१. परिमण्डलवग्ग-अत्थयोजना
सिक्खितसिक्खेन तीसु सिक्खासु चतूहि मग्गेहि सिक्खितसिक्खेन तादिना अट्ठहि लोकधम्मेहि अकम्पियट्ठेन तादिना, इट्ठानिट्ठेसु वा अविकारट्ठेन तादिना भगवता यानि सिक्खापदानि ‘‘सेखियानी’’ति भासितानि, दानि तेसम्पि सिक्खापदानं अयम्पि वण्णनाक्कमो भवतीति योजना.
५७६. तत्थाति सेखियसिक्खापदेसु, अत्थो एवं वेदितब्बोति योजना. ‘‘समन्ततो’’तिइमिना परित्यूपसग्गस्सत्थं दस्सेति. ‘‘नाभिमण्डलं जाणुमण्डल’’न्ति एत्थ उद्धंसद्दो च अधोसद्दो च अज्झाहरितब्बोति आह ‘‘उद्ध’’न्तिआदि. अट्ठङ्गुलमत्तन्ति भावनपुंसकं, निवासेतब्बन्ति सम्बन्धो. ततोति अट्ठङ्गुलमत्ततो. यथा पटिच्छन्नं होति, एवं निवासेन्तस्साति योजना. तत्रिदं पमाणन्ति तस्स निवासनस्स इदं पमाणं. तादिसस्साति दीघतो मुट्ठिपञ्चकस्स तिरियं अड्ढतेय्यहत्थस्स निवासनस्स. जाणुमण्डलं पटिच्छादनत्थं वट्टतीति योजना. तत्थाति चीवरेसु. न तिट्ठतीति विरळत्ता न तिट्ठति. तिट्ठतीति घनत्ता तिट्ठति.
निवासेन्तस्स चातिएत्थ चसद्दो अवधारणत्थो, निवासेन्तस्सेवाति अत्थो. केवलं एवं निवासेन्तस्सेव दुक्कटं न होति, अथ खो तथा निवासेन्तस्सापि दुक्कटमेवाति योजना. ये पन निवासनदोसाति सम्बन्धो. अञ्ञेति पुरतो च पच्छतो च ओलम्बेत्वा निवसनतो अञ्ञे. ते सब्बेति सब्बे ते निवासनदोसा. एत्थाति इमस्मिं विभङ्गे. तत्थेवाति खन्धकेयेव.
असञ्चिच्च निवासेन्तस्स अनापत्तीति सम्बन्धो. एसेव नयो ‘‘असतिया’’ति एत्थापि. अजानन्तस्साति एत्थ अजाननं दुविधं निवासनवत्तस्स अजाननं, आरूळ्होरूळ्हभावस्स अजाननन्ति. तत्थ आरूळ्होरूळ्हभावस्स अजाननं सन्धाय वुत्तं ‘‘अजानन्तस्सा’’ति दस्सेन्तो आह ‘‘अजानन्तस्साति एत्था’’तिआदि. हीति सच्चं. तस्साति निवासनवत्तस्स. अस्साति भिक्खुनो. तं पनाति आपत्तितो अमोक्खनं पन. तस्माति यस्मा युज्जति, तस्मा. योति भिक्खु. कुरुन्दियं वुत्तन्ति सम्बन्धो. सुक्खा जङ्घा इमस्साति सुक्खजङ्घो. महन्तं पिण्डिकमंसं इमस्साति महापिण्डिकमंसो. तस्साति भिक्खुस्स.
वणोति अरु. तञ्हि वणति गत्तविचुण्णनं करोतीति वणोति वुच्चति. वाळमिगा वा चोरा वाति एत्थ वासद्दो अवुत्तसम्पिण्डनत्थो, तेन अञ्ञापि उदकचिक्खल्लादयो आपदा सङ्गय्हन्ति.
५७७. इधाति इमस्मिं विभङ्गे, सिक्खापदे वा. उभो कण्णेति पुरतो च पच्छतो च निग्गते द्वे कण्णे. अविसेसेनाति ‘‘अन्तरघरे’’ति च ‘‘आरामे’’ति च विसेसं अकत्वा सामञ्ञेन. विहारेपीति सङ्घसन्निपातबुद्धुपट्ठानथेरुपट्ठानादिकालं सन्धाय वुत्तं.
५७८. कायेकदेसे कायसद्दो वत्ततीति आह ‘‘जाणुम्पि उरम्पी’’ति. ‘‘न सीसं पारुतेना’’तिइमिना ‘‘सुप्पटिच्छन्नेना’’तिपदस्स अतिब्यापितदोसं पटिक्खिपति. गण्ठिकन्ति पासो. सो हि गन्थेति बन्धतीति वा, गन्थेति बन्धति एत्थाति वा कत्वा गन्थिकोति वुच्चति. न्थकारस्स वाण्ठकारे कते गण्ठिको, तं गण्ठिकं पटिमुञ्चित्वा. उभो कण्णेति चीवरस्स द्वे कोणे. गलवाटकतोति एत्थ गलोति कण्ठो. सो हि खज्जभोज्जलेय्यपेय्यसङ्खातं चतुब्बिधं असनं गलति पन्नो हुत्वा कुच्छियं पतति इतोति गलोति वुच्चति. आवाटोयेव खुद्दकट्ठेन आवाटको, खुद्दकत्थे को. गले ठितो आवाटको गलवाटको. अकारतो हि आकारस्स लोपो ‘‘पप’’न्तिआदीसु (जा. १.१.२) विय. एत्थ हि पआपन्ति पदच्छेदो, अकारतो आकारस्स च लोपो. पवद्धं आपं पपं, महन्तं उदकन्ति अत्थो. सीसं विवरित्वाति सम्बन्धो.
५७९. वासं उपगतोति वा वासेन उपगतोति वा अत्थं पटिक्खिपन्तो आह ‘‘वासत्थाय उपगतस्सा’’ति.
५८०. हत्थपादे अकीळन्तो सुसंवुतो नामाति दस्सेन्तो आह ‘‘हत्थं वा पादं वा अकीळापेन्तो’’ति.
५८२. ओक्खित्तचक्खूति एत्थ ओसद्दो हेट्ठापरियायोति आह ‘‘हेट्ठा खित्तचक्खू’’ति. ‘‘हुत्वा’’तिइमिना किरियाविसेसनभावं दस्सेति. युगयुत्तकोति युगे युत्तको. दमियित्थाति दन्तो. आभुसो जानाति कारणाकारणन्ति आजानेय्यो. एत्तकन्ति चतुहत्थपमाणं. यो गच्छति, अस्स भिक्खुनो दुक्कटा आपत्ति होतीति योजना. ‘‘परिस्सयभाव’’न्ति च ‘‘परिस्सयाभाव’’न्ति च द्वे पाठा युज्जन्तियेव.
५८४. इत्थम्भूतलक्खणेति इमं पकारं इत्थं चीवरुक्खिपनं, भवति गच्छतीति भूतो, भिक्खु. लक्खीयति अनेनाति लक्खणं, चीवरं. इत्थं भूतो इत्थम्भूतो, तस्स लक्खणं इत्थम्भूतलक्खणं, तस्मिं. करणवचनं दट्ठब्बन्ति योजना. इत्थम्भूतलक्खणं नाम किरियाविसेसनस्स सभावोति आह ‘‘एकतो वा…पे… हुत्वाति अत्थो’’ति. अन्तोइन्दखीलतोति गामस्स अन्तोइन्दखीलतोति. पठमो वग्गो.