७. विकालभोजनसिक्खापदं

२४७. सत्तमे गिरिम्हीति पब्बतम्हि. सो हि हिमवमनादिवसेन जलं, सारभूतानि च भेसज्जादिवत्थूनि गिरति निग्गिरतीति गिरीति वुच्चति. अग्गसमज्जोति उत्तमसमज्जो. इमेहि पदेहि अग्गो समज्जो अग्गसमज्जो, गिरिम्हि पवत्तो अग्गसमज्जो गिरग्गसमज्जोति अत्थं दस्सेति. समज्जोति च सभा. सा हि समागमं अजन्ति गच्छन्ति जना एत्थाति समज्जोति वुच्चति. ‘‘गिरिस्स वा’’तिआदिना गिरिस्स अग्गो कोटि गिरग्गो, तस्मिं पवत्तो समज्जो गिरग्गसमज्जोति अत्थो दस्सितो. सोति गिरग्गसमज्जो. भविस्सति किराति योजना. भूमिभागेति अवयविआधारो, सन्निपततीति सम्बन्धो. नटञ्च नाटकञ्च नटनाटकानि. ‘‘नच्चं गीतं वादितञ्चा’’ति इदं तयं ‘‘नाटक’’न्ति वुच्चति. तेसन्ति नटनाटकानं. दस्सनत्थन्ति दस्सनाय च सवनाय च. सवनम्पि हि दस्सनेनेव सङ्गहितं. अपञ्ञत्ते सिक्खापदेति ऊनवीसतिवस्ससिक्खापदस्स ताव अपञ्ञत्तत्ता. तेति सत्तरसवग्गिया. तत्थाति गिरग्गसमज्जं. अथाति तस्मिं काले. नेसन्ति सत्तरसवग्गियानं अदंसूति सम्बन्धो. विलिम्पेत्वाति विलेपनेहि विविधाकारेन लिम्पेत्वा.

२४९. ‘‘विकाले’’ति सामञ्ञेन वुत्तेपि विसेसकालोव गहेतब्बोति आह ‘‘कालो’’तिआदि. सो चाति भोजनकालो च. मज्झन्हिको होतीति योजना. तेनेवाति भोजनकालस्स अधिप्पेतत्ता एव. अस्साति ‘‘विकाले’’तिपदस्स. ‘‘विकालो नाम…पे… अरुणुग्गमना’’ति पदभाजनेन अरुणुग्गमनतो याव मज्झन्हिका कालो नामाति अत्थो नयेन दस्सितो होति. ततोति ठितमज्झन्हिकतो. सूरियस्स अतिसीघत्ता वेगेन ठितमज्झन्हिकं वीतिवत्तेय्याति आह ‘‘कुक्कुच्चकेन पन न कत्तब्ब’’न्ति. कालत्थम्भोति कालस्स जाननत्थाय थूणो. कालन्तरेति कालस्स अब्भन्तरे.

अवसेसं खादनीयं नामाति एत्थ विनिच्छयो एवं वेदितब्बोति योजना. यन्ति खादनीयं अत्थीति सम्बन्धो. वनमूलादिपभेदं यम्पि खादनीयं अत्थि, तम्पि आमिसगतिकं होतीति योजना. सेय्यथिदन्ति पुच्छावाचकनिपातसमुदायो. इदं खादनीयं सेय्यथा कतमन्ति अत्थो. इदम्पीति इदं द्वादसविधम्पि. पिसद्देन न पूवादियेवाति दस्सेति.

तत्थाति द्वादससु खादनीयेसु, आधारे भुम्मं. मूलति पतिट्ठाति एत्थ, एतेनाति वा मूलं. खादितब्बन्ति खादनीयं. मूलमेव खादनीयं मूलखादनीयं, तस्मिं विनिच्छयो एवं वेदितब्बोति योजना. मूलकमूलादीनि लोकसङ्केतो पदेसतोयेव वेदितब्बानि. तं तञ्हि नामं अजानन्तानं अतिसम्मूळ्हकारणत्ता सह परियायन्तरेन वचनत्थं वक्खाम. सूपस्स हितं सूपेय्यं, सूपेय्यं पण्णं एतेसन्ति सूपेय्यपण्णा, तेसं मूलानि सूपेय्यपण्णमूलानि. आमीयति अन्तो पवेसीयतीति आमिसो, आकारो अन्तोकरणत्थो, आमिसस्स गति विय गति एतेसन्ति आमिसगतिकानि . एत्थाति मूलेसु. जरड्ढन्ति जरभूतं उपड्ढं. अञ्ञम्पीति वजकलिमूलतो अञ्ञम्पि.

यानि पन मूलानि वुत्तानि, तानि यावजीविकानीति योजना. पाळियं वुत्तानीति सम्बन्धो. खादनीयत्थन्ति खादनीयस्स, खादनीये वा विज्जमानं, खादनीयेन वा कातब्बं किच्चं, पयोजनं वाति खादनीयत्थं. ‘‘खादनीये’’तिइमिना ‘‘तत्थ वुत्ताभिधम्मत्था’’तिआदीसु विय खादनीयत्थपदस्स उत्तरपदत्थपधानभावं दस्सेति. तत्थ खादनीयस्स, खादनीये वा विज्जमानं, खादनीयेन वा कातब्बं किच्चं नाम जिघच्छाहरणमेव. यञ्हि पूवादिखादनीयं खादित्वा जिघच्छाहरणं होति, तस्स किच्चं किच्चं नामाति वुत्तं होति. तं किच्चं, पयोजनं वा नेव फरन्ति, नेव निप्फादेन्ति. एसेव नयो ‘‘न भोजनीये भोजनीयत्थं फरन्ती’’तिएत्थापि.

तेसन्ति मूलानं अन्तो, लक्खणन्ति वा सम्बन्धो. एकस्मिं जनपदे खादनीयत्थभोजनीयत्थेसु फरमानेसु अञ्ञेसुपि जनपदेसु फरन्तियेवाति दस्सनत्थं ‘‘तेसु तेसु जनपदेसू’’ति विच्छापदं वुत्तं. किञ्चापि हि बहूसु जनपदेसु पथवीरसआपोरससम्पत्तिवसेन खादनीयत्थभोजनीयत्थं फरमानम्पि एकस्मिं जनपदे पथवीरसआपोरसविपत्तिवसेन अफरमानं भवेय्य, विकारवसेन पन तत्थ पवत्तत्ता तं जनपदं पमाणं न कातब्बं, गहेतब्बमेवाति वुत्तं होति. पकतिआहारवसेनाति अञ्ञेहि यावकालिक, सत्ताहकालिकेहि अमिस्सितं अत्तनो पकतियाव आहारकिच्चकरणवसेन. ‘‘मनुस्सान’’न्तिइमिना अञ्ञेसं तिरच्छानादीनं खादनीयत्थभोजनीयत्थं फरमानम्पि न पमाणन्ति दस्सेति. तन्ति मूलं. हीति सच्चं. नामसञ्ञासूति नामसङ्खातासु सञ्ञासु.

यथा मूले लक्खणं दस्सितं, एवं कन्दादीसुपि यं लक्खणं दस्सितन्ति योजना. न केवलं पाळियं आगतानं हलिद्दादीनं मूलंयेव यावजीविकं होति, अथ खो तचादयोपीति आह ‘‘यञ्चेत’’न्तिआदि. यं एतं अट्ठविधन्ति सम्बन्धो.

एवं मूलखादनीये विनिच्छयं दस्सेत्वा इदानि कन्दखादनीये तं दस्सेन्तो आह ‘‘कन्दखादनीये’’तिआदि. तत्थ कन्दखादनीयेति कं सुखं ददातीति कन्दो, पदुमादिकन्दो, सुखस्स अदायका पन कन्दा रुळ्हीवसेन कन्दाति वुच्चन्ति, कन्दो एव खादनीयं कन्दखादनीयं, तस्मिं विनिच्छयो एवं वेदितब्बोति योजना. एसेव नयो उपरिपि. यन्ति कन्दं. इमिना तंसद्दानपेक्खो यंसद्दोपि अत्थीति ञापेति. तत्थाति कन्दखादनीये. तरुणो, सुखखादनीयोति विसेसनपदानि यथावचनं उपरिपि योजेतब्बानि. एवमादयो फरणककन्दा यावकालिकाति सम्बन्धो.

अधोतोति विसरसो उदकेन अधूनितो. तेति कन्दा सङ्गहिताति सम्बन्धो.

मूले अलति पवत्ततीति मुळालो, उदकतो वा उद्धटमत्ते मिलति निमिलतीति मुळालं. एवमादि फरणकमुळालं यावकालिकन्ति योजना. तं सब्बम्पीति सब्बम्पि तं मुळालं सङ्गहितन्ति सम्बन्धो.

मसति विज्झतीति मत्थको. एवमादि मत्थको यावकालिकोति योजना. जरड्ढबुन्दोति जरभूतअड्ढसङ्खातो पादो.

खनीयति अवदारीयतीति खन्धो, खायतीति वा खन्धो. ‘‘अन्तोपथवीगतो’’तिपदं ‘‘सालकल्याणिखन्धो’’तिपदेनेव योजेतब्बं, न अञ्ञेहि. एवमादि खन्धो यावकालिकोति योजना. अवसेसाति तीहि दण्डकादीहि अवसेसा.

तचति संवरति पटिच्छादेतीति तचो. सरसोति एत्थ एवकारो योजेतब्बो, सरसो एवाति अत्थो. तेसं सङ्गहोति सम्बन्धो. हीति सच्चं. एतन्ति कसावभेसज्जं, ‘‘अनुजानामि …पे… भोजनीयत्थ’’न्ति वचनं वा. एत्थाति कसावभेसज्जे. एतेसम्पीति मत्थकखन्धत्तचानम्पि.

पततीति पत्तं. एतेसन्ति मूलकादीनं. एवरूपानि पत्तानि च एकंसेन यावकालिकानीति योजना. या लोणी आरोहति, तस्सा लोणिया पत्तं यावजीविकन्ति योजना. दीपवासिनोति तम्बपण्णिदीपवासिनो, जम्बुदीपवासिनो वा. यानि वा फरन्तीति वुत्तानीति सम्बन्धो. तेसन्ति निम्बादीनं. इदं पदं पुब्बपरापेक्खकं, तस्मा द्विन्नं मज्झे वुत्तन्ति दट्ठब्बं. पण्णानं अन्तो नत्थीति सम्बन्धो.

पुप्फति विकसतीति पुप्फं. एवमादि पुप्फं यावकालिकन्ति योजना. तस्साति पुप्फस्स. अस्साति एवमेव.

फलतीति फलं. यानीति फलानि. फरन्तीति सम्बन्धो. नेसन्ति फलानं परियन्तन्ति सम्बन्धो. यानि वुत्तानि, तानि यावजीविकानीति योजना. तेसम्पीति फलानम्पि परियन्तन्ति सम्बन्धो.

असीयति खिपीयति, छड्डीयतीति वा अट्ठि. एवमादीनि फरणकानि अट्ठीनि यावकालिकानीति योजना. तेसन्ति अट्ठीनं.

पिसीयति चुण्णं करीयतीति पिट्ठं. एवमादीनि फरणकानि पिट्ठानि यावकालिकानीति योजना. अधोतकन्ति उदकेन अधूनितं. तेसन्ति पिट्ठानं.

निरन्तरं असति सम्बज्झतीति निय्यासो. सेसाति उच्छुनिय्यासतो सेसा. पाळियं वुत्तनिय्यासाति सम्बन्धो. तत्थाति निय्यासखादनीये. सङ्गहितानं निय्यासानं परियन्तन्ति योजना. एवन्तिआदि निगमनं.

वुत्तमेवाति हेट्ठा पठमपवारणसिक्खापदे वुत्तमेवाति. सत्तमं.