२. अत्थङ्गतसिक्खापदं
१५३. दुतिये परियायसद्दो वारत्थोति आह ‘‘वारेना’’ति. वारोति च अनुक्कमोयेवाति आह ‘‘पटिपाटियाति अत्थो’’ति. अधिकं चित्तं इमस्साति अधिचेतोति दस्सेन्तो आह ‘‘अधिचित्तवतो’’तिआदि. अधिचित्तं नाम इध अरहत्तफलचित्तमेव, न विपस्सनापादकभूतं अट्ठसमापत्तिचित्तन्ति आह ‘‘अरहत्तफलचित्तेना’’ति. ‘‘अधिचित्तसिक्खा’’तिआदीसु (पारा. ४५; दी. नि. ३.३०५; म. नि. १.४९७; अ. नि. ६.१०५; महानि. १०) हि विपस्सनापादकभूतं अट्ठसमापत्तिचित्तं ‘‘अधिचित्त’’न्ति वुच्चति. न पमज्जतोति न पमज्जन्तस्स. सातच्चकिरियायाति सततकरणेन. उभो लोके मुनति जानातीति मुनीति च, मोनं वुच्चति ञाणं मुननट्ठेन जाननत्थेन, तमस्सत्थीति मुनीति च दस्सेन्तो आह ‘‘मुनिनोती’’तिआदि. तत्थ ‘‘यो मुनति…पे… मुननेन वा’’तिइमिना पठमत्थं दस्सेति, ‘‘मोनं वुच्चति…पे… वुच्चती’’तिइमिना दुतियत्थं दस्सेति. मुन गतियन्ति धातुपाठेसु (सद्दनीतिधातुमालायं १५ पकारन्तधातु) वुत्तत्ता ‘‘यो मुनती’’ति एत्थ भूवादिगणिको मुनधातुयेव, न कीयादिगणिको मुधातूति दट्ठब्बं. अथ वा मुन ञाणेति धातुपाठेसु (सद्दनीतिधातुमालायं १७ कियादिगणिक) वुत्तत्ता ‘‘मुनाती’’ति कीयादिगणिकोव. धात्वन्तनकारलोपोति दट्ठब्बं. ‘‘मोनं वुच्चति ञाण’’न्ति चेत्थ ञाणं नाम अरहत्तञाणमेव. मोनस्स पथो मोनपथोति वुत्ते सत्ततिंस बोधिपक्खियधम्माव अधिप्पेताति आह ‘‘सत्ततिंसबोधिपक्खियधम्मेसू’’ति. अथ वा अधिसीलसिक्खादयो अधिप्पेताति आह ‘‘तीसु वा सिक्खासू’’ति. पुब्बभागपटिपदन्ति अरहत्तञाणस्स पुब्बभागे पवत्तं सीलसमथविपस्सनासङ्खातं पटिपदं. पुब्बभागेति अरहत्तञाणस्स पुब्बभागे. एत्थाति ‘‘अधिचेतसो…पे… सिक्खतो’’ति वचने. ‘‘तादिनो’’तिपदं ‘‘मुनिनो’’तिपदेन योजेतब्बन्ति आह ‘‘तादिसस्स खीणासवमुनिनो’’ति. एत्थाति ‘‘सोका न भवन्ति तादिनो’’ति वचने. रागादयो उपसमेतीति उपसन्तोति दस्सेतुं वुत्तं ‘‘रागादीन’’न्ति. सति अस्सत्थीति सतिमाति कत्वा मन्तुसद्दो निच्चयोगत्थोति आह ‘‘सतिया अविरहितस्सा’’ति.
न कसीयति न विलेखीयतीति अकासो, सोयेव आकासो. अन्तरेन छिद्देन इक्खितब्बोति अन्तलिक्खो. आकासो हि चतुब्बिधो अजटाकासो, कसिणुग्घाटिमाकासो, परिच्छिन्नाकासो, रूपपरिच्छेदाकासोति. तत्थ अजटाकासोव इधाधिप्पेतो ‘‘अन्तलिक्खे’’ति विसेसितत्ता. तेनाह ‘‘न कसिणुग्घाटिमे, न पन रूपपरिच्छेदे’’ति. परिच्छिन्नाकासोपि रूपपरिच्छेदाकासेन सङ्गहितो. ‘‘म’’न्ति पदं ‘‘अवमञ्ञन्ती’’ति पदे कम्मं. एत्तकमेवाति एतप्पमाणं ‘‘अधिचेतसो’’तिआदिसङ्खातं वचनमेव, न अञ्ञं बुद्धवचनन्ति अत्थो. अयन्ति चूळपन्थको थेरो. हन्दाति वस्सग्गत्थे निपातो. मम आनुभावं दस्सेमि, तुम्हे पस्सथ गण्हथाति अधिप्पायो. वुट्ठायाति ततो चतुत्थज्झानतो वुट्ठहित्वा. अन्तरापि धायतीति एत्थ पिसद्दस्स अट्ठानत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘अन्तरधायतिपी’’ति. एसेव नयो ‘‘सेय्यम्पि कप्पेती’’ति एत्थपि. थेरोति चूळपन्थको थेरो. इदं पदं अन्तरन्तरा युत्तट्ठानेसु सम्बन्धित्वा ‘‘तञ्चेव भणती’’तिइमिना सम्बन्धितब्बं. भातुथेरस्साति जेट्ठकभातुभूतस्स महापन्थकथेरस्स.
पद्मन्ति गाथायं तयो पादा इन्दवजिरा, चतुत्थपादो उपेन्दवजिरो. तस्मा पद्मन्ति एत्थ मकारे परे दुकारुकारस्स लोपं कत्वा परक्खरं नेत्वा ‘‘पद्म’’न्ति द्विभावेन लिखितब्बं. अवीतगन्धन्ति एत्थ वीति दीघुच्चारणमेव युत्तं. पङ्के दवति गच्छतीति पदुमं. कोकं दुग्गन्धस्स आदानं नुदति अपनेतीति कोकनुदं. सुन्दरो गन्धो इमस्साति सुगन्धं. अयं पनेत्थ योजना – यथा कोकनुदसङ्खातं सुगन्धं पातो पगेव बालातपेन फुल्लं विकसितं अवीतगन्धं हुत्वा विरोचमानं पदुमं सिया, तथा अङ्गीरसं अङ्गितो सरीरतो निच्छरणपभस्सररसं हुत्वा विरोचमानभूतं अन्तलिक्खे तपन्तं आदिच्चं इव तेधातुके तपन्तं सम्मासम्बुद्धं पस्साति.
पगुणन्ति वाचुग्गतं. ततोति असक्कुणेय्यतो. नन्ति चूळपन्थकं. थेरोति महापन्थको थेरो निक्कड्ढापेसीति सम्बन्धो. सोति चूळपन्थको. अथाति तस्मिं काले. भगवा आहाति योजना. बुद्धचक्खुनाति आसयानुसयइन्द्रियपरोपरियत्तञाणसङ्खातेन सब्बञ्ञुबुद्धानं चक्खुना. तन्ति चूळपन्थकं. तस्साति चूळपन्थकस्स. अथाति तस्मिं आरोचनकाले. अस्साति चूळपन्थकस्स, दत्वाति सम्बन्धो. रजं मलं हरति अपनेतीति रजोहरणं, पिलोतिकखण्डं. सोति चूळपन्थको. तस्साति पिलोतिकखण्डस्स, ‘‘अन्त’’न्तिपदे अवयविसम्बन्धो. परिसुद्धम्पीति पिसद्दो अपरिसुद्धे पिलोतिकखण्डे का नाम कथाति दस्सेति. संवेगन्ति सन्तासं भयन्ति अत्थो. अथाति तस्मिं आरम्भकाले. अस्साति चूळपन्थकस्स. ‘‘त’’न्तिपदं ‘‘ममायनभाव’’न्तिपदेन सम्बन्धं कत्वा योजना कातब्बाति. दुतियं.