतो ओसारणसङ्खातो धम्मो अनुधम्मोति दस्सेति. ओसारणाति पवेसना. तेनेवाति उक्खित्तकस्स अकटानुधम्मत्ता एव. अस्साति ‘‘अकटानुधम्मेना’’ति पदस्स.
ददतो वा गण्हतो वाति वासद्दो अनियमविकप्पत्थोति. नवमं.
१०. कण्टकसिक्खापदं
४२८. दसमे अरिट्ठस्स उप्पन्नं विय एतस्सापि उप्पन्नन्ति योजना. उम्मज्जन्तस्साति मनसिकरोन्तस्स. संवासस्स नासना संवासनासना. लिङ्गस्स नासना लिङ्गनासना. दण्डकम्मेन नासना दण्डकम्मनासना. तत्थाति तिविधासु नासनासु. दूसको…पे… नासेथाति एत्थ अयं नासना लिङ्गनासना नामाति योजना. अयन्ति दण्डकम्मनासना. इधाति इमस्मिं सिक्खापदे, ‘‘नासेतू’’ति पदे वा. तत्थाति पुरिमवचनापेक्खं, ‘‘एवञ्च पन भिक्खवे’’ति आदिवचनेति अत्थो. पिरेति आमन्तनपदं परसद्देन समानत्थन्ति आह ‘‘परा’’ति. ‘‘अम्हाकं अनज्झत्तिकभूत’’इति वा ‘‘अम्हाकं पच्चनीकभूत’’ इति वा अत्थो दट्ठब्बो. ‘‘अमामक’’इतिपदेन ‘‘पर’’इतिपदस्स अधिप्पायत्थं दस्सेति. अम्हे नममायक, अम्हेहि वा नममायितब्ब इति अत्थो. ‘‘अम्हामक’’इतिपि हकारयुत्तो पाठो. अम्हेहि आमकइति अत्थो. यत्थाति यस्मिं ठाने. तेति उपयोगत्थे सामिवचनं, तन्ति अत्थो. तव रूपसद्दे वाति सम्बन्धो. न पस्सामाति न पस्साम, न सुणाम.
४२९. तेनाति सामणेरेन. ‘‘कारापेय्या’’ति पदे कारितकम्मन्ति. दसमं.
सप्पाणकवग्गो सत्तमो.