६. सुरापानवग्गो

१. सुरापानसिक्खापद-अत्थयोजना

३२६. सुरापानवग्गस्स पठमे भद्दा वति एत्थाति भद्दवतिकाति च, भद्दा वति भद्दवति, सा एत्थ अत्थीति भद्दवतिकाति च अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘सो’’तिआदि. सोति गामो लभीति सम्बन्धो. पथं गच्छन्तीति पथाविनोति कते अद्धिकायेवाति आह ‘‘अद्धिका’’ति. अद्धं गच्छन्तीति अद्धिका. ‘‘पथिका’’तिपि पाठो, अयमेवत्थो. ‘‘तेजसा तेज’’न्तिपदानि सम्बन्धापेक्खानि च होन्ति, पदानं समानत्ता सम्बन्धो च समानोति मञ्ञितुं सक्कुणेय्या च होन्ति, तस्मा तेसं सम्बन्धञ्च तस्स असमानतञ्च दस्सेतुं वुत्तं ‘‘अत्तनो तेजसा नागस्स तेज’’न्ति. ‘‘आनुभावेना’’तिइमिना पन तेजसद्दस्स अत्थं दस्सेति. कपोतस्स पादो कपोतो उपचारेन, तस्स एसो कापोतो, वण्णो. कापोतो विय वण्णो अस्साति कापोतिकाति दस्सेन्तो आह ‘‘कपोतपादसमवण्णरत्तोभासा’’ति. पसन्नसद्दस्स पसादसद्धादयो निवत्तेतुं ‘‘सुरामण्डस्सेतं अधिवचन’’न्ति वुत्तं. पञ्चाभिञ्ञस्स सतोति पञ्चाभिञ्ञस्स समानस्स सागतस्साति योजना.

३२८. ‘‘मधुकपुप्फादीनं रसेन कतो’’तिइमिना पुप्फानं रसेन कतो आसवो पुप्फासवोति वचनत्थं दस्सेति. एस नयो ‘‘फलासवो’’तिआदीसुपि. सुरामेरयानं विसेसं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘सुरा नामा’’तिआदि. पिट्ठकिण्णपक्खित्ताति पिट्ठेन च किण्णेन च पक्खित्ता कता वारुणीति सम्बन्धो. किण्णाति च सुराय बीजं. तञ्हि किरन्ति नानासम्भारानि मिस्सीभवन्ति एत्थाति किण्णाति वुच्चति. तस्सायेव मण्डेति योजना. सुरनामकेन एकेन वनचरकेन कताति सुरा. मदं जनेतीति मेरयं.

३२९. लोणसोवीरकन्ति एवंनामकं पानं. सुत्तन्तिपि एवमेव. तस्मिन्ति सूपसंपाके. तेलं पन पचन्तीति सम्बन्धो. नत्थि तिखिणं मज्जं एत्थाति अतिखिणमज्जं, अतिखिणमज्जे तस्मिंयेव तेलेति अत्थो. यं पनाति तेलं पन. तिखिणं मज्जं इमस्स तेलस्साति तिखिणमज्जं. यत्थाति तेले. अरिट्ठोति एवंनामकं भेसज्जं. तन्ति अरिट्ठं, ‘‘सन्धाया’’तिपदे अवुत्तकम्मं. एतन्ति ‘‘अमज्जं अरिट्ठ’’न्तिवचनं, ‘‘वुत्त’’न्तिपदे वुत्तकम्मन्ति. पठमं.

२. अङ्गुलिपतोदकसिक्खापदं

३३०. दुतिये अङ्गुलीहि पतुज्जनं अङ्गुलिपतोदो, सोयेव अङ्गुलिपतोदकोति दस्सेन्तो आह ‘‘अङ्गुलीही’’तिआदि. उत्तन्तोति अवतपन्तो. अवतपन्तोति च अत्थतो किलमन्तोयेवाति आह ‘‘किलमन्तो’’ति. किलमन्तो हुत्वाति योजना. अस्सासगहणेन पस्सासोपि गहेतब्बोति आह ‘‘अस्सासपस्साससञ्चारो’’ति. तम्पीति भिक्खुनिम्पीति. दुतियं.

३. हसधम्मसिक्खापदं

३३५. ततिये पकारेन करीयति ठपीयतीति पकतं पञ्ञत्तन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘यं भगवता’’तिआदि. यन्ति सिक्खापदं.

३३६. हससङ्खातो धम्मो सभावो हसधम्मोति वुत्ते अत्थतो कीळिकायेवाति आह ‘‘कीळिका वुच्चती’’ति.

३३७. गोप्फकानन्ति चरणगण्ठिकानं. ते हि पादे पादं ठपनकाले अञ्ञमञ्ञूपरि ठपनतो गोपीयन्तीति गोप्फा, ते एव गोप्फकाति वुच्चन्ति. पादस्स हि उपरि पादं ठपनकाले एकस्स उपरि एको न ठपेतब्बो. तेनाह भगवा ‘‘पादे पादं अच्चाधाया’’ति (दी. नि. २.१९६; म. नि. १.४२३; अ. नि. ३.१६). ओट्ठजो दुतियो. ओरोहन्तस्स भिक्खुनोति सम्बन्धो.

३३८. फियारित्तादीहीति आदिसद्देन लङ्कारादयो सङ्गण्हाति. केचि वदन्तीति सम्बन्धो. पतनुप्पतनवारेसूति पतनवार उप्पतनवारेसु. तत्थाति तस्सं खित्तकथलायं. हीति सच्चं, यस्मा वा. ठपेत्वा कीळन्तस्साति सम्बन्धो. लिखितुं वट्टति कीळाधिप्पायस्स विरहितत्ताति अधिप्पायो. कीळाधिप्पायेन अत्थजोतकं अक्खरं लिखन्तस्सापि आपत्तियेवाति वदन्ति. एत्थाति इमस्मिं सिक्खापदेति. ततियं.

४. अनादरियसिक्खापदं

३४२. चतुत्थे धम्मो नाम तन्तियेवाति आह ‘‘तन्ती’’ति. पवेणीति तस्सेव वेवचनं. ‘‘तं वा न सिक्खितुकामो’’ति एत्थ तंसद्दस्स अत्थमाविकातुं वुत्तं ‘‘येन पञ्ञत्तेना’’ति. विनये अपञ्ञत्तं सन्धाय वुत्तं ‘‘अपञ्ञत्तेना’’ति आह ‘‘सुत्ते वा अभिधम्मे वा आगतेना’’ति.

३४४. पवेणियाति उपालिआदिकाय आचरियपरम्परसङ्खाताय तन्तिया. कुरुन्दियं वुत्तन्ति सम्बन्धो. महापच्चरियं वुत्तन्ति सम्बन्धो. तं सब्बन्ति कुरुन्दिवादमहापच्चरिवादसङ्खातं सब्बं तं वचनं. पवेणिया आगतेति पवेणिया आगतसङ्खाते महाअट्ठकथावादेति. चतुत्थं.

३४५. पञ्चमे मनुस्सविग्गहेति मनुस्सविग्गहपाराजिकेति. पञ्चमं.

६. जोतिसिक्खापदं

३५०. छट्ठे जनपदस्स नामत्ता बहुवचनवसेन ‘‘भग्गेसू’’ति पाळियं वुत्तं. सुसुमारसण्ठानो पब्बतसङ्खातो गिरि एत्थाति सुसुमारगिरि, एतस्स वा मापितकाले सुसुमारो गिरति सद्दं निग्गिरति एत्थाति सुसुमारगिरीति अत्थमनपेक्खित्वा वुत्तं ‘‘नगरस्स नाम’’न्ति. तं पनाति वनं पन. ‘‘मिगान’’न्तिआदिना मिगानं अभयो दीयति एत्थाति मिगदायोति अत्थं दस्सेति.

३५२. ‘‘जोतिके’’तिपदस्स जोतिस्स अग्गिस्स करणं जोतिकन्ति दस्सेतुं वुत्तं ‘‘जोतिकरणे’’ति.

३५४. ‘‘समादहितुकामताया’’तिपदं ‘‘अरणिसण्ठापनतो’’तिपदे हेतु. जालाति सिखा. सा हि जलति दिब्बतीति जालाति वुच्चति.

पतिलातं उक्खिपतीति एत्थ ‘‘पतितालात’’न्ति वत्तब्बे तकारलोपं कत्वा सन्धिवसेन पतिलातन्ति वुत्तन्ति आह ‘‘अलातं पतितं उक्खिपती’’ति. अलातन्ति उम्मुक्कं. तञ्हि आदित्तं हुत्वा अतिउण्हत्ता न लातब्बं न गण्हितब्बन्ति अलातन्ति वुच्चति. अविज्झातन्ति झायनतो डय्हनतो अविगतं अलातन्ति सम्बन्धो. झायनं डय्हनं झातं, विगतं झातं इमस्सालातस्साति विज्झातं.

३५६. पदीपादीनीति पदीपजोतिकादीनि. तत्थाति तासु दुट्ठवाळमिगअमनुस्ससङ्खातासु आपदासु निमित्तभूतासु. निमित्तत्थे चेतं भुम्मवचनन्ति. छट्ठं.

७. नहानसिक्खापदं

३६६. सत्तमे पारं गच्छन्तो न केवलं सउदकाय नदिया एव न्हायितुं वट्टति, सुक्खाय नदियापि वट्टतीति दस्सेन्तो आह ‘‘सुक्खाया’’तिआदि. उक्किरित्वाति वियूहित्वा. आवाटायेव खुद्दकट्ठेन आवाटका, तेसूति. सत्तमं.

८. दुब्बण्णकरणसिक्खापदं

३६८. अट्ठमे अलभीति लभोति वचनत्थे अपच्चयं कत्वा णपच्चयस्स स्वत्थभावं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘लभोयेव लाभो’’ति. अपच्चयमकत्वा पकतिया णपच्चयोपि युत्तोयेवाति दट्ठब्बं. सद्दन्तरोपि अत्थन्तराभावा समासो होतीति आह ‘‘नवचीवरलाभेनाति वत्तब्बे’’ति. अनुनासिकलोपन्ति ‘‘नव’’न्ति एत्थ निग्गहीतस्स विनासं. निग्गहीतञ्हि नासं अनुगतत्ता ‘‘अनुनासिक’’न्ति वुच्चति, तस्स अदस्सन, मकत्वाति अत्थो. मज्झे ठितपदद्वयेति ‘‘नव’’न्ति च ‘‘चीवरलाभेना’’ति च द्विन्नं पदानमन्तरे ‘‘ठिते पना’’ति च ‘‘भिक्खुना’’ति च पदद्वये. निद्धारणे चेतं भुम्मवचनं. निपातोति निपातमत्तं. अलभीति लभोति वचनत्थस्स अभिधेय्यत्थं दस्सेतुं ‘‘भिक्खुना’’ति वुत्तन्ति आह ‘‘भिक्खुना’’तिआदि. पदभाजने पन वुत्तन्ति सम्बन्धो. यन्ति यं चीवरं. ‘‘चीवर’’न्ति एत्थ चीवरसरूपं दस्सेन्तो आह ‘‘यं निवासेतुं वा’’तिआदि. चम्मकारनीलन्ति चम्मकारानं तिफले पक्खित्तस्स अयगूथस्स नीलं. महापच्चरियं वुत्तन्ति सम्बन्धो. दुब्बण्णो करीयति अनेनाति दुब्बण्णकरणं, कप्पबिन्दुन्ति आह ‘‘कप्पबिन्दुं सन्धाया’’ति. आदियन्तेन भिक्खुना आदातब्बन्ति सम्बन्धो. कोणेसूति अन्तेसु. वासद्दो अनियमविकप्पत्थो. अक्खिमण्डलमत्तं वाति अक्खिमण्डलस्स पमाणं वा कप्पबिन्दूति सम्बन्धो. पट्टे वाति अनुवातपट्टे वा. गण्ठियं वाति गण्ठिकपट्टे वा. पाळिकप्पोति द्वे वा तिस्सो वा ततो अधिका वा बिन्दुआवली कत्वा कतो कप्पो. कण्णिककप्पोति कण्णिकं विय बिन्दुगोच्छकं कत्वा कतो कप्पो. आदिसद्देन अग्घियकप्पादयो सङ्गण्हाति. सब्बत्थाति सब्बासु अट्ठकथासु. एकोपि बिन्दु वट्टोयेव वट्टतीति आह ‘‘एकं वट्टबिन्दु’’न्ति.

३७१. अग्गळादीनीति आदिसद्देन अनुवातपरिभण्डे सङ्गण्हातीति. अट्ठमं.

९. विकप्पनसिक्खापदं

३७४. नवमे तस्साति एत्थ तसद्दस्स विसयो चीवरसामिकोयेवाति आह ‘‘चीवरसामिकस्सा’’ति. दुतियस्स तसद्दस्स विसयो विनयधरोयेवाति आह ‘‘येना’’तिआदि. ‘‘अविस्सासन्तो’’तिपदस्स किरियाविसेसनभावं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘अविस्सासेना’’ति. तेनाति विनयधरेनाति. नवमं.

१०. चीवरापनिधानसिक्खापदं

३७७. दसमे ‘‘अपनेत्वा’’तिइमिना अपइत्यूपसग्गस्स अत्थं दस्सेति. निधेन्तीति निगूहित्वा ठपेन्ति. हसाधिप्पायोति हसं, हसनत्थाय वा अधिप्पायो. परिक्खारस्स सरूपं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘पत्तत्थविकादि’’न्ति. पत्तस्स पाळियमागतत्ता पत्तस्स थविकाति अत्थोयेव गहेतब्बो, न पत्तो च थविका चाति. ‘‘समणेन नामा’’तिपदं ‘‘भवितु’’न्तिपदे भावकत्ताति. दसमं.

सुरापानवग्गो छट्ठो.