४. भोजनवग्गो
१. आवसथपिण्डसिक्खापद-अत्थयोजना
२०३. भोजनवग्गस्स पठमे आवसथे पञ्ञत्तो पिण्डो आवसथपिण्डोति दस्सेन्तो आह ‘‘समन्ता’’तिआदि. परिक्खित्तन्ति परिवुतं आवसथन्ति सम्बन्धो. अद्धं पथं गच्छन्तीति अद्धिका. गिलायन्ति रुजन्तीति गिलाना. गब्भो कुच्छिट्ठसत्तो एतासन्ति गब्भिनियो. मलं पब्बाजेन्तीति पब्बजिता, तेसं यथानुरूपन्ति सम्बन्धो. पञ्ञत्तानि मञ्चपीठानि एत्थाति पञ्ञत्तमञ्चपीठो, तं. अनेकगब्भपरिच्छेदं अनेकपमुखपरिच्छेदं आवसथं कत्वाति योजना. तत्थाति आवसथे. तेसं तेसन्ति अद्धिकादीनं. हिय्योसद्दस्स अतीतानन्तराहस्स च अनागतानन्तराहस्स च वाचकत्ता इध अनागतानन्तराहवाचकोति आह ‘‘स्वेपी’’ति. कुहिं गता इति वुत्तेति योजना. ‘‘कुक्कुच्चायन्तो’’तिपदस्स नामधातुं दस्सेन्तो आह ‘‘कुक्कुच्चं करोन्तो’’ति.
२०६. ‘‘अद्धयोजनं वा योजनं वा’’तिइमिना ‘‘पक्कमितु’’न्तिपदस्स कम्मं दस्सेति. ‘‘गन्तु’’न्तिइमिना कमुसद्दस्स पदविक्खेपत्थं दस्सेति. ‘‘अनोदिस्सा’’तिपदस्स त्वापच्चयन्तभावं दस्सेतुं ‘‘अनुद्दिसित्वा’’ति वुत्तं. पासं डेतीति पासण्डो, सत्तानं चित्तेसु दिट्ठिपासं खिपतीति अत्थो. अथ वा तण्हापासं, दिट्ठिपासञ्च डेति उड्डेतीति पासण्डो, तं पासण्डं. यावतत्थो पञ्ञत्तो होतीति यावता अत्थो होति, तावता पञ्ञत्तो होतीति योजना. ‘‘यावदत्थो’’तिपि पाठो, अयमेवत्थो. दकारो पदसन्धिकरो. सकिं भुञ्जितब्बन्ति एकदिवसं सकिं भुञ्जितब्बन्ति अत्थो. तेनाह ‘‘एकदिवसं भुञ्जितब्ब’’न्ति.
एत्थाति इमस्मिं सिक्खापदे. एककुलेन वा पञ्ञत्तन्ति सम्बन्धो. भुञ्जितुं न वट्टति एकतो हुत्वा पञ्ञत्तत्ताति अधिप्पायो. नानाकुलेहि पञ्ञत्तं पिण्डन्ति योजना. भुञ्जितुं वट्टति नानाकुलानि एकतो अहुत्वा विसुं विसुं पञ्ञत्तत्ताति अधिप्पायो. योपि पिण्डो छिज्जतीति सम्बन्धो. उपच्छिन्दित्वाति असद्धियादिपापचित्तत्ता उपच्छिन्दित्वा.
२०८. अनुवसित्वाति पुनप्पुनं वसित्वा. अन्तरामग्गे गच्छन्तत्ता ‘‘गच्छन्तो भुञ्जती’’ति इदं ताव युत्तं होतु, गतट्ठाने पन गमितत्ता कथं? पच्चुप्पन्नसमीपोपि अतीतो तेन सङ्गहितत्ता युत्तं. ‘‘कुतो नु त्वं भिक्खु आगच्छसी’’तिआदीसु (सं. नि. १.१३०) विय. तंसमीपोपि हि तादिसो. नानाट्ठानेसु नानाकुलानं सन्तके पकतिया अनापत्तिभावतो नानाट्ठानेसु एककुलस्सेव सन्तकं सन्धाय वुत्तं ‘‘अनापत्ती’’ति. आरद्धस्स विच्छेदत्ता ‘‘पुन एकदिवसं भुञ्जितुं लभती’’ति वुत्तं. ‘‘ओदिस्सा’’ति सामञ्ञतो वुत्तेपि भिक्खूयेव गहेतब्बाति आह ‘‘भिक्खूनंयेवा’’ति. पठमं.
२. गणभोजनसिक्खापदं
२०९. दुतिये पहीनलाभसक्कारस्स हेतुं दस्सेन्तो आह ‘‘सो किरा’’तिआदि. सोति देवदत्तो. ‘‘अहोसी’’ति च ‘‘पाकटो जातो’’ति च योजेतब्बो. अजातसत्तुनाति अजातस्सेयेव पितुराजस्स सत्तुभावतो अजातसत्तुना, ‘‘मारापेत्वा’’तिपदे कारितकम्मं. राजानन्ति बिम्बिसारराजं, ‘‘मारापेत्वा’’तिपदे धातुकम्मं. अभिमारेति अभिनिलीयित्वा भगवतो मारणत्थाय पेसिते धनुधरे. गूळ्हपटिच्छन्नोति गुहितो हुत्वा पटिच्छन्नो. परिकथायाति परिगुहनाय कथाय. ‘‘राजानम्पी’’तिपदं ‘‘मारापेसी’’तिपदे धातुकम्मं. पविज्झीति पवट्टेसि. ततोति ततो वुत्ततो परं उट्ठहिंसूति सम्बन्धो. नगरे निवसन्तीति नागरा. राजाति अजातसत्तुराजा. सासनकण्टकन्तिसासनस्स कण्टकसदिसत्ता सासनकण्टकं. ततोति नीहरतो. उपट्ठानम्पीति उपट्ठानम्पि, उपट्ठानत्थायपि वा. अञ्ञेपीति राजतो अञ्ञेपि. अस्साति देवदत्तस्स. किञ्चि खादनीयभोजनीयं ‘‘दातब्ब’’न्ति इमिना योजेतब्बं. किञ्चि वा अभिवादनादि ‘‘कातब्ब’’न्ति इमिना सम्बन्धो. कुलेसु विञ्ञापेत्वा भुञ्जनस्स हेतुं दस्सेन्तो आह ‘‘मा मे’’तिआदि. पोसेन्तो हुत्वा भुञ्जतीति सम्बन्धो.
२११. भत्तं अनधिवासेन्तानं कस्मा चीवरं परित्तं उप्पज्जतीति आह ‘‘भत्तं अगण्हन्तान’’न्तिआदि.
२१२. चीवरकारके भिक्खू भत्तेन कस्मा निमन्तेन्तीति आह ‘‘गामे’’तिआदि.
२१५. नानावेरज्जकेति एत्थ रञ्ञो इदं रज्जं, विसदिसं रज्जं विरज्जं, नानप्पकारं विरज्जं नानाविरज्जं. नानाविरज्जेहि आगता नानावेरज्जका. मज्झे वुद्धि होतीति आह ‘‘नानाविधेहि अञ्ञरज्जेहि आगते’’ति. अञ्ञरज्जेहीति राजगहतो अञ्ञेहि रज्जेहि. रञ्जितब्बन्ति रञ्जन्ति वुत्ते निग्गहितस्स अनासनं सन्धाय वुत्तं ‘‘नानावेरञ्जकेइतिपि पाठो’’ति.
२१८. गणभोजनेति गणस्स भोजनं गणभोजनं, गणभोजनस्स भोजनं गणभोजनं, तस्मिं गणभोजने पाचित्तियन्ति अत्थो. ‘‘रत्तूपरतो’’तिआदीसु (दी. नि. १.१०; म. नि. १.२९३) विय एकस्स भोजनसद्दस्स लोपो दट्ठब्बो. ननु उपोसथे विय द्वे तयो गणो नामाति आह ‘‘इध गणो नाम चत्तारो’’तिआदि. तेन द्वे तयो गणो नाम न होन्ति, चत्तारो पन आदिं कत्वा तदुत्तरि गणो नामाति दस्सेति. तं पनेतन्ति एत्थ एतसद्दो वचनालङ्कारो द्वीसु सब्बनामेसु पुब्बस्सेव येभुय्येन पधानत्ता. पसवतीति वड्ढति, जायतीति अत्थो. वेवचनेन वाति ‘‘भत्तेन निमन्तेमि, भोजनेन निमन्तेमी’’ति परियायेन वा. भासन्तरेन वाति मूलभासातो अञ्ञाय भासाय वा. एकतो निमन्तिता भिक्खूति सम्बन्धो. हीति सच्चं, यस्मा वा. पमाणन्ति कारणं. ‘‘चत्तारो’’ति लिङ्गविपल्लासं कत्वा ‘‘विहारे’’तिपदेन योजेतब्बं. ठितेसुयेवाति पदं निद्धारणसमुदायो. एको निमन्तितोति सम्बन्धो.
चत्तारो भिक्खू विञ्ञापेय्युन्ति सम्बन्धो. पाटेक्कन्ति पतिएकस्स भावो पाटेक्कं, विसुन्ति अत्थो. एकतो वा नानातो वा विञ्ञापेय्युन्ति सम्बन्धो.
छविसङ्खाततो बाहिरचम्मतो अब्भन्तरचम्मस्स थूलत्ता ‘‘महाचम्मस्सा’’ति वुत्तं. फालं एतेसं पादानं सञ्जातन्ति फालिता, उप्पादेन्तीति सम्बन्धो. पहटमत्ते सतीति योजना. लेसेन कप्पन्ति पवत्तं चित्तं लेसकप्पियं.
सुत्तञ्चाति सूचिपासपवेसनसुत्तञ्च. ननु विसुं चीवरदानसमयो विय चीवरकारसमयोपि अत्थि, कस्मा ‘‘यदा तदा’’ति वुत्तन्ति आह ‘‘विसुं ही’’तिआदि. हीति सच्चं, यस्मा वा. विसुं चीवरदानसमयो विय चीवरकारसमयो नाम यस्मा नत्थि, तस्मा ‘‘यदा तदा’’ति मया वुत्तन्ति अधिप्पायो. तस्मा यो भिक्खु करोति, तेन भुञ्जितब्बन्ति योजना. सूचिवेठनकोति सिब्बनत्थाय द्वे पिलोतिकखण्डे सम्बन्धित्वा सूचिया विज्झनको. विचारेतीति पञ्चखण्डसत्तखण्डादिवसेन संविदहति. छिन्दतीति सत्थकेन वा हत्थेन वा छिन्दति. मोघसुत्तन्ति मुय्हनं मोघो, अत्थतो गहेतब्बछट्टेतब्बट्ठाने मुय्हनचित्तं, तस्स छिन्दनं सुत्तन्ति मोघसुत्तं. आगन्तुकपट्टन्ति दुपट्टचीवरे मूलपट्टस्स उपरि ठपितपट्टं. पच्चागतन्ति पट्टचीवरादीसु लब्भति. बन्धतीति मूलपट्टेन आगन्तुकपट्टं. बन्धति. अनुवातन्ति चीवरं अनुपरियायित्वा वीयति बन्धीयतीति अनुवातं, तं छिन्दति. घट्टेतीति द्वे अनुवातन्ते अञ्ञमञ्ञं सम्बज्झति. आरोपेतीति चीवरस्स उपरि आरोपेति. तत्थाति चीवरे. सुत्तं करोतीति सूचिपासपवेसनसुत्तं वट्टेति. वलेतीति वट्टित्वा सुत्तवेठनदण्डके आवट्टेति. पिप्फलिकन्ति सत्थकं. तञ्हि पियम्पि फालेतीति पिप्फलि, सायेव पिप्फलिकन्ति कत्वा पिप्फलिकन्ति वुच्चति, तं निसेति निसानं करोतीति अत्थो. यो पन कथेति, एतं ठपेत्वाति योजना.
अद्धानमग्गस्स द्विगावुतत्ता ‘‘अद्धयोजनब्भन्तरे गावुते’’ति वुत्तं. अभिरूळ्हेन भुञ्जितब्बन्ति सम्बन्धो. यत्थाति यस्मिं काले. ‘‘सन्निपतन्ती’’ति बहुकत्तुवसेन वुत्तं. अकुसलं परिवज्जेतीति परिब्बाजको, पब्बज्जवेसं वा परिग्गहेत्वा वजति गच्छति पवत्ततीति परिब्बाजको. विना भावपच्चयेन भावत्थस्स ञातब्बतो परिब्बाजकभावो परिब्बाजको, तं समापन्नोति परिब्बाजकसमापन्नो. अथ वा परिब्बाजकेसु समापन्नो परियापन्नोति परिब्बाजकसमापन्नो. ‘‘एतेस’’न्तिपदं ‘‘येन केनची’’तिपदे निद्धारणसमुदायो.
२२०. येपि भिक्खू भुञ्जन्तीति सम्बन्धो. तत्थाति ‘‘द्वे तयो एकतो’’तिवचने. अनिमन्तितो चतुत्थो यस्स चतुक्कस्साति अनिमन्तितचतुत्थं, अनिमन्तितेन वा चतुत्थं अनिमन्तितचतुत्थं. एसेव नयो अञ्ञेसुपि चतुत्थेसु. इधाति इमस्मिं सासने. निमन्तेतीति अकप्पियनिमन्तनेन निमन्तेति. तेसूति चतूसु भिक्खूसु. सोति उपासको. अञ्ञन्ति नागतभिक्खुतो अञ्ञं, निमन्तितभिक्खुतो वा. तङ्खणप्पत्तन्ति तस्मिं पुच्छनकथनक्खणे पत्तं. हीति वित्थारो. तत्थाति तस्मिं ठाने, गेहे वा. तेहीति करणभूतेहि भिक्खूहि.
सोति पिण्डपातिको. अनागच्छन्तम्पीति सयं न आगच्छन्तम्पि. लच्छथाति लभिस्सथ.
सोपीति सामणेरोपि, न पिण्डपातिकोयेवाति अत्थो.
तत्थाति गिलानचतुत्थे, तेसु चतूसु वा. गिलानो इतरेसं पन गणपूरको होतीति योजना.
गणपूरकत्ताति समयलद्धस्स गणपूरकत्ता. चतुक्कानीति चीवरदानचतुत्थं चीवरकारचतुत्थं अद्धानगमनचतुत्थं नावाभिरुहनचतुत्थं महासमयचतुत्थं, समणभत्तचतुत्थन्ति छ चतुक्कानि. पुरिमेहि मिस्सेत्वा एकादस चतुक्कानि वेदितब्बानि. एको पण्डितो भिक्खु निसिन्नो होतीति सम्बन्धो. तेसूति तीसु भिक्खूसु, गतेसु गच्छतीति योजना. भुत्वा आगन्त्वा ठितेसुपि अनापत्तियेव. कस्मा सब्बेसं अनापत्ति, ननु चत्तारो भिक्खू एकतो गण्हन्तीति आह ‘‘पञ्चन्नं ही’’तिआदि. हीति सच्चं, यस्मा वा. भोजनानंयेवाति न यागुखज्जकफलाफलादीनं. तानि चाति येहि भोजनेहि विसङ्केतं नत्थि, तानि च भोजनानि. तेहीति चतूहि भिक्खूहि. तानीति यागुआदीनि. इतीति तस्मा अनापत्तिन्ति योजना.
कोचि पेसितो अपण्डितमनुस्सो वदतीति योजना. कत्तुकामेन पेसितोति सम्बन्धो. भत्तं गण्हथाति वाति वासद्दो ‘‘ओदनं गण्हथ, भोजनं गण्हथ, अन्नं गण्हथ, कुरं गण्हथा’’ति वचनानिपि सङ्गण्हाति. निमन्तनं सादियन्तीति नेमन्तनिका. पिण्डपाते धुतङ्गे नियुत्ताति पिण्डपातिका. पुनदिवसे भन्तेति वुत्तेति योजना. हरित्वाति अपनेत्वा. ततोति ततो वदनतो परन्ति सम्बन्धो. विक्खेपन्ति विविधं खेपं. तेति असुका च असुका च गामिका. भन्तेति वुत्तेति योजना. सोपीति अपण्डितमनुस्सोपि, न गामिकायेवाति अत्थो. कस्मा न लभामि भन्तेति वुत्तेति योजना. एवं ‘‘कथं निमन्तेसुं भन्ते’’ति एत्थापि. ततोति तस्मा कारणा. एसाति एसो गामो. तन्ति भूमत्थे चेतं उपयोगवचनं, तस्मिं गामे चरथाति हि अत्थो. किं एतेनाति एतेन पुच्छनेन किं पयोजनं. एत्थाति पुच्छने. मा पमज्जित्थाति वदतीति सम्बन्धो. दुतियदिवसेति निमन्तनदिवसतो दुतियदिवसे. धुरगामेति पधानगामे, अन्तिकगामे वा. भावो नाम किरियत्ता एकोयेव होति, तस्मा कत्तारं वा कम्मं वा सम्बन्धं वा अपेक्खित्वा बहुवचनेन न भवितब्बं, तेन वुत्तं ‘‘न दुब्बचेहि भवितब्ब’’न्ति. तेसूति गामिकेसु भोजेन्तेसूति सम्बन्धो. असनसालायन्ति भोजनसालायं. सा हि असति भुञ्जति एत्थाति असना, सलन्ति पविसन्ति अस्सन्ति साला, असना च सा सालाचेति असनसालाति अत्थेन ‘‘असनसाला’’ति वुच्चति.
अथ पनाति ततो अञ्ञथा पन. अपादानत्थो हि अथसद्दो. तत्थ तत्थाति तस्मिं तस्मिं ठाने अन्तरवीथिआदीसूति अत्थो. पटिकच्चेवाति पठमं कत्वा एव. भिक्खूसु गामतो अनिक्खन्तेसु पगेवाति वुत्तं होति. न वट्टतीति ‘‘भत्तं गण्हथा’’ति पहिणत्ता न वट्टति. ये पन मनुस्सा भोजेन्तीति सम्बन्धो. निवत्तथाति वुत्तपदेति ‘‘निवत्तथा’’ति वुत्ते किरियापदे. यस्सकस्सचि होतीति यस्स कस्सचि अत्थाय होतीति योजना. निवत्तितुं वट्टतीति ‘‘भत्तं गण्हथा’’ति अवुत्तत्ता निवत्तितुं वट्टति. सम्बन्धं कत्वाति ‘‘निवत्तथ भन्ते’’ति भन्तेसद्देन अब्यवहितं कत्वा. निसीदथ भन्ते, भत्तं गण्हथाति भन्तेसद्देन ब्यवहितं कत्वा वुत्ते ‘‘निसीदथा’’तिपदे निसीदितुं वट्टति. अथ भन्तेसद्देन ब्यवहितं अकत्वा ‘‘निसीदथ, भत्तं गण्हथा’’ति सम्बन्धं कत्वा वुत्ते निसीदितुं वट्टति. इच्चेतं नयं अतिदिसति ‘‘एसेव नयो’’तिइमिनाति. दुतियं.
३. परम्परभोजनसिक्खापदं
२२१. ततिये ‘‘न खो…पे… करोन्ती’’तिपाठस्स अत्थसम्बन्धं दस्सेन्तो आह ‘‘येन नियामेना’’तिआदि. तत्थ ‘‘येन नियामेना’’तिइमिना ‘‘यथयिमे मनुस्सा’’ति एत्थ यथासद्दस्स यंसद्दत्थभावं दस्सेति. तेनाति तेन नियामेन. इमिना यथासद्दस्स नियमनिद्दिट्ठभावं दस्सेति. ‘‘ञायती’’तिइमिना किरियापाठसेसं दस्सेति. ‘‘सासनं वा दानं वा’’तिपदेहि इदंसद्दस्स अत्थं दस्सेति. बुद्धप्पमुखे सङ्घेति सम्पदानत्थे चेतानि भुम्मवचनानि, बुद्धप्पमुखस्स सङ्घस्स दानं वाति अत्थो. ‘‘परित्त’’न्तिइमिना ओरकसद्दस्स अत्थं दस्सेति. ‘‘लामक’’न्तिइमिना परित्तसद्दस्स परिवारत्थं निवत्तेति. किरो एव पतिभावे नियुत्तो किरपतिकोति अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘किरपतिकोति एत्था’’ति आदि. सोति किरपतिको. कम्मं कारेतीति सम्बन्धो. उपचारवसेनाति वोहारवसेन, उपलक्खणवसेन, पधानवसेन वाति अत्थो. न केवलं बदरायेव, अञ्ञेपि पन बहू खादनीयभोजनीया पटियत्ताति अधिप्पायो. बदरेन मिस्सो बदरमिस्सो, बदरसाळवोति आह ‘‘बदरसाळवेना’’ति. बदरचुण्णेन मिस्सो मधुसक्खरादि ‘‘बदरसाळवो’’ति वुच्चति.
२२२. उद्धं सूरो उग्गतो अस्मिं कालेति उस्सूरोति वुत्ते अतिदिवाकालोति आह ‘‘अतिदिवा’’ति.
२२६. अयं भत्तविकप्पना नाम वट्टतीति योजना. पञ्चसु सहधम्मिकेसूति निद्धारणसमुदायो, इत्थन्नामस्साति सम्बन्धो. यदि पन सम्मुखापि विकप्पितुं वट्टति, तदा अत्तना सह ठितस्स भगवतो कस्मा न विकप्पेतीति आह ‘‘सा चाय’’न्तिआदि. सा अयं विकप्पना सङ्गहिताति सम्बन्धो. कस्मा भगवतो विकप्पेतुं न वट्टतीति आह ‘‘भगवति ही’’तिआदि. हीति सच्चं, यस्मा वा. सङ्घेन कतन्ति सम्बन्धो.
२२९. ‘‘द्वे तयो निमन्तने’’तिपदानि लिङ्गविपल्लासानीति आह ‘‘द्वे तीणि निमन्तनानी’’ति. निमन्तितब्बो एतेहीति निमन्तनानि भोजनानि भुञ्जतीति सम्बन्धो. द्वे तीणि कुलानि आकिरन्तीति योजना. सूपब्यञ्जनन्ति सूपो च ब्यञ्जनञ्च सूपब्यञ्जनं. अनापत्ति एकतो मिस्सितत्ताति अधिप्पायो. मूलनिमन्तनन्ति पठमनिमन्तनं भोजनं. अन्तोति हेट्ठा. एकम्पि कबळन्ति एकम्पि आलोपं. यथा तथा वाति येन वा तेन वा आकारेन. तत्थाति तस्मिं भोजने. रसं वाति खीरतो अञ्ञं रसं वा. येन खीररसेन अज्झोत्थतं भत्तं एकरसं होति, तं खीरं वा तं रसं वा आकिरन्तीति योजना. यंसद्दो हि उत्तरवाक्ये ठितो पुब्बवाक्ये तंसद्दं अवगमयति. खीरेन संसट्ठं भत्तं खीरभत्तं. एवं रसभत्तं. अञ्ञेपीति खीरभत्तरसभत्तदायकतो अञ्ञेपि. अनापत्ति भत्तेन अमिस्सितत्ताति अधिप्पायो. ‘‘भुञ्जन्तेना’’तिपदं ‘‘भुञ्जितु’’न्तिपदे भावकत्ता. सप्पिपायासेपीति सप्पिना च पायासेन च कते भत्तेपि.
तस्साति महाउपासकस्स. आपत्तीति च वट्टतीति च द्विन्नं अट्ठकथावादानं युत्तभावं महापच्चरिवादेन दस्सेतुं वुत्तं ‘‘महापच्चरिय’’न्तिआदि. द्वे अट्ठकथावादा हि सन्धायभासितमत्तमेव विसेसा, अत्थतो पन एका. महापच्चरियं वुत्तन्ति सम्बन्धो. एकोवाति कुम्भिया एकोव. परम्परभोजनन्ति परस्स परस्स भोजनं. निमन्तितम्हाति अहं निमन्तितो अम्हि ननूति अत्थो. आपुच्छित्वापीति महाउपासकं आपुच्छित्वापि.
सोति अनुमोदको भिक्खु. तन्ति भिक्खुं. अञ्ञोति अञ्ञतरो. किन्ति कस्मा. निमन्तितत्ताति निमन्तितभावतो.
सकलेन गामेन निमन्तितोपि एकतो हुत्वाव निमन्तितस्स कप्पति, न विसुं विसुन्ति आह ‘‘एकतो हुत्वा’’ति. पूगेपीति समादपेत्वा पुञ्ञं करोन्तानं समूहेपि. ‘‘निमन्तियमानो’’तिपदस्स निमन्तनाकारं दस्सेन्तो आह ‘‘भत्तं गण्हा’’ति. यदग्गेनाति यं अग्गेन येन कोट्ठासेनाति अत्थो. द्वीसु थेरवादेसु महासुमत्थेरवादोव युत्तोति सो पच्छा वुत्तोति. ततियं.
४. काणमातासिक्खापदं
२३०. चतुत्थे ‘‘नकुलमाताति’’आदीसु (अ. नि. १.२६६; अ. नि. अट्ठ. १.१.२६६) नकुलस्स भगवतो माता नकुलमाताति च नकुलञ्च भगवतो तं माता चाति नकुलमाताति च अत्थो सम्भवति, ‘‘उत्तरमाताति’’आदीसु उत्तराय माता उत्तरमाताति अत्थोयेव सम्भवति. तेसु ‘‘उत्तरमाता’’तिपदस्सेव ‘‘काणमाता’’तिपदस्स काणाय माता काणमाताति अत्थोयेव सम्भवतीति आह ‘‘काणाय माता’’ति. तस्सा धीतुया ‘‘काणा’’तिनामेन विस्सुतभावं दस्सेन्तो आह ‘‘सा किरा’’तिआदि. साति दारिका विस्सुता अहोसीति सम्बन्धो. अस्साति महाउपासिकाय. ये येति पुरिसा. ‘‘रागेन काणा होन्ती’’तिइमिना कणन्ति निमिलन्ति रागेन पुरिसा एतायाति काणाति अत्थं दस्सेति. तस्साति काणाय. आगतन्ति एत्थ भावत्थे तोति आह ‘‘आगमन’’न्ति. अधिप्पायोति ‘‘किस्मिं विया’’तिपदस्स, काणमाताय वा अधिप्पायो. रित्ताति तुच्छा, सुञ्ञाति अत्थो. ‘‘अस्मिं गमने’’तिइमिना बाहिरत्थसमासं दस्सेति. ‘‘अरियसाविका’’तिआदिना अरियानं भिक्खूहि अपटिविभत्तभोगं दस्सेति. न केवलं किञ्चि परिक्खयं अगमासि, अथ खो सब्बन्ति आह ‘‘सब्बं परिक्खयं अगमासी’’ति. काणापीति पिसद्दो न केवलं मातायेव मग्गफलभागिनी अहोसि, अथ खो काणापि सोतापन्ना अहोसीति दस्सेति. सोपि पुरिसोति काणाय पतिभूतो सोपि पुरिसो. पकतिट्ठानेयेवाति जेट्ठकपजापतिट्ठानेयेव.
२३१. इमस्मिं पन वत्थुस्मिन्ति इमस्मिं पूववत्थुस्मिं. एतन्ति पाथेय्यवत्थुं. अरियसावकत्ताति अरियभूतस्स सावकस्स भावतो, अरियस्स वा सम्मासम्बुद्धस्स सावकभावतो.
२३३. पहेणकपण्णाकारसद्दानं अञ्ञमञ्ञवेवचनत्ता वुत्तं ‘‘पहेणकत्थायाति पण्णाकारत्थाया’’ति. इधाति ‘‘पूवेहि वा’’तिपदे, सिक्खापदे वा. बद्धसत्तूति मधुसक्खरादीहि मिस्सेत्वा बद्धसत्तु. थूपीकतन्ति थूपीकतं कत्वा.
‘‘द्वत्तिपत्तपूरे’’तिपदस्स विसेसनुत्तरभावं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘पूरे पत्ते’’ति. द्वे वा तयो वा पत्ताति द्वत्तिपत्ता, वासद्दत्थे सङ्ख्योभयबाहिरत्थसमासो, तिसद्दपरत्ता द्विस्स च अकारो होति, द्वत्तिपत्ता च ते पूरा चाति द्वत्तिपत्तपूरा, ते द्वत्तिपत्तपूरे गहेत्वाति योजना. ‘‘आचिक्खितब्ब’’न्ति वुत्तवचनस्स आचिक्खनाकारं दस्सेन्तो आह ‘‘अत्र मया’’तिआदि. तेनापीति दुतियेनापि. पठमभिक्खु एकं गहेत्वा दुतियभिक्खुस्स आरोचनञ्च दुतियभिक्खु एकं गहेत्वा ततियभिक्खुस्स आरोचनञ्च अतिदिसन्तो आह ‘‘येना’’तिआदि. तत्थ येनाति पठमभिक्खुना. पटिक्कमन्ति भुञ्जीत्वा एत्थाति पटिक्कमनन्ति वुत्ते असनसालाव गहेतब्बाति आह ‘‘असनसाल’’न्ति. यत्थाति यस्सं असनसालायं. मुखोलोकनं न वट्टतीति आह ‘‘अत्तनो’’तिआदि. अञ्ञत्थाति पटिक्कमनतो अञ्ञत्थ. अस्साति भिक्खुस्स.
‘‘संविभजितब्ब’’न्ति वुत्तवचनस्स संविभजनाकारं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘सचे तयो’’तिआदि. यथामित्तन्ति यस्स यस्स मित्तस्स. अकामाति न कामेन. कारणत्थे चेतं निस्सक्कवचनं.
२३५. अन्तरामग्गेति मग्गस्स अन्तरो अन्तरामग्गो, सुखुच्चारणत्थं मज्झे दीघो, तस्मिं. बहुम्पि देन्तानं एतेसं ञातकपवारितानं बहुम्पि पटिग्गण्हन्तस्साति योजना. अट्ठकथासु पन वुत्तन्ति सम्बन्धो. अट्ठकथानं वचनं पाळिया न समेतीति. चतुत्थं.
५. पठमपवारणसिक्खापदं
२३६. पञ्चमे पवारिताति एत्थ वस्संवुत्थपवारणा, पच्चयपवारणा, पटिक्खेपपवारणा, यावदत्थपवारणा चाति चतुब्बिधासु पवारणासु यावदत्थपवारणा च पटिक्खेपपवारणा चाति द्वे पवारणा अधिप्पेताति दस्सेन्तो आह ‘‘ब्राह्मणेना’’तिआदि. ब्राह्मणेन पवारिताति सम्बन्धो. सयन्ति ततियन्तनिपातो ‘‘पवारिता’’तिपदेन सम्बन्धो. चसद्दो अञ्ञत्थ योजेतब्बो यावदत्थपवारणाय च पटिक्खेपपवारणाय चाति. पटिमुखं अत्तनो गेहं विसन्ति पविसन्तीति पटिविस्सकाति वुत्ते आसन्नगेहवासिका गहेतब्बाति आह ‘‘सामन्तघरवासिके’’ति.
२३७. उद्धङ्गमो रवो ओरवो, सोयेव सद्दो ओरवसद्दो, काकानं ओरवसद्दो ककोरवसद्दोति दस्सेन्तो आह ‘‘काकान’’न्तिआदि.
२३९. तवन्तुपच्चयस्स अतीतत्थभावं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘तत्थ चा’’तिआदि. तत्थाति ‘‘भुत्तवा’’तिपदे. यस्मा येन भिक्खुना अज्झोहरितं होति, तस्मा सो ‘‘भुत्तावी’’ति सङ्ख्यं गच्छतीति योजना. सङ्खादित्वाति दन्तेहि चुण्णं कत्वा. तेनाति तेन हेतुना. अस्साति ‘‘भुत्तावी’’तिपदस्स. पवारेति पटिक्खिपतीति पवारितो भिक्खूति दस्सेन्तो आह ‘‘कतपवारणो’’ति. सोपि चाति सो पटिक्खेपो च होतीति सम्बन्धो. अस्साति ‘‘पवारितो’’तिपदस्स. तत्थाति ‘‘असनं पञ्ञायती’’तिआदिवचने. यस्मा भुत्तावीतिपि सङ्ख्यं गच्छति, तस्मा न पस्सामाति योजना. ‘‘असनं पञ्ञायती’’ति पदभाजनिया ‘‘भुत्तावी’’ति मातिकापदस्स असंसन्दनभावं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘असनं पञ्ञायतीति इमिना’’तिआदि. यञ्चाति यञ्च भोजनं. दिरत्तादीति एत्थ आदिसद्देन पञ्चादिवचनं सङ्गण्हाति. एतन्ति ‘‘भुत्तावी’’तिपदं.
‘‘असनं पञ्ञायती’’तिआदीसु विनिच्छयो एवं वेदितब्बोति सम्बन्धो. ‘‘पञ्ञायती’’ति एत्थ ञाधातुया खायनत्थं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘दिस्सती’’ति. ‘‘हत्थपासे’’तिपदस्स द्वादसहत्थप्पमाणो हत्थपासो नाधिप्पेतोति आह ‘‘अड्ढतेय्यहत्थप्पमाणे’’ति. वाचाय अभिहरणं नाधिप्पेतं. तेनाह ‘‘कायेना’’ति. अभिहरतीति अभिमुखं हरति. तन्ति भोजनं. एतन्ति पञ्चङ्गभावं, ‘‘पञ्चहि…पे… पञ्ञायती’’ति वचनं वा.
तत्राति ‘‘असनं पञ्ञायती’’तिआदिवचने. अस्नातीति कीयादिगणत्ता, तस्स च एकक्खरधातुत्ता सकारनकारानं संयोगो दट्ठब्बो. तन्ति भोजनं. उन्दति पसवति भुञ्जन्तानं आयुबलं जनेतीति ओदनो. यवादयो पूतिं कत्वा कतत्ता कुच्छितेन मसीयति आमसीयतीति कुमासो. सचति समवायो हुत्वा भवतीति सत्तु. ब्यञ्जनत्थाय मारेतब्बोति मच्छो. मानीयति भुञ्जन्तेहीति मंसं. तत्थाति ओदनादीसु पञ्चसु भोजनेसु. सारो अस्सत्थि अञ्ञेसं धञ्ञानन्ति साली. वहति भुञ्जन्तानं जीवितन्ति वीहि. यवति अमिस्सितोपि मिस्सितो विय भवतीति यवो. गुधति परिवेठति मिलक्खभोजनत्ताति गोधुमो. सोभनसीसत्ता कमनीयभावं गच्छतीति कङ्गु. महन्तसीसत्ता, मधुररसनाळत्ता च वरीयति पत्थीयति जनेहीति वरको. कोरं रुधिरं दूसति भुञ्जन्तानन्ति कुद्रूसको. निब्बत्तो ओदनो नामाति सम्बन्धो. तत्थाति सत्तसु धञ्ञेसु. सालीतीति एत्थ इतिसद्दो नामपरियायो. साली नामाति अत्थो. एसेव नयो ‘‘वीहीती’’तिआदीसुपि.
एत्थाति तिणधञ्ञजातीसु. नीवारो सालिया अनुलोमो, वरकचोरको वरकस्स अनुलोमो. अम्बिलपायासादीसूति एत्थ आदिसद्देन खीरभत्तादयो सङ्गण्हन्ति. ओधीति अवधि, मरियादोति अत्थो. सो हि अवहीयति चजीयति अस्माति ओधीति वुच्चति.
योपि पायासो वा यापि अम्बिलयागु वा ओधिं न दस्सेति, सो पवारणं न जनेतीति योजना. पयेन खीरेन कतत्ता पायासो. पातब्बस्स, असितब्बस्स चाति द्विन्नं ब्युप्पत्तिनिमित्तानं सम्भवतो वा पायासोति वुच्चति. उद्धनतोति चुल्लितो. सा हि उपरि धीयन्ति ठपियन्ति थाल्यादयो एत्थाति उद्धनन्ति वुच्चति. आवज्जित्वाति परिणामेत्वा. घनभावन्ति कथिनभावं. एत्थापि वाक्ये ‘‘यो सो’’ति पदानि योजेतब्बानि. पुब्बेति अब्भुण्हकाले. निमन्तनेति निमन्तनट्ठाने. भत्ते आकिरित्वा देन्तीति सम्बन्धो. यापनं गच्छति इमायाति यागु. किञ्चापि तनुका होति, तथापीति योजना. उदकादीसूतिआदिसद्देन किञ्जिकखीरादयो सङ्गय्हन्ति. यागुसङ्गहमेव गच्छति, कस्मा? उदकादीनं पक्कुथितत्ताति अधिप्पायो. तस्मिं वाति सभत्ते, पक्कुथितउदकादिके वा. अञ्ञस्मिं वाति पक्कुथितउदकादितो अञ्ञस्मिं उदकादिके वा. यत्थ यस्मिं उदकादिके पक्खिपन्ति, तं पवारणं जनेतीति योजना.
सुद्धरसकोति मच्छमंसखण्डन्हारूहि अमिस्सो सुद्धो मच्छादिरसको. रसकयागूति रसकभूता द्रवभूता यागु. घनयागूति कथिनयागु. एत्थाति घनयागुयं. पुप्फिअत्थायाति पुप्फं फुल्लं इमस्स खज्जकस्साति पुप्फी, पुप्फिनो अत्थो पयोजनं पुप्फिअत्थो, तदत्थाय कतन्ति सम्बन्धो. ते तण्डुलेति ते सेदिततण्डुले. अचुण्णत्ता नेव सत्तुसङ्ख्यं, अपक्कत्ता न भत्तसङ्ख्यं गच्छन्ति. तेहीति सेदिततण्डुलेहि. ते तण्डुले पचन्ति, करोन्तीति सम्बन्धो.
‘‘यवेही’’ति बहुवचनेन सत्त धञ्ञानिपि गहितानि. एस नयो सालिवीहियवेहीति एत्थापि. थुसेति धञ्ञतचे. पलापेत्वाति पटिक्कमापेत्वा. तन्ति चुण्णं गच्छतीति सम्बन्धो. खरपाकभज्जितानन्ति खरो पाको खरपाको, खरपाकेन भज्जिता खरपाकभज्जिता, तेसं. न पवारेन्ति असत्तुसङ्गहत्ताति अधिप्पायो. कुण्डकम्पीति कणम्पि. पवारेति सत्तुसङ्गहत्ताति अधिप्पायो. तेहीति लाजेहि. सुद्धखज्जकन्ति पिट्ठेहि अमिस्सितं सुद्धं फलाफलादिखज्जकं. यागुं पिवन्तस्स देन्तीति योजना. तानीति द्वे मच्छमंसखण्डानि. न पवारेति द्विन्नं मच्छमंसखण्डानं अखादितत्ताति अधिप्पायो. ततोति द्वेमच्छमंसखण्डतो नीहरित्वा एकन्ति सम्बन्धो, तेसु वा. सोति खादको भिक्खु. अञ्ञन्ति द्वीहि मच्छमंसखण्डेहि अञ्ञं पवारणपहोनकं भोजनं.
अवत्थुतायाति पवारणाय अवत्थुभावतो. तं वित्थारेन्तो आह ‘‘यं ही’’ति. हिसद्दो वित्थारजोतको. यन्ति मंसं. इदं पनाति इदं मंसं पन. पटिक्खित्तमंसं कप्पियभावतो अपटिक्खिपितब्बट्ठाने ठितत्ता पटिक्खित्तम्पि मंसभावं न जहाति. ननु खादितमंसं पन अकप्पियभावतो पटिक्खिपितब्बट्ठाने ठितत्ता खादियमानम्पि मंसभावं जहातीति आह ‘‘यं पना’’तिआदि. कुलदूसककम्मञ्च वेज्जकम्मञ्च उत्तरिमनुस्सधम्मारोचनञ्च सादितरूपियञ्च कुल…पे… रूपियानि, तानि आदीनि येसं कुहनादीनन्ति कुल…पे… रूपियादयो, तेहि. सब्बत्थाति सब्बेसु वारेसु.
एवन्तिआदि निगमननिदस्सनं. तन्ति भोजनं. यथाति येनाकारेन. येन अज्झोहटं होति, सो पटिक्खिपति पवारेतीति योजना. कत्थचीति किस्मिञ्चि पत्तादिके. तस्मिं चे अन्तरेति तस्मिं खणे चे. अञ्ञत्राति अञ्ञस्मिं ठाने. पत्ते विज्जमानभोजनं अनज्झोहरितुकामो होति यथा, एवन्ति योजना. हीति सच्चं. सब्बत्थाति सब्बेसु पदेसु. तत्थाति कुरुन्दीयं. आनिसदस्साति आगम्म निसीदति एतेनाति आनिसदो, तस्स पच्छिमन्ततोति सम्बन्धो. पण्हिअन्ततोति पसति ठितकाले वा गमनकाले वा भूमिं फुसतीति पण्ही, तस्स अन्ततो. ‘‘दायकस्सा’’तिपदं ‘‘पसारितहत्थ’’न्ति पदेन च ‘‘अङ्ग’’न्ति पदेन च अवयवीसम्बन्धो. हत्थपासोति हत्थस्स पासो समीपो हत्थपासो, हत्थो पसति फुसति अस्मिं ठानेति वा हत्थपासो, अड्ढतेय्यहत्थो पदेसो. तस्मिन्ति हत्थपासे.
उपनामेतीति समीपं नामेति. अनन्तरनिसिन्नोपीति हत्थपासं अविजहित्वा अनन्तरे ठाने निसिन्नोपि भिक्खु वदतीति योजना. भत्तपच्छिन्ति भत्तेन पक्खित्तं पच्छिं. ईसकन्ति भावनपुंसकं. उद्धरित्वा वा अपनामेत्वा वाति सम्बन्धितब्बं. दूरेति नवासने. इतोति पत्ततो. गतो दूतोति सम्बन्धो.
परिवेसनायाति परिवेसनत्थाय, भत्तग्गे वा. तत्राति अस्मिं परिवेसने. तन्ति भत्तपच्छिं. फुट्ठमत्तावाति फुसियमत्ताव. कटच्छुना उद्धटभत्ते पन पवारणा होतीति योजना. हीति सच्चं, यस्मा वा. तस्साति परिवेसकस्स. अभिहटे पटिक्खित्तत्ताति अभिहटस्स भत्तस्स पटिक्खित्तभावतो.
‘‘कायेन वाचाय वा पटिक्खिपन्तस्स पवारणा होती’’ति सङ्खेपेन वुत्तमत्थं वित्थारेन दस्सेन्तो आह ‘‘तत्था’’तिआदि. तत्थाति तेसु कायवाचापटिक्खेपेसु. मच्छिकबीजनिन्ति मक्खिकानं उत्तासनिं बीजनिं. खकारस्स हि छकारं कत्वा ‘‘मच्छिका’’ति वुच्चति ‘‘सच्छिकत्वा’’तिआदीसु विय (अ. नि. ३.१०३). एत्थ हि ‘‘सक्खिकत्वा’’ति वत्तब्बे खकारस्स छकारो होति.
एको वदतीति सम्बन्धो. अपनेत्वाति पत्ततो अपनेत्वा. एत्थाति वचने. कथन्ति केनाकारेन होतीति योजना. वदन्तस्स नामाति एत्थ नामसद्दो गरहत्थो ‘‘अत्थी’’तिपदेन योजेतब्बो. अत्थि नामाति अत्थो. इतोपीति पत्ततोपि. तत्रापीति तस्मिं वचनेपि.
समंसकन्ति मंसेन सह पवत्तं. रसन्ति द्रवं. तन्ति वचनं. पटिक्खिपतो होति. कस्मा? मच्छो च रसो च मच्छेन मिस्सो रसो चाति अत्थस्स सम्भवतो. इदन्ति वत्थुं. मंसं विसुं कत्वाति ‘‘मंसस्स रसं मंसरस’’न्ति मंसपदत्थस्स पधानभावं अकत्वा, रसपदत्थस्सेव पधानभावं कत्वाति अत्थो.
आपुच्छन्तन्ति ‘‘मंसरसं गण्हथा’’ति आपुच्छन्तं. तन्ति मंसं. करम्बकोति मिस्सकाधिवचनमेतं. यञ्हि अञ्ञेन अञ्ञेन मिस्सेत्वा करोन्ति, सो ‘‘करम्बको’’ति वुच्चति. अयं पनेत्थ वचनत्थो – करोति समूहं अवयविन्ति करो, करीयति वा समूहेन अवयविनाति करो, अवयवो, तं वकति आददातीति करम्बको, समूहो. ‘‘कदम्बको’’तिपि पाठो, सोपि युत्तोयेव अनुमतत्ता पण्डितेहि. अभिधानेपि एवमेव अत्थी. अत्थो पन अञ्ञथा चिन्तेतब्बो. इमस्मिं वा अत्थे रकारस्स दकारो कातब्बो. मंसेन मिस्सो, लक्खितो वा करम्बको मंसकरम्बको. न पवारेतीति येसं केसञ्चि मिस्सकत्ता न पवारेति. पवारेतीति मंसेन मिस्सितत्ता पवारेति.
यो पन पटिक्खिपति, सो पवारितोव होतीति योजना. निमन्तनेति निमन्तनट्ठाने. हीति सच्चं. तत्थाति कुरुन्दियं. येनाति येन भत्तेन. एत्थाति ‘‘यागुं गण्हथा’’तिआदिवचने. अधिप्पायोति अट्ठकथाचरियानं अधिप्पायो. एत्थाति ‘‘यागुमिस्सकं गण्हथा’’तिआदिवचने. दुद्दसन्ति दुक्करं दस्सनं. इदञ्चाति ‘‘मिस्सकं गण्हथा’’तिवचनञ्च. न समानेतब्बन्ति समं न आनेतब्बं, समानं वा न कातब्बं. हीति सच्चं, यस्मा वा. इदं पनाति मिस्सकं पन. एत्थाति मिस्सके. विसुं कत्वाति रसखीरसप्पीनि आवेणिं कत्वा. तन्ति रसादिं.
कद्दीयति मद्दीयतीति कद्दमो. उन्दति पसवति वड्ढतीति उदकं. उन्दति वा क्लेदनं करोतीति उदकं, निलीने सत्ते गुपति रक्खतीति गुम्बो, गुहति संवरतीति वा गुम्बो. अनुपरियायन्तेनाति अनुक्कमेन परिवत्तित्वा आयन्तेन. तन्ति नावं वा सेतुं वा. मज्झन्हिकन्ति अहस्स मज्झं मज्झन्हं, अहसद्दस्स न्हादेसो, मज्झन्हं एव मज्झन्हिकं. पोत्थकेसु पन मज्झन्तिकन्ति पाठो अत्थि, सो अपाठोयेव. यो ठितो पवारेति, तेन ठितेनेव भुञ्जितब्बन्ति योजना. आनिसदन्ति पीठे फुट्ठआनिसदमंसं. अचालेत्वाति अचावेत्वा. अयमेव वा पाठो. उपरि च पस्सेसु च अमोचेत्वाति वुत्तं होति. अदिन्नादाने विय ठानाचावनं न वेदितब्बं. संसरितुन्ति संसब्बितुं. नन्ति भिक्खुं.
अतिरेकं रिचति गच्छतीति अतिरित्तं, न अतिरित्तं अनतिरित्तन्ति अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘न अतिरित्त’’न्ति. ‘‘अधिक’’न्तिइमिना अतिरित्तसद्दस्स अतिसुञ्ञत्थं निवत्तेति. अधि हुत्वा एति पवत्ततीति अधिकं. तं पनाति अनतिरित्तं पन होतीति सम्बन्धो. तत्थाति ‘‘अकप्पियकत’’न्तिआदिवचने. वित्थारो एवं वेदितब्बोति योजना. तत्थाति अतिरित्तं कातब्बेसु वत्थूसु. यं फलं वा यं कन्दमूलादि वा अकतन्ति योजना. अकप्पियभोजनं वाति कुलदूसककम्मादीहि निब्बत्तं अकप्पियभोजनं वा अत्थीति सम्बन्धो. योति विनयधरो भिक्खु. तेन कतन्ति योजना. ‘‘भुत्ताविना पवारितेन आसना वुट्ठितेन कत’’न्तिवचनतो भुत्ताविना अपवारितेन आसना वुट्ठितेन कत्तब्बन्ति सिद्धं. तस्मा पातो अद्धानं गच्छन्तेसु द्वीसु एको पवारितो, तस्स इतरो पिण्डाय चरित्वा लद्धं भिक्खं अत्तना अभुत्वापि ‘‘अलमेतं सब्ब’’न्ति कातुं लभति एव. यन्ति खादनीयभोजनीयं. ‘‘तदुभयम्पी’’तिइमिना अतिरित्तञ्च अतिरित्तञ्च अतिरित्तं, न अतिरित्तं अनतिरित्तन्ति अत्थं दस्सेति.
तस्सेवाति अनतिरित्तस्सेव. एत्थाति अनतिरित्ते, ‘‘कप्पियकत’’न्ति आदीसु सत्तसु विनयकम्माकारेसु वा. अनन्तरेति विनयधरस्स अनन्तरे आसने. पत्ततो नीहरित्वाति सम्बन्धो. तत्थेवाति भुञ्जनट्ठानेयेव. तस्साति निसिन्नस्स. तेनाति भत्तं आनेन्तेन भिक्खुना भुञ्जितब्बन्ति योजना. ‘‘निसिन्नेन भिक्खुना’’ति कारितकम्मं आनेतब्बं. कस्मा ‘‘हत्थं धोवित्वा’’ति वुत्तन्ति पुच्छन्तो आह ‘‘कस्मा’’ति. हीति कारणं. यस्मा अकप्पियं होति, तस्मा हत्थं धोवित्वाति मया वुत्तन्ति अधिप्पायो. तस्साति भत्तं आनेन्तस्स. येनाति विनयधरेन. पुन येनाति एवमेव. यञ्चाति खादनीयभोजनीयञ्च. येन विनयधरेन पठमं अकतं, तेनेव कत्तब्बं. यञ्च खादनीयभोजनीयं पठमं अकतं, तञ्ञेव कत्तब्बन्ति वुत्तं होति. तत्थाति पठमभाजने. हीति सच्चं. पठमभाजनं सुद्धं धोवित्वा कतम्पि निद्दोसमेव. तेन भिक्खुनाति पवारितेन भिक्खुना.
कुण्डेपीति उक्खलियम्पि. सा हि कुडति ओदनादिं दाहं करोतीति कुण्डोति वुच्चति. तन्ति अतिरित्तकतं खादनीयभोजनीयं. येन पनाति विनयधरेन पन. भिक्खुं निसीदापेन्तीति सम्बन्धो. मङ्गलनिमन्तनेति मङ्गलत्थाय निमन्तनट्ठाने. तत्थाति मङ्गलनिमन्तने. करोन्तेनाति करोन्तेन विनयधरेन.
गिलानेन भुञ्जितावसेसमेव न केवलं गिलानातिरित्तं नाम, गिलानं पन उद्दिस्स आभतं गिलानातिरित्तमेव नामाति दस्सेन्तो आह ‘‘न केवल’’न्तिआदि. यंकिञ्चि गिलानन्ति उपसम्पन्नं वा अनुपसम्पन्नं वा यंकिञ्चि गिलानं. यं दुक्कटं वुत्तं, तं असंसट्ठवसेन वुत्तन्ति योजना. अनाहारत्थायाति पिपासच्छेदनआबाधवूपसमत्थाय.
२४१. सति पच्चयेति एत्थ पच्चयस्स सरूपं दस्सेतुं ‘‘पिपासाय सती’’ति च ‘‘आबाधे सती’’ति च वुत्तं. तेन तेनाति सत्ताहकालिकेन च यावजीविकेन च. तस्साति आबाधस्स. इदं पदं ‘‘उपसमनत्थ’’न्ति एत्थ समुधातुया सम्बन्धे सम्बन्धो, युपच्चयेन सम्बन्धे कम्मन्ति दट्ठब्बन्ति. पञ्चमं.
६. दुतियपवारणसिक्खापदं
२४२. छट्ठे न आचरितब्बोति अनाचारोति वुत्ते पण्णत्तिवीतिक्कमोति आह ‘‘पण्णत्तिवीतिक्कम’’न्ति. ‘‘करोती’’तिइमिना ‘‘अत्तानमाचरती’’तिआदीसु विय चरसद्दो करसद्दत्थोति दस्सेति. उपनन्धीति एत्थ उपसद्दो उपनाहत्थो, नहधातु बन्धनत्थोति दस्सेन्तो आह ‘‘उपनाह’’न्तिआदि. जनितो उपनाहो येनाति जनितउपनाहो. इमिना ‘‘उपनन्धो’’ति पदस्स उपनहतीति उपनन्धोति कत्थुत्थं दस्सेति.
२४३. अभिहट्ठुन्ति एत्थ तुंपच्चयो त्वापच्चयत्थोति आह ‘‘अभिहरित्वा’’ति. पदभाजने पन वुत्तन्ति सम्बन्धो. साधारणमेव अत्थन्ति योजना. अस्साति भिक्खुस्स. तीहाकारेहीति सामं जाननेन च अञ्ञेसमारोचनेन च तस्सारोचनेन चाति तीहि कारणेहि. आसादीयते मङ्कुं करीयते आसादनं, तं अपेक्खो आसादनापेक्खोति दस्सेन्तो आह ‘‘आसादन’’न्तिआदि.
यस्स अत्थाय अभिहटन्ति सम्बन्धो. इतरस्साति अभिहारकतो अञ्ञस्स भुत्तस्साति. छट्ठं.
७. विकालभोजनसिक्खापदं
२४७. सत्तमे गिरिम्हीति पब्बतम्हि. सो हि हिमवमनादिवसेन जलं, सारभूतानि च भेसज्जादिवत्थूनि गिरति निग्गिरतीति गिरीति वुच्चति. अग्गसमज्जोति उत्तमसमज्जो. इमेहि पदेहि अग्गो समज्जो अग्गसमज्जो, गिरिम्हि पवत्तो अग्गसमज्जो गिरग्गसमज्जोति अत्थं दस्सेति. समज्जोति च सभा. सा हि समागमं अजन्ति गच्छन्ति जना एत्थाति समज्जोति वुच्चति. ‘‘गिरिस्स वा’’तिआदिना गिरिस्स अग्गो कोटि गिरग्गो, तस्मिं पवत्तो समज्जो गिरग्गसमज्जोति अत्थो दस्सितो. सोति गिरग्गसमज्जो. भविस्सति किराति योजना. भूमिभागेति अवयविआधारो, सन्निपततीति सम्बन्धो. नटञ्च नाटकञ्च नटनाटकानि. ‘‘नच्चं गीतं वादितञ्चा’’ति इदं तयं ‘‘नाटक’’न्ति वुच्चति. तेसन्ति नटनाटकानं. दस्सनत्थन्ति दस्सनाय च सवनाय च. सवनम्पि हि दस्सनेनेव सङ्गहितं. अपञ्ञत्ते सिक्खापदेति ऊनवीसतिवस्ससिक्खापदस्स ताव अपञ्ञत्तत्ता. तेति सत्तरसवग्गिया. तत्थाति गिरग्गसमज्जं. अथाति तस्मिं काले. नेसन्ति सत्तरसवग्गियानं अदंसूति सम्बन्धो. विलिम्पेत्वाति विलेपनेहि विविधाकारेन लिम्पेत्वा.
२४९. ‘‘विकाले’’ति सामञ्ञेन वुत्तेपि विसेसकालोव गहेतब्बोति आह ‘‘कालो’’तिआदि. सो चाति भोजनकालो च. मज्झन्हिको होतीति योजना. तेनेवाति भोजनकालस्स अधिप्पेतत्ता एव. अस्साति ‘‘विकाले’’तिपदस्स. ‘‘विकालो नाम…पे… अरुणुग्गमना’’ति पदभाजनेन अरुणुग्गमनतो याव मज्झन्हिका कालो नामाति अत्थो नयेन दस्सितो होति. ततोति ठितमज्झन्हिकतो. सूरियस्स अतिसीघत्ता वेगेन ठितमज्झन्हिकं वीतिवत्तेय्याति आह ‘‘कुक्कुच्चकेन पन न कत्तब्ब’’न्ति. कालत्थम्भोति कालस्स जाननत्थाय थूणो. कालन्तरेति कालस्स अब्भन्तरे.
अवसेसं खादनीयं नामाति एत्थ विनिच्छयो एवं वेदितब्बोति योजना. यन्ति खादनीयं अत्थीति सम्बन्धो. वनमूलादिपभेदं यम्पि खादनीयं अत्थि, तम्पि आमिसगतिकं होतीति योजना. सेय्यथिदन्ति पुच्छावाचकनिपातसमुदायो. इदं खादनीयं सेय्यथा कतमन्ति अत्थो. इदम्पीति इदं द्वादसविधम्पि. पिसद्देन न पूवादियेवाति दस्सेति.
तत्थाति द्वादससु खादनीयेसु, आधारे भुम्मं. मूलति पतिट्ठाति एत्थ, एतेनाति वा मूलं. खादितब्बन्ति खादनीयं. मूलमेव खादनीयं मूलखादनीयं, तस्मिं विनिच्छयो एवं वेदितब्बोति योजना. मूलकमूलादीनि लोकसङ्केतो पदेसतोयेव वेदितब्बानि. तं तञ्हि नामं अजानन्तानं अतिसम्मूळ्हकारणत्ता सह परियायन्तरेन वचनत्थं वक्खाम. सूपस्स हितं सूपेय्यं, सूपेय्यं पण्णं एतेसन्ति सूपेय्यपण्णा, तेसं मूलानि सूपेय्यपण्णमूलानि. आमीयति अन्तो पवेसीयतीति आमिसो, आकारो अन्तोकरणत्थो, आमिसस्स गति विय गति एतेसन्ति आमिसगतिकानि . एत्थाति मूलेसु. जरड्ढन्ति जरभूतं उपड्ढं. अञ्ञम्पीति वजकलिमूलतो अञ्ञम्पि.
यानि पन मूलानि वुत्तानि, तानि यावजीविकानीति योजना. पाळियं वुत्तानीति सम्बन्धो. खादनीयत्थन्ति खादनीयस्स, खादनीये वा विज्जमानं, खादनीयेन वा कातब्बं किच्चं, पयोजनं वाति खादनीयत्थं. ‘‘खादनीये’’तिइमिना ‘‘तत्थ वुत्ताभिधम्मत्था’’तिआदीसु विय खादनीयत्थपदस्स उत्तरपदत्थपधानभावं दस्सेति. तत्थ खादनीयस्स, खादनीये वा विज्जमानं, खादनीयेन वा कातब्बं किच्चं नाम जिघच्छाहरणमेव. यञ्हि पूवादिखादनीयं खादित्वा जिघच्छाहरणं होति, तस्स किच्चं किच्चं नामाति वुत्तं होति. तं किच्चं, पयोजनं वा नेव फरन्ति, नेव निप्फादेन्ति. एसेव नयो ‘‘न भोजनीये भोजनीयत्थं फरन्ती’’तिएत्थापि.
तेसन्ति मूलानं अन्तो, लक्खणन्ति वा सम्बन्धो. एकस्मिं जनपदे खादनीयत्थभोजनीयत्थेसु फरमानेसु अञ्ञेसुपि जनपदेसु फरन्तियेवाति दस्सनत्थं ‘‘तेसु तेसु जनपदेसू’’ति विच्छापदं वुत्तं. किञ्चापि हि बहूसु जनपदेसु पथवीरसआपोरससम्पत्तिवसेन खादनीयत्थभोजनीयत्थं फरमानम्पि एकस्मिं जनपदे पथवीरसआपोरसविपत्तिवसेन अफरमानं भवेय्य, विकारवसेन पन तत्थ पवत्तत्ता तं जनपदं पमाणं न कातब्बं, गहेतब्बमेवाति वुत्तं होति. पकतिआहारवसेनाति अञ्ञेहि यावकालिक, सत्ताहकालिकेहि अमिस्सितं अत्तनो पकतियाव आहारकिच्चकरणवसेन. ‘‘मनुस्सान’’न्तिइमिना अञ्ञेसं तिरच्छानादीनं खादनीयत्थभोजनीयत्थं फरमानम्पि न पमाणन्ति दस्सेति. तन्ति मूलं. हीति सच्चं. नामसञ्ञासूति नामसङ्खातासु सञ्ञासु.
यथा मूले लक्खणं दस्सितं, एवं कन्दादीसुपि यं लक्खणं दस्सितन्ति योजना. न केवलं पाळियं आगतानं हलिद्दादीनं मूलंयेव यावजीविकं होति, अथ खो तचादयोपीति आह ‘‘यञ्चेत’’न्तिआदि. यं एतं अट्ठविधन्ति सम्बन्धो.
एवं मूलखादनीये विनिच्छयं दस्सेत्वा इदानि कन्दखादनीये तं दस्सेन्तो आह ‘‘कन्दखादनीये’’तिआदि. तत्थ कन्दखादनीयेति कं सुखं ददातीति कन्दो, पदुमादिकन्दो, सुखस्स अदायका पन कन्दा रुळ्हीवसेन कन्दाति वुच्चन्ति, कन्दो एव खादनीयं कन्दखादनीयं, तस्मिं विनिच्छयो एवं वेदितब्बोति योजना. एसेव नयो उपरिपि. यन्ति कन्दं. इमिना तंसद्दानपेक्खो यंसद्दोपि अत्थीति ञापेति. तत्थाति कन्दखादनीये. तरुणो, सुखखादनीयोति विसेसनपदानि यथावचनं उपरिपि योजेतब्बानि. एवमादयो फरणककन्दा यावकालिकाति सम्बन्धो.
अधोतोति विसरसो उदकेन अधूनितो. तेति कन्दा सङ्गहिताति सम्बन्धो.
मूले अलति पवत्ततीति मुळालो, उदकतो वा उद्धटमत्ते मिलति निमिलतीति मुळालं. एवमादि फरणकमुळालं यावकालिकन्ति योजना. तं सब्बम्पीति सब्बम्पि तं मुळालं सङ्गहितन्ति सम्बन्धो.
मसति विज्झतीति मत्थको. एवमादि मत्थको यावकालिकोति योजना. जरड्ढबुन्दोति जरभूतअड्ढसङ्खातो पादो.
खनीयति अवदारीयतीति खन्धो, खायतीति वा खन्धो. ‘‘अन्तोपथवीगतो’’तिपदं ‘‘सालकल्याणिखन्धो’’तिपदेनेव योजेतब्बं, न अञ्ञेहि. एवमादि खन्धो यावकालिकोति योजना. अवसेसाति तीहि दण्डकादीहि अवसेसा.
तचति संवरति पटिच्छादेतीति तचो. सरसोति एत्थ एवकारो योजेतब्बो, सरसो एवाति अत्थो. तेसं सङ्गहोति सम्बन्धो. हीति सच्चं. एतन्ति कसावभेसज्जं, ‘‘अनुजानामि …पे… भोजनीयत्थ’’न्ति वचनं वा. एत्थाति कसावभेसज्जे. एतेसम्पीति मत्थकखन्धत्तचानम्पि.
पततीति पत्तं. एतेसन्ति मूलकादीनं. एवरूपानि पत्तानि च एकंसेन यावकालिकानीति योजना. या लोणी आरोहति, तस्सा लोणिया पत्तं यावजीविकन्ति योजना. दीपवासिनोति तम्बपण्णिदीपवासिनो, जम्बुदीपवासिनो वा. यानि वा फरन्तीति वुत्तानीति सम्बन्धो. तेसन्ति निम्बादीनं. इदं पदं पुब्बपरापेक्खकं, तस्मा द्विन्नं मज्झे वुत्तन्ति दट्ठब्बं. पण्णानं अन्तो नत्थीति सम्बन्धो.
पुप्फति विकसतीति पुप्फं. एवमादि पुप्फं यावकालिकन्ति योजना. तस्साति पुप्फस्स. अस्साति एवमेव.
फलतीति फलं. यानीति फलानि. फरन्तीति सम्बन्धो. नेसन्ति फलानं परियन्तन्ति सम्बन्धो. यानि वुत्तानि, तानि यावजीविकानीति योजना. तेसम्पीति फलानम्पि परियन्तन्ति सम्बन्धो.
असीयति खिपीयति, छड्डीयतीति वा अट्ठि. एवमादीनि फरणकानि अट्ठीनि यावकालिकानीति योजना. तेसन्ति अट्ठीनं.
पिसीयति चुण्णं करीयतीति पिट्ठं. एवमादीनि फरणकानि पिट्ठानि यावकालिकानीति योजना. अधोतकन्ति उदकेन अधूनितं. तेसन्ति पिट्ठानं.
निरन्तरं असति सम्बज्झतीति निय्यासो. सेसाति उच्छुनिय्यासतो सेसा. पाळियं वुत्तनिय्यासाति सम्बन्धो. तत्थाति निय्यासखादनीये. सङ्गहितानं निय्यासानं परियन्तन्ति योजना. एवन्तिआदि निगमनं.
वुत्तमेवाति हेट्ठा पठमपवारणसिक्खापदे वुत्तमेवाति. सत्तमं.
८. सन्निधिकारकसिक्खापदं
२५२. अट्ठमे अब्भन्तरे जातो अब्भन्तरो. महाथेरोति महन्तेहि थिरगुणेहि युत्तो. इमिना ‘‘बेलट्ठो’’ति सञ्ञानामस्स सञ्ञिनामिं दस्सेति. पधानघरेति समथविपस्सनानं पदहनट्ठानघरसङ्खाते एकस्मिं आवासे. सुक्खकुरन्ति एत्थ सोसनकुरत्ता न सुक्खकुरं होति, केवलं पन असूपब्यञ्जनत्ताति आह ‘‘असूपब्यञ्जनं ओदन’’न्ति. सोसनकुरम्पि युत्तमेव. वक्खति हि ‘‘तं पिण्डपातं उदकेन तेमेत्वा’’ति. ‘‘ओदन’’न्तिइमिना कुरसद्दस्स ओदनपरियायतं दस्सेति. ओदनञ्हि करोति आयुवण्णादयोति ‘‘कुर’’न्ति वुच्चति. सोति बेलट्ठसीसो. तञ्च खोति तञ्च सुक्खकुरं आहरतीति सम्बन्धो. पच्चयगिद्धतायाति पिण्डपातपच्चये लुद्धताय. थेरो भुञ्जतीति सम्बन्धो. मनुस्सानं एकाहारस्स सत्ताहमत्तट्ठितत्ता ‘‘सत्ताह’’न्ति वुत्तं. ततोति भुञ्जनतो परन्ति सम्बन्धो. चत्तारिपीति एत्थ पिसद्देन अधिकानिपि सत्ताहानि गहेतब्बानि.
२५३. इतीति इदं तयं. ‘‘सन्निधि कारो अस्सा’’ति समासो विसेसनपरनिपातवसेन गहेतब्बो. ‘‘सन्निधिकिरियन्ति अत्थो’’ति इमिना करीयतीति कारोति कम्मत्थं दस्सेति. एकरत्तन्ति अन्तिमपरिच्छेदवसेन वुत्तं तदधिकानम्पि अधिप्पेतत्ता. अस्साति ‘‘सन्निधिकारक’’न्ति पदस्स.
सन्निधिकारकस्स सत्ताहकालिकस्स निस्सग्गियपाचित्तियापत्तिया पच्चयत्ता सन्निधिकारकं यामकालिकं खादनीयभोजनीयं असमानम्पि सुद्धपाचित्तियापत्तिया पच्चयो होतीति आह ‘‘यामकालिकं वा’’ति. पटिग्गहणेति पटिग्गहणे च गहणे च. अज्झोहरितुकामताय हि पटिग्गहणे च पटिग्गहेत्वा गहणे चाति वुत्तं होति. यं पत्तं अङ्गुलिया घंसन्तस्स लेखा पञ्ञायति, सो पत्तो दुद्धोतो होति सचेति योजना उत्तरवाक्ये यंसद्दं दिस्वा पुब्बवाक्ये तंसद्दस्स गमनीयत्ता. गण्ठिकपत्तस्साति बन्धनपत्तस्स. सोति स्नेहो. पग्घरति सन्दिस्सतीति सम्बन्धो. तादिसेति दुद्धोते, गण्ठिके वा. तत्थाति धोवितपत्ते आसिञ्चित्वाति सम्बन्धो. हीति सच्चं. अब्बोहारिकाति न वोहरितब्बा, वोहरितुं न युत्ताति अत्थो. यन्ति खादनीयभोजनीयं परिच्चजन्तीति सम्बन्धो. हीति सच्चं, यस्मा वा. ततोति अपरिच्चत्तखादनीयभोजनीयतो नीहरित्वाति सम्बन्धो.
अकप्पियमंसेसूति निद्धारणसमुदायो. सति पच्चयेति पिपाससङ्खाते पच्चये सति. अनतिरित्तकतन्ति अतिरित्तेन अकतं सन्निधिकारकं खादनीयभोजनीयन्ति योजना. एकमेव पाचित्तियन्ति सम्बन्धो. विकप्पद्वयेति सामिसनिरामिससङ्खाते विकप्पद्वये. सब्बविकप्पेसूति विकालसन्निधिअकप्पियमंसयामकालिकपच्चयसङ्खातेसु सब्बेसु विकप्पेसु.
२५५. आमिससंसट्ठन्ति आमिसेन संसट्ठं सत्ताहकालिकं यावजीविकं.
२५६. चतुब्बिधकालिकस्स सरूपञ्च वचनत्थञ्च दस्सेन्तो आह ‘‘विकालभोजनसिक्खापदे’’तिआदि. तत्थ निद्दिट्ठं खादनीयभोजनीय’’न्तिइमिना यावकालिकस्स सरूपं दस्सेति. ‘‘याव…पे… कालिक’’न्तिइमिना वचनत्थं दस्सेति. ‘‘सद्धिं…पे… पान’’न्तिइमिना यामकालिकस्स सरूपं दस्सेति. ‘‘याव…पे… कालिक’’न्तिइमिना वचनत्थं दस्सेति. ‘‘सब्बिआदि पञ्चविधं भेसज्ज’’न्तिइमिना सत्ताहकालिकस्स सरूपं दस्सेति. ‘‘सत्ताहं…पे… कालिक’’न्तिइमिना वचनत्थं दस्सेति. ‘‘ठपेत्वा…पे… सब्बम्पी’’तिइमिना यावजीविकस्स सरूपं दस्सेति. ‘‘याव…पे… जीविक’’न्तिइमिना वचनत्थं दस्सेति. सब्बवचनत्थो लहुकमत्तमेव, गरुको पनेवं वेदितब्बो – याव यत्तको मज्झन्हिको कालो यावकालो, सो अस्सत्थी, तं वा कालं भुञ्जितब्बन्ति यावकालिकं. यामो कालो यामकालो, सो अस्सत्थि, तं वा कालं परिभुञ्जीतब्बन्ति यामकालिकं. सत्ताहो कालो सत्ताहकालो, सो अस्सत्थि, तं वा कालं निदहित्वा परिभुञ्जितब्बन्ति सत्ताहकालिकं. याव यत्तको जीवो यावजीवो, सो अस्सत्थि, यावजीवं वा परिहरित्वा परिभुञ्जितब्बन्ति यावजीविकन्ति.
तत्थाति चतुब्बिधेसु कालिकेसु. सतक्खत्तुन्ति अनेकवारं. याव कालो नातिक्कमति, ताव भुञ्जन्तस्साति योजना. अहोरत्तं भुञ्जन्तस्साति सम्बन्धोति. अट्ठमं.
९. पणीतभोजनसिक्खापदं
२५७. नवमे पकट्ठभावं नीतन्ति पणीतन्ति वुत्ते पणीतसद्दो उत्तमत्थोति आह ‘‘उत्तमभोजनानी’’ति. सम्पन्नो नाम न मधुरगुणो, अथ खो मधुरगुणयुत्तं भोजनमेवाति आह ‘‘सम्पत्तियुत्त’’न्ति. कस्साति करणत्थे चेतं सामिवचनं, केनाति हि अत्थो. ‘‘सुरस’’न्तिइमिना सादीयति अस्सादीयतीति सादूति वचनत्थस्स सरूपं दस्सेति.
२५९. ‘‘यो पन…पे… भुञ्जेय्या’’ति एत्थ विनिच्छयो एवं वेदितब्बोति योजना. सुद्धानीति ओदनेन असंसट्ठानि. ओदनसंसट्ठानि सब्बिआदीनीति सम्बन्धो. एत्थाति इमस्मिं सिक्खापदे. हीति सच्चं. ‘‘पणीतसंसट्ठानी’’तिइमिना पणीतेहि सब्बिआदीहि संसट्ठानि भोजनानि पणीतभोजनानीति अत्थं दस्सेति. ‘‘सत्तधञ्ञनिब्बत्तानी’’ति इमिना भोजनानं सरूपं दस्सेति.
‘‘सब्बिना भत्त’’न्तिआदीनं पञ्चन्नं विकप्पानं मज्झे तीसुपि विकप्पेसु ‘‘भत्त’’न्ति योजेतब्बं. एवं वाक्यं कत्वा विञ्ञापने आपत्तिं दस्सेत्वा समासं कत्वा विञ्ञापने तं दस्सेन्तो आह ‘‘सब्बिभत्तं देही’’तिआदि.
इतोति गावितो लद्धेनाति सम्बन्धो. विसङ्केतन्ति सङ्केततो ञापिततो विगतं विरहितन्ति अत्थो. हीति सच्चं. इमिना विसङ्केतस्स गुणदोसं दस्सेति.
कप्पियसब्बिना देहीति कप्पियसब्बिना संसट्ठं भत्तं देहीति योजना. एसेव नयो सेसेसुपि. येन येनाति येन येन सब्बिआदिना. तस्मिं तस्साति एत्थापि विच्छावसेन अत्थो दट्ठब्बो. पाळियं आगतसब्बि नाम गोसब्बि, अजिकासब्बि, महिंससब्बि, येसं मंसं कप्पति, तेसं सब्बि च. नवनीतं नाम एवमेव. तेलं नाम तिलतेलं, सासपतेलं, मधुकतेलं, एरण्डतेलं, वसातेलञ्च. मधु नाम मक्खिकामधु. फाणितं नाम उच्छुम्हा निब्बत्तं. मच्छो नाम उदकचरो. पाळिअनागतो मच्छो नाम नत्थि. मंसं नाम येसं मंसं कप्पति, तेसं मंसं. खीरदधीनि सब्बिसदिसानेव. वुत्तं यथा एवं ‘‘नवनीतभत्तं देही’’तिआदीसुपि सूपोदनविञ्ञत्तिदुक्कटमेव होतीति योजना. हीति सच्चं. सो चाति सो चत्थो. तत्थाति तस्मिं अत्थे. किं पयोजनं. नत्थेव पयोजनन्ति अधिप्पायो.
पटिलद्धं भोजनन्ति सम्बन्धो. एकरसन्ति एककिच्चं. ततोति नवपणीतभोजनतो नीहरित्वाति सम्बन्धो.
सब्बानीति नव पाचित्तियानि सन्धाय वुत्तं.
२६१. उभयेसम्पीति भिक्खुभिक्खुनीनम्पि. सब्बीति चेत्थ यो नं परिभुञ्जति, तस्स बलायुवड्ढनत्थं सब्बति गच्छति पवत्ततीति सब्बि, घतं. ततियक्खरेनेव सज्झायितब्बं लिखितब्बञ्च. कस्मा? ततियक्खरट्ठानेयेव सब्ब गतियन्ति गतिअत्थस्स सब्बधातुस्स धातुपाठेसु आगतत्ताति. नवमं.
१०. दन्तपोनसिक्खापदं
२६३. दसमे दन्तकट्ठन्ति दन्तपोनं. तञ्हि दन्तो कसीयति विलेखीयति अनेनाति ‘‘दन्तकट्ठ’’न्ति वुच्चति. ‘‘सब्ब’’न्ति आदिना सब्बमेव पंसुकूलं सब्बपंसुकूलं, तमस्सत्थीति ‘‘सब्बपंसुकूलिको’’ति अत्थं दस्सेति. सोति भिक्खु परिभुञ्जति किराति सम्बन्धो. सुसानेति आळहने. तञ्हि छवानं सयनट्ठानत्ता ‘‘सुसान’’न्ति वुच्चति निरुत्तिनयेन. तत्थाति सुसाने. पुन तत्थाति एवमेव. अय्यसरूपञ्च वोसाटितकसरूपञ्च दस्सेतुं वुत्तं ‘‘अय्यवोसाटितकानीति एत्था’’ति. तत्थ ‘‘अय्या…पे… पितामहा’’तिइमिना अय्यसरूपं दस्सेति. ‘‘वो…पे… भोजनीयानी’’तिइमिना वोसाटितकसरूपं. अय्यसङ्खातानं पितिपितामहानं अत्थाय, ते वा उद्दिस्स छड्डितानि वोसाटितकसङ्खतानि खादनीयभोजनीयानि अय्यवोसाटितकानीति विग्गहो कातब्बो. मनुस्सा ठपेन्ति किराति सम्बन्धो. यन्ति खादनीयभोजनीयं. तेसन्ति ञातकानं. पिण्डं पिण्डं कत्वाति सङ्घाटं सङ्घाटं कत्वा. अञ्ञन्ति वुत्तखादनीयभोजनीयतो अञ्ञं. उम्मारेपीति सुसानस्स इन्दखीलेपि. सो हि उद्धटो किलेसमारो एत्थाति ‘‘उम्मारो’’ति वुच्चति. बोधिसत्तो हि अभिनिक्खमनकाले पुत्तं चुम्बिस्सामीति ओवरकस्स इन्दखीले ठत्वा पस्सन्तो मातरं पुत्तस्स नलाटे हत्थं ठपेत्वा सयन्तिं दिस्वा ‘‘सचे मे पुत्तं गण्हेय्यं, माता तस्स पबुज्झेय्य, पबुज्झमानाय अन्तरायो भवेय्या’’ति अभिनिक्खमनन्तरायभयेन पुत्तदारे परिच्चजित्वा इन्दखीलतो निवत्तित्वा महाभिनिक्खमनं निक्खमि. तस्मा बोधिसत्तस्स ठत्वा पुत्तदारेसु अपेक्खासङ्खातस्स मारस्स उद्धटट्ठानत्ता सो इन्दखीलो निप्परियायेन ‘‘उम्मारो’’ति वुच्चति, अञ्ञे पन रूळ्हीवसेन. थिरोति थद्धो. घनबद्धोति घनेन बद्धो. कथिनेन मंसेन आबद्धोति अत्थो. वठति थूलो भवतीति वठो, मुद्धजदुतियोयं, सो अस्सत्थीति वठरोति दस्सेन्तो आह ‘‘वठरोति थूलो’’ति. ‘‘सल्लक्खेमा’’तिइमिना ‘‘मञ्ञे’’ति एत्थ मनधातु सल्लक्खणत्थो, मकारस्सेकारोति दस्सेति. हीति सच्चं. तेसन्ति मनुस्सानं.
२६४. सम्माति अविपरीतं. असल्लक्खेत्वाति आहारसद्दस्स खादनीयभोजनीयादीसु निरूळ्हभावं अमञ्ञित्वा. भगवा पन ठपेसीति सम्बन्धो. यथाउप्पन्नस्साति येनाकारेन उप्पन्नस्स. पिता पुत्तसङ्खाते दारके सञ्ञापेन्तो विय भगवा ते भिक्खू सञ्ञापेन्तोति योजना.
२६५. एतदेवाति तिण्णमाकारानमञ्ञतरवसेन अदिन्नमेव सन्धायाति सम्बन्धो. हीति सच्चं. मातिकायं ‘‘दिन्न’’न्ति वुत्तट्ठानं नत्थि, अथ कस्मा पदभाजनेयेव वुत्तन्ति आह ‘‘दिन्नन्ति इद’’न्तिआदि. ‘‘दिन्न’’न्ति इदं उद्धटन्ति सम्बन्धो. अस्साति ‘‘दिन्न’’न्ति पदस्स. निद्देसे च ‘‘कायेन…पे… देन्ते’’ति उद्धटन्ति योजना. एवन्ति इमेहि तीहाकारेहि ददमानेति सम्बन्धो. एवन्ति इमेहि द्वीहाकारेहि. आदीयमानन्ति सम्बन्धो. रथरेणुम्पीति रथिकवीथियं उट्ठितपंसुम्पि. पुब्बेति पठमपवारणसिक्खापदे. एवं पटिग्गहितं एतं आहारं दिन्नं नाम वुच्चतीति योजना. ‘‘एतमेवा’’ति एवस्स सम्भवतो तस्स फलं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘न इद’’न्तिआदि. निस्सट्ठं न वुच्चतीति योजना.
तत्थाति ‘‘कायेना’’तिआदिवचने. हीति सच्चं. नत्थु करीयति इमायाति नत्थुकरणी, ताय. नासापुटेन पटिग्गण्हातीति सम्बन्धो. अकल्लकोति गिलानो. हीति सच्चं. कायेन पटिबद्धो कायपटिबद्धो कटच्छुआदीति आह ‘‘कटच्छुआदीसू’’तिआदि. हीति सच्चं. पातियमानन्ति पातापियमानं.
एत्थाति इमस्मिं सिक्खापदे. ‘‘पञ्चहङ्गेही’’ति पदस्स वित्थारं दस्सेन्तो आह ‘‘थाममज्झिमस्सा’’तिआदि. तन्ति दातब्बवत्थुं.
तत्थाति ‘‘हत्थपासो पञ्ञायती’’तिवचने. गच्छन्तोपि ठितेनेव सङ्गहितो. भूमट्ठस्साति भूमियं ठितस्स. आकासट्ठस्साति आकासे ठितस्स. ‘‘हत्थं अङ्ग’’न्ति पदेहि अवयविसम्बन्धो कातब्बो. वुत्तनयेनेवाति ‘‘भूमट्ठस्स च सीसेना’’तिआदिना वुत्तनयेनेव. पक्खीति सकुणो. सो हि पक्खयुत्तत्ता पक्खीति वुच्चति. हत्थीति कुञ्जरो. सो हि सोण्डसङ्खातहत्थयुत्तत्ता हत्थीति वुच्चति. अद्धेन अट्ठमं रतनमस्साति अद्धट्ठमरतनो, हत्थी, तस्स. तेनाति हत्थिना.
एको दायको वदतीति सम्बन्धो. ओणमतीति हेट्ठा नमति. एत्तावताति एकदेससम्पटिच्छनमत्तेन. ततोति सम्पटिच्छनतो. उग्घाटेत्वाति विवरित्वा. काजेनाति ब्याभङ्गिया. सा हि कचति बन्धति विविधं भारं अस्मिन्ति काचोति वुच्चति, चकारस्स जकारे कते काजोपि युत्तोयेव. तिंस हत्था रतनानि इमस्साति तिंसहत्थो, वेणु. गुळकुम्भोति फाणितेन पूरितो घटो. पटिग्गहितमेवाति कुम्भेसु हत्थपासतो बहि ठितेसुपि अभिहारकस्स हत्थपासे ठितत्ता पटिग्गहितमेवाति वुत्तं होति. उच्छुयन्तदोणितोति उच्छुं पीळनयन्तस्स अम्बणतो.
बहू पत्ता ठपिता होन्तीति सम्बन्धो. यत्थाति यस्मिं ठाने. ठितस्स भिक्खुनो हत्थपासेति योजना. ठत्वा फुसित्वा ‘‘निसिन्नस्स भिक्खुनो’’ति पाठसेसेन योजेतब्बं. ठितेन वा निसिन्नेन वा निपन्नेन वा दायकेन दिय्यतीति सम्बन्धो.
पथवियं ठिता होन्तीति सम्बन्धो. यं यन्ति यं यं पत्तं. यत्थ कत्थचीति येसु केसुचीति सम्बन्धो. तन्ति तं वचनं.
तत्थ तस्मिं ठाने जातो तत्थजातो, अलुत्तसमासोयं, सोयेव तत्थजातको, तस्मिं. हीति सच्चं, यस्मा वा. तत्थजातके न रुहति यथा, एवं न रुहतियेवाति योजना. थाममज्झिमेन पुरिसेन सुट्ठु हरितब्बन्ति संहारियं, तंयेव संहारिमं यकारस्स मकारं कत्वा, न संहारिमं असंहारिमं, तस्मिं. तेपीति ते असंहारिमापि. हीति सच्चं, यस्मा वा. तत्थजातकसङ्खेपूपगाति तत्थजातके समोधानेत्वा खेपं पक्खेपं उपगता. हीति सच्चं, यस्मा वा. इदञ्हि वाक्यन्तरत्ता पुनप्पुनं वुत्तन्ति दट्ठब्बं. तानीति तिन्तिणिकादिपण्णानि. सन्धारेतुन्ति सम्मा धारेतुं. ठितो दायकोति सम्बन्धो.
लद्धस्स लद्धस्स वत्थुस्स सन्निधिट्ठानत्ता, पक्खित्तट्ठानत्ता वा थवीयति पसंसीयतीति थविका, ततो. पुञ्छित्वा पटिग्गहेत्वाति ‘‘पुञ्छित्वा वा पटिग्गहेत्वा वा’’ति अनियमविकप्पत्थो वासद्दो अज्झाहरितब्बो. तेसु तेसु वत्थूसु रञ्जति लग्गतीति रजो, तं. विनये पञ्ञत्तं दुक्कटं विनयदुक्कटं. तं पनाति भिक्खं पन. पटिग्गहेत्वा देथाति मं पटिग्गहापेत्वा मम देथाति अधिप्पायो.
ततो ततोति तस्मा तस्मा ठाना उट्ठापेत्वाति सम्बन्धो. तन्ति भिक्खं. तस्साति अनुपसम्पन्नस्स.
सो वत्तब्बोति सो दिय्यमानो भिक्खु दायकेन भिक्खुना वत्तब्बोति योजना. इमन्ति सरजपत्तं. तेनाति दिय्यमानभिक्खुना. तथा कातब्बन्ति यथा दायकेन भिक्खुना वुत्तं, तथा कातब्बन्ति अत्थो. उप्लवतीति उपरि गच्छति, प्लु गतियन्ति हि धातुपाठेसु (सद्दनीतिधातुमालायं १६ ळकारन्तधातु) वुत्तं. एत्थ उइति उपसग्गस्स अत्थदस्सनत्थं ‘‘उपरी’’ति वुत्तं, पकारलकारसंयोगो दट्ठब्बो. पोत्थकेसु पन ‘‘उप्पिलवती’’ति लिखन्ति, सो अपाठो. कञ्जिकन्ति बिलङ्गं. तञ्हि केन जलेन अञ्जियं अभिब्यत्तं अस्साति ‘‘कञ्जिय’’न्ति वुच्चति, तमेव कञ्जिकं यकारस्स ककारं कत्वा. तं पवाहेत्वा, अपनेत्वाति अत्थो. यत्थाति यस्मिं ठाने. सुक्खमेव भत्तं भजितब्बट्ठेन सेवितब्बट्ठेनाति सुक्खभत्तं, तस्मिं. पुरतोति भिक्खुस्स पुरतो, पुब्बे वा. फुसितानीति बिन्दूनि. तानि हि सम्बाधट्ठानेसुपि फुसन्तीति फुसितानीति वुच्चन्ति.
उळुङ्कोति कोसियसकुणनामो दीघदण्डको एको भाजनविसेसो, तेन. थेवाति फुसितानि. तानि हि सम्बाधट्ठानेसुपि फुसितत्ता थवीयन्ति पसंसीयन्तीति ‘‘थेवा’’ति वुच्चन्ति. चरुकेनाति चरीयति भक्खीयतीति चरु, हब्यपाको, तं करोति अनेनाति चरुकं, थाल्यादिकं खुद्दकभाजनं, तेन आकिरियमानेति सम्बन्धो. काळवण्णकामेहि मानीयतीति मसि. खादतीति छारो खकारस्स छकारं, दकारस्स च रकारं कत्वा, खाररसो, सो इमिस्सत्थीति छारिका. उप्पतित्वाति उद्धं गन्त्वा. हीति सच्चं, यस्मा वा.
फालेत्वाति छिन्दित्वा. देन्तानं अनुपसम्पन्नानन्ति सम्बन्धो. पायासस्साति पायासेन. तथापीति तेन मुखवट्टिया गहणाकारेनपि.
आभोगं कत्वाति ‘‘पटिग्गहेस्सामी’’ति मनसिकारं कत्वा. सोति निद्दं ओक्कन्तो भिक्खु. वट्टतियेवाति आभोगस्स कतत्ता वट्टतियेव. अनादरन्ति अनादरेन, करणत्थे चेतं उपयोगवचनं, अनादरं हुत्वाति वा योजेतब्बं. केचीति अभयगिरिवासिनो. कायेन पटिबद्धो कायपटिबद्धो, तेन पटिबद्धो कायपटिबद्धपटिबद्धो, तेन. वचनमत्तमेवाति ‘‘पटिबद्धपटिबद्ध’’न्ति एकं अतिरेकं पटिबद्धवचनमत्तमेव नानं, अत्थतो पन कायपटिबद्धमेवाति अधिप्पायो. यम्पीति यम्पि वत्थु. तत्राति तस्मिं वट्टने. तन्ति अनुजाननं.
नेय्यो अधिप्पायं नेत्वा ञातो अत्थो इमस्साति नेय्यत्थं. एत्थाति सुत्ते, सुत्तस्स वा. यन्ति वत्थु पततीति सम्बन्धो. परिगळित्वाति भस्सित्वा. सुद्धायाति निरजाय. सामन्ति सयं. पुञ्छित्वा वातिआदीसु तयो वासद्दा अनियमविकप्पत्था. पुञ्छितादीसु हि एकस्मिं किच्चे कते इतरकिच्चं कातब्बं नत्थीति अधिप्पायो. तेनाति तेन भिक्खुना, ‘‘आहरापेतुम्पी’’तिपदे कारितकम्मं. ‘‘कस्मा न वट्टती’’ति पुच्छा. हीति वित्थारो. वदन्तेन भगवताति सम्बन्धो. एत्थाति सुत्तवचनेसु. ‘‘परिच्चत्तं तं भिक्खवे दायकेही’’ति वचनेनाति योजना. अधिप्पायोति नीतत्थो अधिप्पायो, निप्परियायेन इतत्थो ञातत्थो अधिप्पायोति वुत्तं होति.
एवं नीतत्थमधिप्पायं दस्सेत्वा नेय्यत्थ, मधिप्पायं दस्सेन्तो आह ‘‘यस्मा चा’’ति आदि. तन्ति परिभुञ्जनं अनुञ्ञातन्ति सम्बन्धो. दुतियदिवसेपीति पिसद्दो सम्पिण्डनत्थो, अपरदिवसेपीति अत्थो. अधिप्पायोति नेय्यत्थो अधिप्पायो नेत्वा इय्यत्थो ञातत्थो अधिप्पायोति वुत्तं होति.
भुञ्जन्तानं भिक्खूनन्ति सम्बन्धो. हीति वित्थारो. दन्ताति दसना. ते हि दंसीयन्ति भक्खीयन्ति एतेहीति ‘‘दन्ता’’ति वुच्चन्ति. सत्थंयेव सत्थकं खुद्दकट्ठेन, तेन पटिग्गहितेन सत्थकेन. एतन्ति मलं. तन्ति लोहगन्धमत्तं. परिहरन्तीति पटिग्गहेत्वा हरन्ति. हीति सच्चं, यस्मा वा. तं सत्थकं परिभोगत्थाय यस्मा न परिहरन्ति, तस्मा एसेव नयोति अत्थो. उग्गहितपच्चया, सन्निधिपच्चया वा दोसो नत्थीति वुत्तं होति. तत्थाति तेसु तक्कखीरेसु. नीलिकाति नीलवण्णा स्नेहा. आमकतक्कादीसूति अपक्केसु तक्कखीरेसु.
किलिट्ठउदकन्ति समलं उदकं. तस्साति सामणेरस्स. पत्तगतं ओदनन्ति सम्बन्धो. अस्साति सामणेरस्स. उग्गहितकोति अवगहितको. ‘‘उञ्ञातो’’तिआदीसु (सं. नि. १.११२) विय उकारो ओकारविपरीतो होति, अपटिग्गहेत्वा गहितत्ता दुग्गहितकोति वुत्तं होति.
एतेनाति ओदनेन. पटिग्गहितमेव होति हत्थतो अमुत्तत्ताति अधिप्पायो.
पुन पटिग्गहेतब्बं सापेक्खे सतीति अधिप्पायो. एत्तोति इतो पत्ततो. सामणेरो पक्खिपतीति सम्बन्धो. ततोति पत्ततो. केचीति अभयगिरिवासिनो. तन्ति ‘‘पुन पटिग्गहेतब्ब’’न्ति वदन्तानं केसञ्चि आचरियानं वचनं वेदितब्बन्ति सम्बन्धो. यन्ति पूवभत्तादि.
अत्तनो वाति सामणेरस्स वा. सामणेराति आमन्तनं. तस्साति सामणेरस्स. भाजनेति यागुपचनकभाजने. यागुकुटन्ति यागुया पूरितं कुटं. तन्ति यागुकुटं. ‘‘भिक्खुना पटिग्गण्हापेतु’’न्ति कारितकम्मं उपनेतब्बं. गीवं ठपेत्वा आवज्जेतीति सम्बन्धो. आवज्जेतीति परिणामेति.
पटिग्गहणूपगं भारन्ति थाममज्झिमेन पुरिसेन संहारिमं भारं. बलवता सामणेरेनाति सम्बन्धो. तेलघटं वाति तेलेन पक्खित्तं घटं वा. लग्गेन्तीति लम्बेन्ति. अयमेव वा पाठो.
नागस्स दन्तो वियाति नागदन्तको, सदिसत्थे को. अङ्कीयते लक्खीयते अनेनाति अङ्कुसो, गजमत्थकम्हि विज्झनकण्डको. अङ्कुसो वियाति अङ्कुसको, तस्मिं अङ्कुसके वा लग्गिता होन्तीति सम्बन्धो. गण्हतोति गण्हन्तस्स. मञ्चस्स हेट्ठा हेट्ठामञ्चो, तस्मिं. तन्ति तेलथालकं.
आरोहन्तेहि च ओरोहन्तेहि च निच्चं सेवीयतीति निस्सेणी, तस्सा मज्झं निस्सेणिमज्झं, तस्मिं. कण्णे उट्ठितं कण्णिकं, कण्णमलं, कण्णिकं विय कण्णिकं, यथा हि कण्णमलं कण्णतो उट्ठहित्वा सयं पवत्तति, एवं तेलादितो उट्ठहित्वा सयं पवत्ततीति वुत्तं होति. घनचुण्णन्ति कथिनचुण्णं. तंसमुट्ठानमेव नामाति ततो तेलादितो समुट्ठानमेव नाम होतीति अत्थो. एतन्ति कण्णिकादि. इदं पदं पुब्बापरापेक्खं.
योत्तेनाति रज्जुना. अञ्ञो देतीति सम्बन्धो.
पविसन्ते च निक्खमन्ते च वरति आवरति इमायाति वति, तं. उच्छूति रसालो. सो हि उसति विसं दाहेतीति उच्छूति वुच्चति, तं. तिम्बरुसकन्ति तिन्दुकं. तञ्हि तेमेति भुञ्जन्तं पुग्गलं अद्देति रसेनाति तिम्बो, रुसति खुद्दितं नासेतीति रुसको, तिम्बो च सो रुसको चाति ‘‘तिम्बरुसको’’ति वुच्चति, तं. वतिदण्डकेसूति वतिया अत्थाय निक्खणितेसु दण्डकेसु. मयं पनाति सङ्गहकाराचरियभूता बुद्धघोसनामका मयं पन, अत्तानं सन्धाय बहुवचनवसेन वुत्तं. न पुथुलो पाकारोति अड्ढतेय्यहत्थपासानतिक्कमं सन्धाय वुत्तं. हत्थसतम्पीति रतनसतम्पि.
सोति सामणेरो. भिक्खुस्स देतीति योजना. अपरोति सामणेरो.
फलं इमिस्सत्थीति फलिनी, इनपच्चयो इत्थिलिङ्गजोतको ई, तं साखन्ति योजना. फलिनिसाखन्ति समासतोपि पाठो अत्थि. मच्छिकवारणत्थन्ति मधुफाणितादीहि मक्खनट्ठाने निलीयन्तीति मक्खिका, तायेव मच्छिका खकारस्स छकारं कत्वा, तासं निवारणाय. मूलपटिग्गहमेवाति मूले पटिग्गहणमेव, पठमपटिग्गहमेवाति वुत्तं होति.
भिक्खु गच्छतीति सम्बन्धो. अरित्तेनाति केनिपातेन. तञ्हि अरति नावा गच्छति अनेनाति अरित्तं, तेन. तन्ति पटिग्गहणारहं भण्डं. अनुपसम्पन्नेनाति कारितकम्मं. तस्मिम्पीति चाटिकुण्डकेपि. तन्ति अनुपसम्पन्नं.
पाथेय्यतण्डुलेति पथस्स हिते तण्डुले. तेसन्ति सामणेरानं. इतरेहीति भिक्खूहि गहिततण्डुलेहि. सब्बेहि भिक्खूहि भुत्तन्ति सम्बन्धो. एत्थाति भिक्खूहि गहितेहि सामणेरस्स तण्डुलेहि यागुपचने न दिस्सतीति सम्बन्धो. कारणन्ति परिवत्तेत्वा भुत्तस्स च अपरिवत्तेत्वा भुत्तस्स च कारणं.
भत्तं पचितुकामो सामणेरोति योजना. भिक्खुना आरोपेतब्बं, अग्गि न कातब्बोति सम्बन्धो. पुन पटिग्गहणकिच्चं नत्थि मूले पटिग्गहितत्ताति अधिप्पायो.
अस्साति सामणेरस्स. ततोति अग्गिजालनतो.
तत्ते उदकेति उदके तापे. ततोति तण्डुलपक्खिपनतो.
पिधानन्ति उक्खलिपिधानं. तस्सेवाति हत्थकुक्कुच्चकस्स भिक्खुनो एव. दब्बिं वाति कटच्छुं वा. सो हि दरीयति विलोळीयति इमायाति दब्बीति वुच्चति.
तत्राति तस्मिं ठपने. तस्सेवाति लोलभिक्खुस्सेव. ततोति पत्ततो. पुन ततोति साखादितो. तत्थाति फलरुक्खे.
वितक्कं सोधेतुन्ति ‘‘मय्हम्पि दस्सती’’ति वितक्कं सोधेतुं. ततोति अम्बफलादितो.
पुन ततोति मातापितूनमत्थाय गहिततेलादितो. तेति मातापितरो. ततोयेवाति तेहियेव तण्डुलेहि सम्पादेत्वाति सम्बन्धो.
एत्थाति तापितउदके. अमुञ्चन्तेनेव हत्थेनाति योजना. अङ्गन्ति विनासं गच्छन्तीति अङ्गारा. दरीयन्ति फलीयन्तीति दारूनि.
वुत्तो सामणेरोति योजना.
गवति परिभुञ्जन्तानं विस्सट्ठं सद्दं करोतीति गुळो, गुळति विसतो जीवितं रक्खतीति वा गुळो, तं भाजेन्तो भिक्खूति सम्बन्धो. तस्साति लोलसामणेरस्स.
धूमस्सत्थाय वट्टीयति वट्टित्वा करीयतीति धूमवट्टि, तं. मुखीयति विपरीयतीति मुखं. कं वुच्चति सीसं, तं तिट्ठति एत्थाति कण्ठो.
भत्तुग्गारोति उद्धं गिरति निग्गिरतीति उग्गारो, भत्तमेव उग्गारो भत्तुग्गारो, उग्गारभत्तन्ति अत्थो. दन्तन्तरेति दन्तविवरे.