५. पाचित्तियकण्डं

१. मुसावादसिक्खापद-अत्थयोजना

खुद्दकानन्ति सुखुमापत्तिपकासकत्ता अप्पकानं, गणनतो वा पचुरत्ता बहुकानं. येसं सिक्खापदानन्ति सम्बन्धो. ‘‘येस’’न्ति पदं ‘‘सङ्गहो’’ति पदे साम्यत्थछट्ठी. सङ्गहीयते सङ्गहो. ‘‘नवहि वग्गेही’’तिपदं ‘‘सङ्गहो, सुप्पतिट्ठितो’’ति पदद्वये करणं. दानीति कालवाचको सत्तम्यन्तनिपातो इदानि-परियायो, इमस्मिं कालेति अत्थो. तेसन्ति खुद्दकानं, अयं वण्णनाति सम्बन्धो. भवतीति एत्थ ति-सद्दो एकंसत्थे अनागतकालिको होति ‘‘निरयं नून गच्छामि, एत्थ मे नत्थि संसयो’’तिआदीसु (जा. २.२२.३३१) विय. किञ्चापेत्थ हि यथा एकंसवाचको नूनसद्दो अत्थि, न एवं ‘‘भवती’’ति पदे, अत्थतो पन अयं वण्णना नून भविस्सतीति अत्थो गहेतब्बो. अथ वा अवस्सम्भावियत्थे अनागतकालवाचको होति ‘‘धुवं बुद्धो भवामह’’न्तिआदीसु (बु. वं. २.१०९-११४) विय. कामञ्हेत्थ यथा अवस्सम्भावियत्थवाचको धुवसद्दो अत्थि, न एवं ‘‘भवती’’ति पदे, अत्थतो पन धुवं भविस्सति अयं वण्णनाति अत्थो गहेतब्बोति दट्ठब्बं.

१. ‘‘तत्था’’ति पदं ‘‘मुसावादवग्गस्सा’’ति पदे निद्धारणसमुदायो, तेसु नवसु वग्गेसूति अत्थो. पठमसिक्खापदेति वा, तेसु खुद्दकेसु सिक्खापदेसूति अत्थो. सक्यानं पुत्तोति भगिनीहि संवासकरणतो लोकमरियादं छिन्दितुं, जातिसम्भेदतो वा रक्खितुं सक्कुणन्तीति सक्या. साकवनसण्डे नगरं मापेन्तीति वा सक्या, पुब्बराजानो. तेसं वंसे भूतत्ता एतरहिपि राजानो सक्या नाम, तेसं पुत्तोति अत्थो. ‘‘बुद्धकाले’’ति पदं ‘‘पब्बजिंसू’’ति पदे आधारो. सक्यकुलतो निक्खमित्वाति सम्बन्धो. ‘‘वादक्खित्तो’’त्यादिना वादेन खित्तो, वादम्हि वाति अत्थं दस्सेति. यत्र यत्राति यस्सं यस्सं दिट्ठियं पवत्ततीति सम्बन्धो. अवजानित्वाति पटिस्सवेन वियोगं कत्वा. अवसद्दो हि वियोगत्थवाचको. ‘‘अपजानित्वा’’तिपि पाठो, पटिञ्ञातं अपनीतं कत्वाति अत्थो. दोसन्ति अयुत्तिदोसं, सल्लक्खेन्तो हुत्वाति सम्बन्धो. कथेन्तो कथेन्तोति अन्तसद्दो मानसद्दकारियो. कथियमानो कथियमानोति हि अत्थो. पटिजानित्वाति पटिञ्ञातं कत्वा. आनिसंसन्ति निद्दोसं गुणं. पटिपुब्बो चरसद्दो पटिच्छादनत्थोति आह ‘‘पटिचरति पटिच्छादेती’’ति. ‘‘किं पन रूपं निच्चं वा अनिच्चं वा’’ति वुत्ते ‘‘अनिच्च’’न्ति वदति. कस्माति वुत्ते ‘‘जानितब्बतो’’ति वदति. यदि एवं निब्बानम्पि जानितब्बत्ता अनिच्चं नाम सियाति वुत्ते अत्तनो हेतुम्हि दोसं दिस्वा अहं ‘‘जानितब्बतो’’ति हेतुं न वदामि, ‘‘जातिधम्मतो’’ति पन वदामि. तया पन दुस्सुतत्ता एवं वुत्तन्ति वत्वा अञ्ञेनञ्ञं पटिचरति. ‘‘कुरुन्दिय’’न्ति पदं ‘‘वुत्त’’न्ति पदे आधारो. एतस्साति ‘‘रूपं अनिच्चं जानितब्बतो’’ति वचनस्स. तत्राति कुरुन्दियं. तस्साति पटिजाननावजाननस्स. ‘‘पटिच्छादनत्थ’’न्ति पदं ‘‘भासती’’तिपदे सम्पदानं. ‘‘महाअट्ठकथाय’’न्तिपदं ‘‘वुत्त’’न्ति पदे आधारो. ‘‘दिवाट्ठानादीसू’’ति पदं उपनेतब्बं. इदं ‘‘असुकस्मिं नामपदेसे’’ति पदे निद्धारणसमुदायो.

३. सम्मा वदति अनेनाति संवादनं, उजुजातिकचित्तं, न संवादनं विसंवादनं, वञ्चनाधिप्पायवसप्पवत्तं चित्तन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘विसंवादनचित्त’’न्ति. ‘‘वाचा’’त्यादिना वचति एतायाति वाचाति अत्थं दस्सेति. हीति दळ्हीकरणजोतकं, तदमिना सच्चन्ति अत्थो. ‘‘वाचायेवा’’ति पदं ‘‘ब्यप्पथो’’ति पदे तुल्यत्थं, ‘‘वुच्चती’’ति पदे कम्मं. पथसद्दपरत्ता वाचासद्दस्स ब्यादेसो कतो. सुद्धचेतना कथिताति सम्बन्धो. तंसमुट्ठितसद्दसहिताति ताय चेतनाय समुट्ठितेन सद्देन सह पवत्ता चेतना कथिताति योजना.

‘‘एव’’न्ति पदं ‘‘दस्सेत्वा’’ति पदे निदस्सनं, करणं वा. ‘‘दस्सेत्वा’’ति पदं ‘‘दस्सेन्तो आहा’’ति पदद्वये पुब्बकालकिरिया. अन्तेति ‘‘वाचा’’तिआदीनं पञ्चन्नं पदानं अवसाने. ‘‘आहा’’ति एत्थ वत्तमान-तिवचनस्स अकारो पच्चुप्पन्नकालवाचकेन ‘‘इदानी’’ति पदेन योजितत्ता. ‘‘तत्था’’ति पदं ‘‘अत्थो वेदितब्बो’’ति पदे आधारो. एत्थाति ‘‘अदिट्ठं दिट्ठं मे’’तिआदीसु. ‘‘पाळिय’’न्ति पदं ‘‘देसना कता’’ति पदे आधारो. निस्सितविञ्ञाणवसेन अवत्वा निस्सयपसादवसेन ‘‘चक्खुना दिट्ठ’’न्ति वुत्तन्ति आह ‘‘ओळारिकेनेवा’’ति.

४. तस्साति ‘‘तीहाकारेही’’तिआदिवचनस्स. ‘‘अत्थो’’ति पदं ‘‘वेदितब्बो’’ति पदे कम्मं. हीति विसेसजोतकं, विसेसं कथयिस्सामीति अत्थो. तत्थाति चतुत्थपाराजिके. इधाति इमस्मिं सिक्खापदे.

९. आदीनम्पीति पिसद्दो सम्पिण्डनत्थो.

११. मन्दसद्दो जळत्थवाचकोति आह ‘‘मन्दत्ता जळत्ता’’ति. यो पन अञ्ञं भणतीति सम्बन्धो. ‘‘सामणेरेना’’ति पदं ‘‘वुत्तो’’ति पदे कत्ता. अपिसद्दो पुच्छावाचको, ‘‘पस्सित्था’’ति पदेन योजेतब्बो, अपि पस्सित्थाति अत्थो. ‘‘अदिट्ठं दिट्ठं मे’’तिआदिवचनतो अञ्ञा पूरणकथापि ताव अत्थीति दस्सेन्तो आह ‘‘अञ्ञा पूरणकथा नाम होती’’ति. अप्पताय ऊनस्स अत्थस्स पूरणवसेन पवत्ता कथा पूरणकथा. एसा पूरणकथा नाम काति आह ‘‘एको’’तिआदि. एसा हि गामे अप्पकम्पि तेलं वा पूवखण्डं वा पस्सित्वा वा लभित्वा वा बहुकं कत्वा पूरणवसेन कथितत्ता पूरणकथा नाम. बहुकानि तेलानि वा पूवे वा पस्सन्तोपि लभन्तोपि अप्पकं कत्वा ऊनवसेन कथितत्ता ऊनकथापि अत्थीति सक्का वत्तुं. अट्ठकथासु पन अवुत्तत्ता वीमंसित्वा गहेतब्बं. बहुकाय पूरणस्स अत्थस्स ऊनवसेन पवत्ता कथा ऊनकथाति विग्गहो कातब्बोति. पठमं.

२. ओमसवाद सिक्खापदं

१२. दुतिये मसधातु विज्झनत्थे पवत्तति ‘‘ओमट्ठं उम्मट्ठ’’न्तिआदीसु (सं. नि. अट्ठ. १.१.२१) वियाति दस्सेन्तो आह ‘‘ओमसन्तीति ओविज्झन्ती’’ति.

१३. ‘‘इदं वत्थु’’न्ति पदं ‘‘आहरी’’ति पदे कम्मं. नन्दितब्बोति नन्दो वण्णबलादि, सो एतस्सत्थीति नन्दी. विसालानि महन्तानि विसाणानि एतस्सत्थीति विसालो, नन्दी च सो विसालो चेति नन्दिविसालोति वचनत्थं दस्सेति ‘‘नन्दिविसालो नामा’’तिआदिना. सोति नन्दिविसालो, ‘‘आहा’’ति पदे कत्ता. तत्थेवाति युञ्जितट्ठानेयेव. अहेतुकपटिसन्धिकालेपीति पि-सद्दो अनुग्गहत्थवाचको, पगेव द्विहेतुक तिहेतुक पटिसन्धिकालेति अत्थो. ‘‘तेन चा’’ति चकारस्स अवुत्तसम्पिण्डनत्थत्ता ‘‘अत्तनो कम्मेन चा’’ति अत्थं सम्पिण्डेतीति आह ‘‘अत्तनो कम्मेन चा’’ति. अत्तनोति नन्दिविसालस्स.

१५. एत्थाति एतिस्सं पदभाजनियं, ‘‘आहा’’ति पदे आधारो. ‘‘यस्मा’’ति पदं विभजितुकामो’’ति पदे हेतु. अट्ठुप्पत्तियंयेव ‘‘हीनेनापी’’ति वत्वा पदभाजनियं अवुत्तत्ता इदं वुत्तन्ति दट्ठब्बं. वेणुकारजातीति विलीवकारजाति. नेसादजातीति एत्थ केवट्टजातिपि सङ्गहिता.

पु वुच्चति करीसं, तं कुसति अपनेतीति पुक्कुसो. पुप्फं वुच्चति करीसं, कुसुमं वा, तं छड्डेतीति पुप्फछड्डको.

कुटति छिन्दतीति कोट्ठो, सोयेव कोट्ठको. यकारभकारे एकतो योजेत्वा ‘‘यभा’’ति यो अक्कोसो अत्थि, एसो हीनो नाम अक्कोसोति योजना.

१६. सब्बपदेसूति नामादीसु सब्बपदेसु. एत्थाति इमस्मिं सिक्खापदे. अलिकन्ति असच्चं, मिच्छावाचन्ति सम्बन्धो. योपि वदतीति योजना.

२६. परिहरित्वाति परिमुखं कथनं अपनेत्वा. दवं परिहासं कामेतीति दवकामो, तस्स भावो दवकम्यं, तंयेव दवकम्यता. अनुपसम्पन्नन्ति एत्थ अकारस्स सदिसत्थमग्गहेत्वा अञ्ञत्थोव गहेतब्बोति आह ‘‘ठपेत्वा भिक्खु’’न्तिआदि. यदि हि सदिसत्थो भवेय्य, सामणेरोव अनुपसम्पन्नो नाम सिया सण्ठानेन च पुरिसभावेन च सदिसत्ता, तस्मा अञ्ञत्थोव गहेतब्बोति दट्ठब्बं. सब्बसत्ताति एत्थ सब्बसद्दो अनवसेसत्थो मनुस्से उपादाय वचनत्थजाननाजाननपकतिकानं सब्बसत्तानम्पि गहितत्ता.

३५. अत्थपुरेक्खारो नामाति वेदितब्बोति सम्बन्धो. सिक्खापदमपेक्खिय नपुंसकलिङ्गवसेन ‘‘किरिय’’न्तिआदि वुत्तं. आपत्तिमपेक्खिय इत्थिलिङ्गवसेन ‘‘किरिया’’तिआदि वुत्तं. वज्जकम्मसद्दा सिक्खापदमपेक्खन्तापि आपत्ति, मपेक्खन्तापि नियतनपुंसकलिङ्गत्ता नपुंसकायेव, तस्मा ते द्वे आपत्तिट्ठाने न वुत्ताति दट्ठब्बन्ति. दुतियं.

३. पेसुञ्ञसिक्खापदं

३६. ततिये ‘‘जातभण्डनान’’न्ति वत्तब्बे अग्याहितोतिआदीसु विय विसेसनपरनिपातवसेन ‘‘भण्डनजातान’’न्ति वुत्तन्ति आह ‘‘सञ्जातभण्डनान’’न्ति. ‘‘पुब्बभागो’’ति वत्वा तस्स सरूपं दस्सेति ‘‘इमिना च इमिना चा’’तिआदिना. विरुद्धं वदति एतेनाति विवादो, विग्गाहिककथा, तं आपन्नाति विवादापन्ना, तेसं. पिसति सञ्चुण्णेतीति पिसुणो, पुग्गलो, तस्स इदन्ति पेसुञ्ञं, वचनन्ति अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘पेसुञ्ञन्ति पिसुणवाच’’न्ति.

३७. भिक्खुपेसुञ्ञेति भिक्खूनं सन्तिकं उपसंहटे पेसुञ्ञवचनेति छट्ठीसमासो.

३८. ‘‘दिस्वा’’ति पदं ‘‘भणन्तस्सा’’ति पदे पुब्बकालकिरिया, दस्सनं हुत्वाति अत्थो. ततियं.

४. पदसोधम्मसिक्खापदं

४४. चतुत्थे पटिमुखं आदरेन सुणन्तीति पतिस्सा, न पतिस्सा अप्पतिस्साति दस्सेन्तो आह ‘‘अप्पतिस्सवा’’ति.

४५. ‘‘पदसो’’ति एत्थ सो-पच्चयो विच्छत्थवाचकोति आह ‘‘पदं पद’’न्ति. तत्थाति तेसु चतुब्बिधेसु. पदं नाम इध अत्थजोतकं वा विभत्यन्तं वा न होति, अथ खो लोकियेहि लक्खितो गाथाय चतुत्थंसो पादोव अधिप्पेतोति आह ‘‘पदन्ति एको गाथापादो’’ति. अनु पच्छा वुत्तपदत्ता दुतियपादो अनुपदं नाम. अनु सदिसं ब्यञ्जनं अनुब्यञ्जनन्ति अत्थं दस्सेति ‘‘अनुब्यञ्जन’’न्तिआदिना. ब्यञ्जनसद्दो पद-परियायो. यंकिञ्चि पदं अनुब्यञ्जनं नाम न होति, पुरिमपदेन पन सदिसं पच्छिमपदमेव अनुब्यञ्जनं नाम.

वाचेन्तो हुत्वा निट्ठापेतीति योजना. ‘‘एकमेकं पद’’न्ति पदं ‘‘निट्ठापेती’’ति पदे कारितकम्मं. ‘‘थेरेना’’ति पदं ‘‘वुत्ते’’ति पदे कत्ता, ‘‘एकतो’’ति पदे सहत्थो. सामणेरो अपापुणित्वा भणतीति सम्बन्धो. मत्तमेवाति एत्थ एवसद्दो मत्तसद्दस्स अवधारणत्थं दस्सेति, तेन पकारं पटिक्खिपति. ‘‘अनिच्च’’न्ति च ‘‘अनिच्चा’’ति च द्विन्नं पदानं सतिपि लिङ्गविसेसत्ते अनुब्यञ्जनत्ता आपत्तिमोक्खो नत्थीति आह ‘‘अनुब्यञ्जनगणनाय पाचित्तिया’’ति.

ब्रह्मजालादीनीति एत्थ आदिसद्देन सामञ्ञफलसुत्तादीनि दीघसुत्तानि (दी. नि. १.१५० आदयो) सङ्गहितानि. चसद्देन ओघतरणसुत्तादीनि संयुत्तसुत्तानि (सं. नि. १.१) च चित्तपरियादानसुत्तादीनि अङ्गुत्तरसुत्तानि (अ. नि. १.२ आदयो) च सङ्गहितानि. सोति देवताभासितो वेदितब्बोति योजना.

किञ्चापि वदतीति सम्बन्धो. एत्थ च किञ्चापिसद्दो गरहत्थवाचको, पनसद्दो अनुग्गहत्थवाचको. मेण्डकमिलिन्दपञ्हेसूति मेण्डकपञ्हे च मिलिन्दपञ्हे च. यन्ति सुत्तं वुत्तन्ति सम्बन्धो. आरम्मणकथा बुद्धिककथा दण्डककथा ञाणवत्थुकथाति योजेतब्बं पेय्यालवसेन वुत्तत्ता. इमायो पकरणानि नामाति वदन्ति. महापच्चरियादीसु वत्वा परिग्गहितोति योजना. यन्ति सुत्तं.

४८. तत्राति ‘‘एकतो उद्दिसापेन्तो’’ति वचने. उद्दिसापेन्तीति आचरियं देसापेन्ति बहुकत्तारमपेक्खिय बहुवचनवसेन वुत्तं. तेहीति उपसम्पन्नानुपसम्पन्नेहि. द्वेपीति उपसम्पन्नो च अनुपसम्पन्नो च.

उपचारन्ति द्वादसहत्थूपचारं. येसन्ति भिक्खूनं. पलायनकगन्थन्ति परिवज्जेत्वा गच्छन्तं पकरणं. सामणेरो गण्हातीति योजना.

ओपातेतीति अवपातेति, गळितापेतीति अत्थो. सुत्तेपीति वेय्याकरणसुत्तेपि. तन्ति येभुय्येन पगुणगन्थं. परिसङ्कमानन्ति सारज्जमानं. यं पन वचनं वुत्तन्ति सम्बन्धो. किरियसमुट्ठानत्ताति इमस्स सिक्खापदस्स किरियसमुट्ठानत्ताति. चतुत्थं.

५. सहसेय्यसिक्खापदं

४९. पञ्चमे मुट्ठा सति एतेसन्ति मुट्ठस्सती. नत्थि सम्पजानं एतेसन्ति असम्पजाना. भवङ्गोतिण्णकालेति निद्दोक्कमनकाले.

५०. ‘‘पकतिया’’ति पदं ‘‘देन्ती’’ति पदे विसेसनं. ते भिक्खू देन्तीति सम्बन्धो. ‘‘गारवेना’’ति पदञ्च ‘‘सिक्खाकामताया’’ति पदञ्च ‘‘देन्ती’’ति पदे हेतु. सीसस्स उपधानं उस्सीसं, तस्स करीयते उस्सीसकरणं, तंयेव अत्थो पयोजनं उस्सीसकरणत्थो, तदत्थाय. तत्राति पुरिमवचनापेक्खं, ‘‘सिक्खाकामताया’’ति वचनेति अत्थो. निदस्सनन्ति सेसो. अथ वा सिक्खाकामतायाति पच्चत्ते भुम्मवचनं. ‘‘इदम्पिस्स होति सीलस्मि’’न्तिआदीसु (दी. नि. १.१९५ आदयो) विय. इदम्पि सिक्खाकामताय अयं सिक्खाकामता सिक्खाकामभावो होतीति योजना. एस नयो ‘‘तत्रिदं समन्तपासादिकाय समन्तपासादिकत्तस्मि’’न्तिआदीसुपि. भिक्खू खिपन्तीति योजना. तन्ति आयस्मन्तं राहुलं. अथाति खिपनतो पच्छा. इदन्ति वत्थु. सम्मुञ्चनिकचवरछड्डनकानि सन्धाय वुत्तं. तेनायस्मता राहुलेन पातितं नु खोति योजना. सो पनायस्मा गच्छतीति सम्बन्धो. अपरिभोगा अञ्ञेसन्ति अञ्ञेहि न परिभुञ्जितब्बा.

५१. हीति सच्चं, यस्मा वा. सयनं सेय्या, कायपसारणकिरिया, सयन्ति एत्थाति सेय्या, मञ्चपीठादि. तदुभयम्पि एकसेसेन वा सामञ्ञनिद्देसेन वा एकतो कत्वा ‘‘सहसेय्य’’न्ति वुत्तन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘सेय्या’’तिआदि. तत्थाति द्वीसु सेय्यासु. तस्माति यस्मा द्वे सेय्या दस्सिता, तस्मा. ‘‘सब्बच्छन्ना’’तिआदिना लक्खणं वुत्तन्ति योजना. पाकटवोहारन्ति लोके विदितं वचनं. दुस्सकुटियन्ति दुस्सेन छादितकुटियं. अट्ठकथासु यथावुत्ते पञ्चविधच्छदनेयेव गय्हमाने को दोसोति आह ‘‘पञ्चविधच्छदनेयेवा’’तिआदि. यं पन सेनासनं परिक्खित्तन्ति सम्बन्धो. पाकारेन वाति इट्ठकसिलादारुना वा. अञ्ञेन वाति किलञ्जादिना वा. वत्थेनपीति पिसद्दो पगेव इट्ठकादिनाति दस्सेति. यस्साति सेनासनसङ्खाताय सेय्याय. उपरीति वा समन्ततोति वा योजना. एकेन द्वारेन पविसित्वा सब्बपासादस्स वळञ्जितब्बतं सन्धाय वुत्तं ‘‘एकूपचारो’’ति. सतगब्भं वा चतुस्सालं एकूपचारं होतीति सम्बन्धो. तन्ति सेनासनसङ्खातं सेय्यं.

तत्थाति सेनासनसङ्खातायं सेय्यायं. सम्बहुला सामणेरा सचे होन्ति, एको भिक्खु सचे होतीति योजना. ‘‘सामणेरा’’ति इदं पच्चासन्नवसेन वुत्तं, उपलक्खणवसेन वा अञ्ञेहिपि सहसेय्यानं आपत्तिसम्भवतो. तेति सामणेरा. सब्बेसन्ति भिक्खूनं. तस्साति सामणेरस्स. एसेव नयोति एसो एव नयो, न अञ्ञो नयोति अत्थो. अथ वा एसेव नयोति एसो इव नयो, एसो एतादिसो नयो इव अयं नयो दट्ठब्बोति अत्थो.

अपि चाति एकंसेन. एत्थाति इमस्मिं सिक्खापदे. चतुक्कन्ति एकावासएकानुपसम्पन्नं, एकावासनानुपसम्पन्नं, नानावासएकानुपसम्पन्नं, नानावासनानुपसम्पन्नन्ति चतुसमूहं, चतुपरिमाणं वा. योति भिक्खु. हिसद्दो वित्थारजोतको, तं वचनं वित्थारयिस्सामीति अत्थो, वित्थारो मया वुच्चतेति वा. देवसिकन्ति दिवसे दिवसे. णिकपच्चयो हि विच्छत्थवाचको. योपि सहसेय्यं कप्पेति, तस्सापि आपत्तीति योजेतब्बो. तत्राति ‘‘तिरच्छानगतेनापी’’ति वचने.

‘‘अपदानं अहिमच्छा, द्विपदानञ्च कुक्कुटी;

चतुप्पदानं मज्जारी, वत्थु पाराजिकस्सिमा’’ति. (पारा. अट्ठ. १.५५);

इमं गाथं सन्धाय वुत्तं ‘‘वुत्तनयेनेवा’’ति. तस्माति यस्मा वेदितब्बो, तस्मा. गोधाति कुण्डो. बिळालोति आखुभुजो. मङ्गुसोति नकुलो.

असम्बद्धभित्तिकस्स कतपासादस्साति योजना. तुलाति एत्थ तुला नाम थम्भान, मुपरि दक्खिणुत्तरवित्थारवसेन ठपितो दारुविसेसो थलति थम्भेसु पतिट्ठातीति कत्वा. ता पन हेट्ठिमपरिच्छेदतो तिस्सो, उक्कट्ठपरिच्छेदेन पन पञ्चसत्तनवादयो. नानूपचारे पासादेति सम्बन्धो.

वाळसङ्घाटादीसूति वाळरूपं दस्सेत्वा कतेसु सङ्घाटादीसु. आदिसद्देन तुलं सङ्गण्हाति. एत्थ च सङ्घाटो नाम तुलान, मुपरि पुब्बपच्छिमायामवसेन ठपितो कट्ठविसेसो सम्मा घटेन्ति एत्थ गोपानस्यादयोति कत्वा. ते पन तयो होन्ति. निब्बकोसब्भन्तरेति छदनकोटिअब्भन्तरे. परिमण्डलं वा चतुरस्सं वा सेनासनं होतीति सम्बन्धो. तत्राति तस्मिं सेनासने. अपरिच्छिन्नो गब्भस्स उपचारो एतेसन्ति अपरिच्छिन्नगब्भूपचारा सब्बगब्भा, ते पविसन्तीति अत्थो. निपन्नानं भिक्खूनन्ति योजना. तत्राति तस्मिं पमुखे. पमुखस्स सब्बच्छन्नत्ता, सब्बपरिच्छन्नत्ता च आपत्तिं करोतीति योजना. ननु पमुखे छन्नमेव अत्थि, नो परिच्छन्नन्ति आह ‘‘गब्भपरिक्खेपो’’तिआदि. हीति सच्चं.

यं पन अन्धकट्ठकथायं वुत्तन्ति सम्बन्धो. जगतीति पथविया च मन्दिरालिन्दवत्थुस्स च नाममेतं. इध पन मन्दिरालिन्दवत्थुसङ्खाता भूभेदा गहिता. तत्थाति अन्धकट्ठकथायं. कस्मा पाळिया न समेतीति आह ‘‘दसहत्थुब्बेधापी’’तिआदि. हीति यस्मा. तत्थाति अन्धकट्ठकथायं. येपि महापासादा होन्तीति योजना. तेसुपीति महापासादेसुपि.

सुधाछदनमण्डपस्साति एत्थ ‘‘सुधा’’ति इदं उपलक्खणवसेन वुत्तं येन केनचि छदनमण्डपस्सापि अधिप्पेतत्ता. मण्डं वुच्चति सूरियरस्मि, तं पाति रक्खति, ततो वा जनन्ति मण्डपं. ननु एकूपचारं होति पाकारस्स छिद्दत्ताति आह ‘‘न ही’’तिआदि. हीति सच्चं, यस्मा वा. वळञ्जनत्थाय एवाति एवकारो योजेतब्बो. तेनाह ‘‘न वळञ्जनूपच्छेदनत्थाया’’ति. अथ वा ‘‘सद्दन्तरत्थापोहनेन सद्दो अत्थं वदती’’ति (उदा. अट्ठ. १; दी. नि. टि. १.१; म. नि. टी. १.मूलपरियायसुत्तवण्णना; सं. नि. टी. १.१.ओघतरणसुत्तवण्णना; अ. नि. टी. १.१.रुपादिवग्गवण्णना) वुत्तत्ता ‘‘न वळञ्जनूपच्छेदनत्थाया’’ति वुत्तं. कवाटन्ति एत्थ द्वारमेव अधिप्पेतं परियायेन वुत्तत्ता, असति च द्वारे कवाटस्साभावतो. संवरणविवरणकाले कवति सद्दं करोतीति कवाटं.

तत्राति ‘‘एकूपचारत्ता’’ति वचने. यस्साति परवादिनो. अनुयोगो सियाति योजना. इधाति इमस्मिं सहसेय्यसिक्खापदे, वुत्तन्ति सम्बन्धो. तत्थाति पिहितद्वारे गब्भे. सोति परवादी. सब्बच्छन्नत्ता आपत्ति इति वुत्तेति योजना. एसेव नयो ‘‘सब्बपरिच्छन्नता न होती’’ति एत्थापि. पच्चागमिस्सतीति पति आगमिस्सति, पुन आगमिस्सतीति अत्थो.

ब्यञ्जनमत्तेनेवाति ‘‘सब्बच्छन्ना’’तिआदिअक्खरपदमत्तेनेव, न अत्थवसेन. ‘‘एवञ्च सती’’ति इमिना अब्यापितदोसं दस्सेति. ततोति अनापत्तितो, परिहायेय्याति सम्बन्धो. तस्माति यस्मा अनियतेसु वुत्तं, तस्मा. तत्थाति अनियतेसु. इधापीति इमस्मिं सिक्खापदेपि. यं यन्ति सेनासनं. सब्बत्थाति सब्बेसु सेनासनेसु, सहसेय्यापत्ति होतीति सम्बन्धो.

५३. द्वीसु अट्ठकथावादेसु महाअट्ठकथावादोव युत्तोति सो पच्छा वुत्तो.

इमिनापीति सेनम्बमण्डपेनापि. एतन्ति जगतिया अपरिक्खित्ततं. यथाति यंसद्दत्थो ततियन्तनिपातो, येन सेनम्बमण्डपेनाति अत्थोति. पञ्चमं.

६. दुतियसहसेय्यसिक्खापदं

५५. छट्ठे आगन्तुका वसन्ति एत्थाति आवसथो, आवसथो च सो अगारञ्चेति आवसथागारन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘आगन्तुकानं वसनागार’’न्ति. मनुस्सानं सन्तिका वचनं सुत्वाति वचनसेसो योजेतब्बो. साटकन्ति उत्तरसाटकं, निवत्थवत्थन्तिपि वदन्ति. अच्चागम्माति त्वापच्चयन्तपदस्स सम्बन्धं दस्सेतुमाह ‘‘पवत्तो’’ति. यथा ओमसवादसिक्खापदे अक्कोसेतुकामताय खत्तियं ‘‘चण्डालो’’ति वदतो अलिकं भणतोपि मुसावादसिक्खापदेन अनापत्ति, ओमसवादसिक्खापदेनेव आपत्ति, एवमिधापि मातुगामेन सह सयतो पठमसहसेय्यसिक्खापदेन अनापत्ति, इमिनाव आपत्तीति दट्ठब्बन्ति. छट्ठं.

७. धम्मदेसनासिक्खापदं

६०. सत्तमे महाद्वारेति बहि ठिते महाद्वारे. आगम्म, पविसित्वा वा वसनट्ठानत्ता ओवरको आवसथो नामाति आह ‘‘ओवरकद्वारे’’ति. सुनिग्गतेनाति सुट्ठु बहि निक्खमित्वा गतेन सद्देन. ‘‘अञ्ञातु’’न्ति पदस्स ‘‘न ञातु’’न्ति अत्थं पटिक्खिपन्तो आह ‘‘आजानितु’’न्ति. इमिना नकारविकारो अइति निपातो न होति, आइति उपसग्गोति पन दस्सेति. ‘‘विञ्ञुना पुरिसेना’’ति एत्तकमेव अवत्वा ‘‘पुरिसविग्गहेना’’ति वदन्तो मनुस्सपुरिसविग्गहं गहेत्वा ठितेन यक्खेन पेतेन तिरच्छानगतेन सद्धिं ठिताय मातुगामस्स देसेतुं न वट्टतीति दस्सेति. न यक्खेनाति यक्खेन सद्धिं ठिताय मातुगामस्स देसेतुं न वट्टतीति योजना. एस नयो ‘‘न पेतेन, न तिरच्छानगतेना’’ति एत्थापि.

६६. छप्पञ्चवाचाहीति एत्थ ‘‘पञ्चा’’ति वाचासिलिट्ठवसेन वुत्तं कस्सचि पयोजनस्साभावा. तत्थाति ‘‘छप्पञ्चवाचाही’’ति पदे. एको गाथापादो एका वाचाति वदन्तो चुण्णिये विभत्यन्तं एकं पदं एका वाचा नामाति दस्सेति, अत्थजोतकपदं वा वाक्यपदं वा न गहेतब्बं. ‘‘एकं पदं पाळितो, पञ्च अट्ठकथातो’’ति इमिना ‘‘द्वे पदानि पाळितो, चत्तारि अट्ठकथातो’’तिआदिनयोपि गहेतब्बो. छपदानतिक्कमोयेव हि पमाणं. तस्मिन्ति एत्थ सति विभत्तिविपल्लासे लिङ्गस्सापि विपल्लासो होति ‘‘तस्मि’’न्ति पुल्लिङ्गेन वुत्तत्ता. सति च विभत्तिविपल्लासे ‘‘तस्सा’’ति इत्थिलिङ्गभावेन पवत्ता. ‘‘मातुगामस्सा’’ति नियतपुल्लिङ्गापेक्खनस्स असम्भवतो अत्थवसेन ‘‘एकिस्सा’’ति इत्थिलिङ्गभावेन वुत्तं. इमिना भेदलिङ्गनिस्सितो विसेसनविसेस्योपि अत्थीति दस्सेति. तुम्हाकन्ति निद्धारणसमुदायो. ‘‘सुणाथा’’ति अवत्वा आभोगोपि वट्टतीति आह ‘‘पठम’’न्तिआदि. पठमन्ति च पठममेव. तेन वुत्तं ‘‘न पच्छा’’ति. पुट्ठो हुत्वा भिक्खु कथेतीति योजनाति. सत्तमं.

८. भूतारोचनसिक्खापदं

६७. अट्ठमे तत्थाति चतुत्थपाराजिकसिक्खापदे. इधाति भूतारोचनसिक्खापदे. हीति सच्चं, यस्मा वा. पयुत्तवाचाति पच्चयेहि युत्ता वाचा. तथाति ततो गुणारोचनकारणा, अरिया सादियिंसूति योजना.

यतसद्दानं निच्चसम्बन्धत्ता वुत्तं ‘‘ये’’तिआदि. सब्बेपीति पुथुज्जनारियापि. भूतन्ति विज्जमानं. कस्मा सब्बेपि पटिजानिंसु, ननु अरियेहि अत्तनो गुणानं अनारोचितत्ता न पटिजानितब्बन्ति आह ‘‘अरियानम्पी’’तिआदि. हीति सच्चं, यस्मा वा. अरियानम्पि अब्भन्तरे उत्तरिमनुस्सधम्मो यस्मा भूतो होति, तस्मा सब्बेपि ‘‘भूतं भगवा’’ति पटिजानिंसूति योजना. यस्मा भासितो विय होति, तस्माति योजना. अरिया पटिजानिंसूति सम्बन्धो. अनादीनवदस्सिनोति दोसस्स अदस्सनधम्मा. तेहीति अरियेहि, भासितोति सम्बन्धो. यं पिण्डपातं उप्पादेसुन्ति योजना. अञ्ञेति पुथुज्जना. सब्बसङ्गाहिकेनेवाति सब्बेसं पुथुज्जनारियानं सङ्गहणे पवत्तेनेव. सिक्खापदविभङ्गेपीति सिक्खापदस्स पदभाजनियेपि. तत्थाति चतुत्थपाराजिके. इधाति इमस्मिं सिक्खापदे.

७७. उत्तरिमनुस्सधम्ममेव सन्धाय वुत्तं, न सुतादिगुणन्ति अत्थो. अन्तरा वाति परिनिब्बानकालतो अञ्ञस्मिं काले वा. अतिकड्ढियमानेनाति अतिनिप्पीळियमानेन. उम्मत्तकस्साति इदं पनाति एत्थ इति-सद्दो आद्यत्थो. तेन ‘‘खित्तचित्तस्सा’’तिआदिं सङ्गण्हाति. दिट्ठिसम्पन्नानन्ति मग्गपञ्ञाय, फलपञ्ञाय च सम्पन्नानं. अनापत्तीति पाचित्तियापत्तिया अनापत्ति न वत्तब्बा, आपत्तियेव होति, तस्मा ‘‘उम्मत्तकस्स अनापत्ती’’ति न वत्तब्बन्ति अधिप्पायोति. अट्ठमं.

९. दुट्ठुल्लारोचनसिक्खापदं

७८. नवमे तत्राति तस्सं ‘‘दुट्ठुल्ला नामा’’तिआदिपाळियं, तासु वा पाळिअट्ठकथासु. विचारणाति वीमंसना. उपसम्पन्नसद्देति उपसम्पन्नसद्दत्थभावे. एत्थ हि सद्दे वुच्चमाने अविनाभावतो सद्देन अत्थोपि वुत्तो, विनापि भावपच्चयेन भावत्थस्स ञातब्बत्ता भावोपि गहेतब्बो, तस्मा वुत्तं ‘‘उपसम्पन्नसद्दत्थभावे’’ति. एसेव नयो ‘‘दुट्ठुल्लसद्दे’’ति एत्थापि. एतं परिमाणं यस्साति एतं, ‘‘तेरस सङ्घादिसेसा’’ति वचनं. एतं एव वत्तब्बं, न ‘‘चत्तारि च पाराजिकानी’’ति इदन्ति अत्थो. तत्थाति पाळियं. कस्सचि विमति भवेय्य, किं भवेय्याति योजना. आपत्तिं आरोचेन्तेन अक्कोसन्तस्स समानत्ता वुत्तं ‘‘एवं सती’’तिआदि. पाचित्तियमेव चाति चसद्दो ब्यतिरेकत्थो, न दुक्कटं आपज्जतीति अत्थो. हीति सच्चं. एतन्ति पाचित्तियापज्जनतं, ‘‘असुद्धो होति…पे… ओमसवादस्सा’’ति वचनं वा, वुत्तन्ति सम्बन्धो. एत्थाति पाळियं. अट्ठकथाचरियावेति एत्थ एवकारो अट्ठानयोगो, पमाणन्ति एत्थ योजेतब्बो, कारणमेवाति अत्थो. तेन वुत्तं ‘‘न अञ्ञा विचारणा’’ति. अथ वा अञ्ञाति साम्यत्थे पच्चत्तवचनमेतं, न अञ्ञेसं विचारणा पमाणन्ति अत्थो. एवञ्हि सति एवकारो ठानयोगोव. पुब्बेपि चाति गन्थारम्भकालेपि च.

एतन्ति अट्ठकथाचरियानं पमाणतं. संवरत्थाय एव, अनापज्जनत्थाय एव च अनुञ्ञातन्ति योजना. तेनाह ‘‘न तस्स’’त्यादि. तस्माति यस्मा भिक्खुभावो नाम न अत्थि, तस्मा सुवुत्तमेवाति सम्बन्धो.

८०. साति भिक्खुसम्मुति, सङ्घेन कातब्बाति योजना. कत्थचीति किस्मिञ्चि ठाने. इधाति इमस्मिं सिक्खापदे. ‘‘वुत्तत्ता’’ति पदं ‘‘कातब्बा’’ति पदे हेतु. एसाति एसो भिक्खु. हितेसितायाति हितस्स एसिताय, अत्थस्स इच्छतायाति अत्थो.

८२. सेसानीति आदिम्हि पञ्चसिक्खापदतो सेसानि उपरि पञ्च सिक्खापदानि. अस्साति अनुपसम्पन्नस्स. घटेत्वाति सम्बन्धं कत्वाति. नवमं.

१०. पथवीखणनसिक्खापदं

८६. दसमे भगवा दस्सेतीति योजना. एत्थाति पथवियं. तत्थाति तेसु पासाणादीसु. मुट्ठिप्पमाणतोति खटकपमाणतो. साति अदड्ढपथवी. हत्थिकुच्छियन्ति एवंनामके ठाने. एकपच्छिपूरं पथविन्ति सम्बन्धो. तेसंयेवाति अप्पपंसुअप्पमत्तिकापदानं एव. हीति सच्चं, यस्मा वा. एतन्ति येभुय्येनपासाणादिपञ्चकं. तन्ति कुसीतं. आणापेत्वाति एत्थ ‘‘आण पेसने’’ति धातुपाठेसु वुत्तत्ता आणधातुयेव पेसनसङ्खातं हेत्वत्थं वदति, न णापेपच्चयो, सो पन धात्वत्थेयेव वत्तति. न हि तस्स विसुं वुत्तो अभिधेय्यो अत्थि धात्वत्थतो अञ्ञस्स अभिधेय्यस्साभावा. तावाति पठमं पाळिमुत्तकविनिच्छयस्स, ततो वा.

पोक्खरं पदुमं नेतीति पोक्खरणी. ‘‘सोधेन्तेही’’ति पदं ‘‘उस्सिञ्चितुं अपनेतु’’न्ति पदेसु भावकत्ता. योति ‘‘तनुकद्दमो’’ति पदेन योजेतब्बो. यो तनुकद्दमोति हि अत्थो. कुटेहीति घटेहि. उस्सिञ्चितुन्ति उक्खिपित्वा, उद्धरित्वा वा सिञ्चितुं. तत्राति सुक्खकद्दमे, ‘‘यो’’ति पदे अवयवीआधारो. योति सुक्खकद्दमो.

तटन्ति कूलं. उदकसामन्ताति उदकस्स समीपे. ओमकचतुमासन्ति चतुमासतो ऊनकं. ओवट्ठन्ति देवेन ओवस्सितं होति सचेति योजना. पततीति तटं पतति. उदकेयेवाति पकतिउदकेयेव. उदकस्साति वस्सोदकस्स. तत्थाति पासाणपिट्ठियं. पठममेवाति सोण्डिखणनतो पठमं एव. उदके परियादिण्णेति उदके सुक्खे. पच्छाति उदकपूरतो पच्छा. तत्थाति सोण्डियं. उदकेयेवाति मूलउदकेयेव. उदकन्ति आगन्तुकउदकं. अल्लीयतीति पिट्ठिपासाणे लग्गति. तम्पीति सुखुमरजम्पि. अकतपब्भारेति वळञ्जेन अकते पब्भारे. उपचिकाहि वमीयति, घरगोळिकादयो वा सत्ते वमतीति वम्मिको.

गावीनं खुरो कण्टकसदिसत्ता गोकण्टको नाम, तेन छिन्नो कद्दमो ‘‘गोकण्टको’’ति वुच्चति. अच्छदनं वा विनट्ठच्छदनं वा पुराणसेनासनं होतीति योजना. ततोति पुराणसेनासनतो, गण्हितुं वट्टतीति सम्बन्धो. अवसेसन्ति विनट्ठच्छदनतो. अवसेसं इट्ठकं गण्हामि इति सञ्ञायाति योजेतब्बो. तेनाति इट्ठकादिना. या याति मत्तिका. अतिन्ताति अनल्ला, अकिलिन्नाति अत्थो.

तस्मिन्ति मत्तिकापुञ्जे. सब्बोति सकलो मत्तिकापुञ्जो. अस्साति मत्तिकापुञ्जस्स. ‘‘कप्पियकारकेही’’ति पदं ‘‘अपनामेत्वा’’ति पदे कारितकम्मं. कस्मा वट्टतीति आह ‘‘उदकेना’’तिआदि. हीति सच्चं, यस्मा वा.

तत्थाति मत्तिकापाकारे. अञ्ञम्पीति मण्डपथम्भतो अञ्ञम्पि. तेन अपदेसेनाति तेन पासाणादिपवट्टनलेसेन.

पस्सावधारायाति मुत्तसोताय. कत्तरयट्ठियाति कत्तरदण्डेन. एत्थ हि कत्तरयति अङ्गपच्चङ्गानं सिथिलभावेन सिथिलो हुत्वा भवतीति कत्वा कत्तरो वुच्चति जिण्णमनुस्सो, तेन एकन्ततो गहेतब्बत्ता कत्तरेन गहिता यट्ठि, कत्तरस्स यट्ठीति वा कत्वा कत्तरयट्ठि वुच्चति कत्तरदण्डो. दन्तजपठमक्खरेन सज्झायितब्बो. वीरियसम्पग्गहणत्थन्ति वीरियस्स सुट्ठु पग्गण्हनत्थं, वीरियस्स उक्खिपनत्थन्ति अत्थो. केचि भिक्खूति योजना.

८७. तत्रापीति इट्ठककपालादीसुपि. हीति सच्चं. तेसं अनुपादानत्ताति तेसं इट्ठकादीनं अग्गिस्स अनिन्धनत्ता. हीति सच्चं, यस्मावा. तानीति इट्ठकादीनि. अविसयत्ताति आपत्तिया अनोकासत्ता. तिणुक्कन्ति तिणमयं उक्कं. तत्थेवाति महापच्चरियं एव. अरीयति अग्गिनिप्फादनत्थं घंसीयति एत्थाति अरणी, हेट्ठा निमन्थनीयदारु. सह धनुना एति पवत्ततीति सहितो, उपरि निमन्थनदारु. अरणी च सहितो च अरणीसहितो, तेन अग्गिं निब्बत्तेत्वाति योजना. यथा करियमाने न डय्हति, तथा करोहीति सम्बन्धो.

८८. आवाटं जानाति आवाटं कातुं, खणितुं वा जानाहीति अत्थो. ‘‘एवं महामत्तिकं जान, थुसमत्तिकं जाना’’ति एत्थापि यथालाभं सम्पदानवाचकपदं अज्झाहरित्वा योजना कातब्बा. साति पथवी. तेनाति पवट्टनादिनाति. दसमं.

मुसावादवग्गो पठमो.