५. अनङ्गणसुत्तवण्णना
५७. आयस्मा सारिपुत्तोति एत्थ इति-सद्दो आदिअत्थो, एवमादिकन्ति अत्थो. तेन ‘‘भिक्खू आमन्तेसी’’तिआदिकं सब्बं सुत्तं सङ्गण्हाति. तेनाह ‘‘अनङ्गणसुत्त’’न्ति. तस्स को निक्खेपो? अत्तज्झासयो. परेहि अनज्झिट्ठोयेव हि महाथेरो इमं देसनं आरभि. केचि पनाहु ‘‘एकच्चे भिक्खू संकिलिट्ठचित्ते दिस्वा तेसं चित्तसंकिलेसप्पहानाय चेव एकच्चानं आयतिं अनुप्पादनाय च अयं देसना आरद्धा’’ति. एवं सब्बसुत्तेसूति यथा एत्थ अनङ्गणसुत्ते, एवं इतो परेसूति सब्बेसुपि सुत्तेसु अनुत्तानअपुब्बपदवण्णना एव करीयति. तेनाह ‘‘तस्मा’’तिआदि. गणनपरिच्छेदोति गणनेन परिच्छिन्दनं. इदञ्हि अप्परजक्खमहारजक्खतावसेन दुविधे सत्ते पच्चेकं अत्थञ्ञुतानत्थञ्ञुतावसेन द्विधा कत्वा ‘‘चत्तारो’’ति अनवसेसपरियादानं. वज्जीपुत्तकादयो विय पुग्गलवादीति न गहेतब्बं लोकसमञ्ञानुसारेन अत्थं पटिविज्झितुं समत्थानं वसेन देसनाय आरद्धत्ता, अयञ्च देसनानयो सत्थु निस्साय एवाति दस्सेन्तो ‘‘अयञ्ही’’तिआदिमाह.
सम्मुतिपरमत्थदेसनाकथावण्णना
तत्थ (अ. नि. टी. १.१.१७०) सम्मुतिया देसना सम्मुतिदेसना, परमत्थस्स देसना परमत्थदेसना. तत्थाति सम्मुतिपरमत्थदेसनासु, न सम्मुतिपरमत्थेसु. तेनाह ‘‘एवरूपा सम्मुतिदेसना, एवरूपा परमत्थदेसना’’ति. तत्रिदं सम्मुतिपरमत्थानं लक्खणं – यस्मिं भिन्ने, बुद्धिया अवयवविनिब्भोगे वा कते न तंसमञ्ञा, सा घटपटादिप्पभेदा सम्मुति, तब्बिपरियायतो परमत्थो. न हि कक्खळफुसनादिसभावे अयं नयो लब्भति, तत्थ रूपादिधम्मं समूहसन्तानवसेन पवत्तमानं उपादाय पुग्गलवोहारोति आह ‘‘पुग्गलोति सम्मुतिदेसना’’ति. सेसपदेसुपि एसेव नयो. उप्पादवयवन्तो सभावधम्मा न निच्चाति आह ‘‘अनिच्चन्ति परमत्थदेसना’’ति. एस नयो सेसपदेसुपि. ननु खन्धदेसनापि सम्मुतिदेसनाव. खन्धट्ठो हि रासट्ठो, कोट्ठासट्ठो वाति? सच्चमेतं, अयं पन खन्धसमञ्ञा फस्सादीसु तज्जापञ्ञत्ति विय परमत्थसन्निस्सया तस्स आसन्नतरा, पुग्गलसमञ्ञादयो विय न दूरेति परमत्थसङ्गहता वुत्ता, खन्धसीसेन वा तदुपादाना सभावधम्मा एव गहिता. ननु च सभावधम्मा सब्बेपि सम्मुतिमुखेनेव देसनं आरोहन्ति, न समुखेनाति सब्बापि देसना सम्मुतिदेसनाव सियाति? नयिदमेवं देसेतब्बधम्मविभागेन देसनाविभागस्स अधिप्पेतत्ता, न च सद्दो केनचि पवत्तिनिमित्तेन विना अत्थं पकासेतीति.
सम्मुतिवसेन देसनं सुत्वाति ‘‘इधेकच्चो पुग्गलो अत्तन्तपो होति अत्तपरितापानुयोगमनुयुत्तो’’तिआदिना (म. नि. २.४१३; पु. प. १०.२५ मातिका) सम्मुतिमुखेन पवत्तितं देसनं सुतमयञाणुप्पादनवसेन सुत्वा. अत्थं पटिविज्झित्वाति तदनुसारेन चतुसच्चसङ्खातं अत्थं सह विपस्सनाय मग्गेन पटिविज्झित्वा. मोहं पहायाति तदेकट्ठेहि किलेसेहि सद्धिं अनवसेसं मोहं पजहित्वा. विसेसन्ति निब्बानसङ्खातं अरहत्तसङ्खातञ्च विसेसं. तेसन्ति तादिसानं विनेय्यानं. परमत्थवसेनाति ‘‘पञ्चिमानि, भिक्खवे, इन्द्रियानी’’तिआदिना (सं. नि. ५.४७२-४७४) परमत्थधम्मवसेन. सेसं अनन्तरनये वुत्तसदिसमेव. तत्थाति तस्सं सम्मुतिवसेन परमत्थवसेन च देसनायं. देसभासाकुसलोति नानादेसभासासु कुसलो. तिण्णं वेदानन्ति निदस्सनमत्तं, तिण्णं वेदानं सिप्पगन्थानम्पीति अधिप्पायो सिप्पुग्गहणञ्हि परतो वक्खति. सिप्पानि वा वेदन्तोगधे कत्वा ‘‘तिण्णं वेदान’’न्ति वुत्तं. कथेतब्बभावेन ठितानि, न कत्थचि सन्निहितभावेनाति वेदानम्पि कथेतब्बभावेनेव अवट्ठानं दीपेन्तो ‘‘गुय्हा तयी निहिता गय्हती’’ति मिच्छावादं पटिक्खिपति. नानाविधा देसभासा एतेसन्ति नानादेसभासा.
परमो उत्तमो अत्थो परमत्थो, धम्मानं यथाभूतसभावो. लोकसङ्केतमत्तसिद्धा सम्मुति. यदि एवं कथं सम्मुतिकथाय सच्चतातिआह ‘‘लोकसम्मुतिकारणा’’ति, लोकसमञ्ञं निस्साय पवत्तनतो. लोकसमञ्ञाय हि अभिनिवेसेन विना ञापना एकच्चस्स सुतस्स सावना विय न मुसा अनतिधावितब्बतो तस्सा. तेनाह भगवा ‘‘जनपदनिरुत्तिं नाभिनिवेसेय्य, समञ्ञं नातिधावेय्या’’ति (म. नि. ३.३३२). धम्मानन्ति सभावधम्मानं. भूतकारणाति यथाभूतसभावं निस्साय पवत्तनतो. सम्मुतिं वोहरन्तस्साति ‘‘पुग्गलो सत्तो’’तिआदिना लोकसमञ्ञं कथेन्तस्स.
हिरोत्तप्पदीपनत्थन्ति लोकपालनकिच्चे हिरोत्तप्पधम्मे किच्चतो पकासेतुं. तेसञ्हि किच्चं सत्तसन्तानेयेव पाकटं होतीति पुग्गलाधिट्ठानाय कथाय तं वत्तब्बं. एस नयो सेसेसुपि. यस्मिञ्हि चित्तुप्पादे कम्मं उप्पन्नं, तंसन्ताने एव तस्स फलस्स उप्पत्ति कम्मस्सकता. एवञ्हि कतविञ्ञाणनासो अकतागमो वा नत्थीति सा पुग्गलाधिट्ठानाय एव कथाय दीपेतब्बा. तेहि सत्तेहि कातब्बा पुञ्ञादिकिरिया पच्चत्तपुरिसकारोपि सन्तानवसेन निप्फादेतब्बतो पुग्गलाधिट्ठानाय एव कथाय दीपेतब्बो.
आनन्तरियदीपनत्थन्ति चुतिअनन्तरं फलं अनन्तरं नाम, तस्मिं अनन्तरे नियुत्तानि, तन्निब्बत्तनेन अनन्तरकरणसीलानि, अनन्तरपयोजनानि वाति आनन्तरियानि, मातुघातादीनि, तेसं दीपनत्थं. तानिपि हि सन्तानवसेन निप्फादेतब्बतो ‘‘मातरं जीविता वोरोपेती’’तिआदिना (पट्ठा. १.१.४२३) पुग्गलाधिट्ठानाय एव कथाय दीपेतब्बानि, तथा ‘‘सो मेत्तासहगतेन चेतसा एकं दिसं फरित्वा विहरती’’तिआदिना (दी. नि. १.५५६; ३.३०८; म. नि. १.७७; २.३०९; ३.२३०; विभ. ६४२, ६४३) ‘‘सो अनेकविहितं पुब्बेनिवासं अनुस्सरति एकम्पि जाति’’न्तिआदिना (दी. नि. १.२४४, २४५; म. नि. १.१४८, ३८४, ४३१; पारा. १२) ‘‘अत्थि दक्खिणा दायकतो विसुज्झति, नो पटिग्गाहकतो’’तिआदिना (म. नि. ३.३८१) च पवत्ता ब्रह्मविहारपुब्बेनिवासदक्खिणाविसुद्धिकथा पुग्गलाधिट्ठानाय एव कथाय दीपेतब्बा सत्तसन्तानविसयत्ता. ‘‘अट्ठ पुरिसपुग्गला (सं. नि. १.२४९), न समयविमुत्तो पुग्गलो’’तिआदिना (पु. प. १) च परमत्थं कथेन्तोपि लोकसम्मुतिया अप्पहानत्थं पुग्गलकथं कथेसि. एतेन वुत्तावसेसाय कथाय पुग्गलाधिट्ठानभावे पयोजनं सामञ्ञवसेन सङ्गहितन्ति दट्ठब्बं. कामञ्चेतं सब्बं अपरिञ्ञातवत्थुकानं वसेन वुत्तं, परिञ्ञातवत्थुकानम्पि पन एवं देसना सुखावहा होति.
महाजनोति लोकियमहाजनो. न जानाति घनविनिब्भोगाभावेन धम्मकिच्चस्स असल्लक्खणेन. तत्थ ‘‘किं नामेतं, कथं नामेत’’न्ति संसयपक्खन्दताय सम्मोहं आपज्जति. विरुद्धाभिनिवेसिताय पटिसत्तु होति. जानाति चिरपरिचितत्था वोहारकथाय. ततो एव न सम्मोहमापज्जति, न पटिसत्तु होति.
नप्पजहन्ति वोहारमुखेन परमत्थस्स दीपनतो. समञ्ञागहणवसेन लोकेन ञायति समञ्ञायति वोहरीयतीति लोकसमञ्ञा, ताय लोकसमञ्ञाय. तस्स तस्स अत्थस्स विभावने लोकेन निच्छितं, नियतं वा वुच्चति वोहरीयतीति लोकनिरुत्ति, तस्सं लोकनिरुत्तियं. तथा लोकेन अभिलपीयतीति लोकसमञ्ञताय लोकाभिलापो, तस्मिं लोकाभिलापे ठितायेव अप्पहानतो. पुग्गलवादिनो विय परमत्थवसेन अग्गहेत्वा.
सन्तोति एत्थ सन्तसद्दो ‘‘दीघं सन्तस्स योजन’’न्तिआदीसु (ध. प. ७०) किलन्तभावे आगतो, ‘‘अयञ्च वितक्को अयञ्च विचारो सन्ता होन्ति समिता’’तिआदीसु (विभ. ५७६) निरुद्धभावे आगतो, ‘‘अधिगतो खो म्यायं धम्मो गम्भीरो दुद्दसो दुरनुबोधो सन्तो पणीतो’’तिआदीसु (दी. नि. २.६७; म. नि. १.२८१; २.३३७; सं. नि. २.१७२; महाव. ७) सन्तञाणगोचरताय, ‘‘उपसन्तस्स सदा सतिमतो’’तिआदीसु (उदा. २७) किलेसवूपसमे, ‘‘सन्तो हवे सब्भि पवेदयन्ती’’तिआदीसु (ध. प. १५) साधूसु, ‘‘पञ्चिमे, भिक्खवे, महाचोरा सन्तो संविज्जमाना’’तिआदीसु (पारा. १९५) अत्थिभावे, इधापि अत्थिभावेयेव. सो च पुग्गलसम्बन्धेन वुत्तत्ता लोकसमञ्ञावसेनाति दस्सेन्तो ‘‘लोकसङ्केतवसेन अत्थी’’ति आह. अत्थीति चेतं निपातपदं दट्ठब्बं ‘‘अत्थि इमस्मिं काये केसा’’तिआदीसु (दी. नि. २.३७३-३७४; म. नि. १.११०; ३.१५४; अ. नि. ६.२९; १०.६०) विय. संविज्जमानाति पदस्स अत्थं दस्सेन्तो ‘‘उपलब्भमाना’’ति आह. यञ्हि संविज्जति, तं उपलब्भतीति. अङ्गन्ति एतेहि तंसमङ्गिपुग्गला निहीनभावं गच्छन्तीति अङ्गणानि, रागादयो. अञ्जति मक्खेतीति अङ्गणं, मलादि. अञ्जेति तत्थ ठितं अहुन्दरताय अभिब्यञ्जेतीति अङ्गणं, विवटो भूमिपदेसो. दोसादीनं पवत्तिआकारविसेसताय नानप्पकारा बहुलप्पवत्तिया तिब्बकिलेसा. पापकानन्ति लामकानं. अकुसलानन्ति अकोसल्लसम्भूतानं. इच्छावचरानन्ति इच्छावसेन पवत्तानं. सह अङ्गणेनाति अङ्गणन्ति लद्धनामेन यथावुत्तकिलेसेन सह वत्तति.
अत्थीतिपि न जानाति तादिसस्स योनिसोमनसिकारस्स अभावा. येसं किलेसानं अत्थिता, तेसं सप्पटिभयता विसेसतो जानितब्बाति दस्सेतुं ‘‘इमे किलेसा नामा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ कक्खळाति फरुसा. वाळाति कुरुरा. न गहितब्बाति न उप्पादेतब्बा. याथावसरसतोति यथाभूतसभावतो. एवञ्चाति ‘‘इमे किलेसा नामा’’तिआदिना वुत्तप्पकारेन. येन वा तेन वाति नवकम्मेसु वा परियत्तिधुतङ्गादीसु वा येन वा तेन वा. तत्राति निद्धारणे भुम्मं. तं पन निद्धारणं सङ्गणानङ्गणसमुदायतोति दस्सेन्तो ‘‘चतूसु पुग्गलेसू’’ति वत्वा पुन तदेकदेसतो दस्सेन्तो ‘‘तेसु वा द्वीसु साङ्गणेसू’’ति आह. तञ्हि द्वयं पठमं हीनसेट्ठभावेन निद्धारीयति पठमं उद्दिट्ठत्ता. निद्धारणञ्हि क्वचि कुतोचि केनचि होतीति.
५८. किञ्चापि अञ्ञत्थ ‘‘जनको हेतु, परिग्गाहतो पच्चयो, असाधारणो हेतु, साधारणो पच्चयो, सभागो हेतु, असभागो पच्चयो, पुब्बकालिको हेतु, सहप्पवत्तो पच्चयो’’तिआदिना हेतुपच्चया विभज्ज वुच्चन्ति, इध पन ‘‘चत्तारो खो, भिक्खवे, महाभूता हेतू, चत्तारो महाभूता पच्चया रूपक्खन्धस्स पञ्ञापनाया’’तिआदीसु (म. नि. ३.८५) विय हेतुपच्चयसद्दा समानत्थाति दस्सेतुं ‘‘उभयेनपि कारणमेव पुच्छती’’ति वुत्तं. तत्थ उभयेनाति हेतुपच्चयवचनद्वयेन. पुच्छति आयस्मा महामोग्गल्लानो देसनं वड्ढेतुकामो. किञ्चापीति अनुजाननसम्भावनत्थे निपातो. किं अनुजानाति? समानेपि द्विन्नं साङ्गणभावे तस्सा पजाननाप्पजाननहेतुकतं तेसं सेट्ठहीनतं. किं सम्भावेति? थेरस्स विचित्तपटिभानताय नानाहेतूपमाहि अलङ्कत्वा यथापुच्छितस्स अत्थस्स पाकटकरणं. तेनाह ‘‘नप्पजानाती’’तिआदि. हेतु चेव पच्चयो च सेट्ठहीनभावे. तथाअक्खातब्बतापि हि तेसं तन्निमित्ता एवाति.
५९. तन्ति तेसं द्विन्नं पुग्गलानं हीनसेट्ठताय कारणं. ओपम्मेहि पाकटतरं कत्वा दस्सेतुं. एतन्ति सुत्ते अनन्तरं वुच्चमानं वीरियारम्भाभावेन अङ्गणस्स अप्पहानं. तेनाह ‘‘न छन्दं…पे… सन्धायाहा’’ति. कत्तुकम्यताछन्धन्ति कत्तुकम्यतासङ्खातं अङ्गणस्स पहातुकम्यतावसेन उप्पज्जनककुसलधम्मच्छन्दं. न जनेस्सतीति न उप्पादेस्सति. कुसलो वायामो नाम छन्दतो बलवाति आह ‘‘ततो बलवतरं वायामं न करिस्सती’’ति, छन्दम्पि अनुप्पादेन्तो कथं तज्जं वायामं करिस्सतीति अधिप्पायो. थामगतवीरियं उस्सोळ्हीभावप्पत्तं दळ्हं वीरियं. साङ्गणग्गहणेनेव अङ्गणानं किलेसवत्थुताय चित्तस्स संकिलिट्ठताय सद्धाय पुन संकिलिट्ठग्गहणं सविसेसं किलिट्ठभावविभावनन्ति आह ‘‘सुट्ठुतरं किलिट्ठचित्तो’’ति. मलिनचित्तोतिआदीसुपि ‘‘तेहियेवा’’ति आनेत्वा सम्बन्धितब्बं. उक्खलिपुच्छनचोळकस्स विय वसापीतपिलोतिका विय च दुम्मोचनीयभावेन मलग्गहणं मलीनता, पीळनं हिंसनं अविप्फारिकताकरणं विबाधनं दरथपरिळाहुप्पादनेन परिदहनं उपतापनं, कालन्ति कालनं, यथागहितस्स अत्तभावस्स खेपनं आयुक्खयन्ति अत्थो. करिस्सतीति पवत्तेस्सति, पापुणिस्सतीति वुत्तं होति. तथाभूतो च पाणं चजिस्सति नामाति आह ‘‘मरिस्सती’’ति.
सेय्यथापीति उपमानिदस्सने निपातो. तदत्थं दस्सेन्तो ‘‘यथा नामा’’ति आह. पंसुआदिनाति आदि-सद्देन जल्लादीनं सङ्गहो, घंसनादीहीति आदि-सद्देन छारिकापरिमज्जनादीनं सङ्गहोति. ‘‘अभिरूपाय कञ्ञा दातब्बा’’तिआदीसु विय अन्तरेनपि अतिसयत्थबोधकसद्देन अतिसयत्थो ञायतीति आह ‘‘मलग्गहिततराति वुत्तं होती’’ति. पटिपुच्छावचनन्ति अनुमतिपुच्छाविसेसो. एवं करियमानाति अपरिभोग-अपरियोदपनरजोपथनिक्खिपनेहि किलिट्ठभावं आपादियमाना. ओपम्मं सम्पटिपादेन्तोति यथूपनीतं उपमं उपमेय्यत्थेन समं कत्वा पटिपादेन्तो, संसन्देन्तोति अत्थो. साङ्गणो पुग्गलोति साङ्गणो तस्मिं अत्तभावे असुज्झनकपुग्गलो. आपणादितो कुलघरं आनीतस्स मलग्गहितकंसभाजनस्स तत्थ लद्धब्बाय विसुद्धिया अलाभतो यथा अनुक्कमेन संकिलिट्ठतरभावो, एवं घरतो निक्खन्तस्स पुग्गलस्स पब्बज्जाय लद्धब्बाय विसुद्धिया अलाभतो अनुक्कमेन संकिलिट्ठतरभावोति दस्सेन्तो ‘‘संकिलिट्ठकंसपातिया’’तिआदिमाह. संकिलिट्ठतरभावो च नाम पब्बजितस्स आजीवविपत्तिवसेन वा सिया आचारदिट्ठिसीलविपत्तीसु अञ्ञतरवसेन वाति तं सब्बं सङ्गहेत्वा दस्सेतुं ‘‘तस्स पुग्गलस्सा’’तिआदि वुत्तं. पाचित्तियवीतिक्कमनग्गहणेन हि एकच्चदिट्ठिविपत्तियापि सङ्गहो होतीति. एत्थ ठितस्साति एतिस्सं आजीवविपत्तियं ठितस्स. इमिना नयेन सेसेसुपि यथारहं वत्तब्बं. सब्बपरिससाधारणा महाथेरस्स देसना, तस्मा गहपतिवसेनपि योजेतब्बं. तत्थ उक्कंसगतसंकिलिट्ठतरभावं दस्सेन्तो ‘‘मातुघातादिआनन्तरियकरण’’न्ति आह. अविसोधेत्वाति यथा अत्तनो सीले वा दिट्ठिया वा विसुद्धि होति, एवं किलेसमलिनचित्तसन्तानं अविसोधेत्वा.
भब्बपुग्गलोति उपनिस्सयादिसम्पत्तिया तस्मिं अत्तभावे विसुद्धपुग्गलो. आदिं कत्वाति इमिना धोवनघंसनादीहि परियोदपनं आदिमन्तं कत्वा वदति. सुद्धट्ठानं यत्थ वा न रजेन ओकिरीयति. दण्डकम्मं कत्वाति ‘‘एत्तका उदका, वालुका वा आनेतब्बा’’ति दण्डकम्मं कत्वा. एत्थ ठितस्साति परिसुद्धे सीले ठितस्स. सम्मावत्तपटिपत्तिसीलेहि सीलविसुद्धि दस्सिता. वत्तपटिपत्तियापि हि अङ्गणानं विक्खम्भनं सिया. तथा हिस्सा संकिलिट्ठकंसपातिया परिसुद्धपरियोदातभावो उपमाभावेन वुत्तो. पन्तसेनासनवासो किलेसविक्खम्भनं किलेसानं तदङ्गनिवारणं. सोतापत्तिफलाधिगमो…पे… अरहत्तसच्छिकिरियाति सत्तसुपि ठानेसु ‘‘परिसुद्धपरियोदातभावो विया’’ति पदं आनेत्वा सम्बन्धितब्बं. पब्बजितस्स हि विसुद्धि नाम हेट्ठिमन्तेन सीलविसुद्धिया वा सिया कम्मट्ठानानुयोगवसेन विवेकवासेन झानस्साधिगमेन वा विपस्सनाभावनाय वा सामञ्ञफलाधिगमेन वाति.
रागट्ठानियन्ति रागुप्पत्तिहेतुभूतं. विसभागारम्मणं सन्धाय वदति ‘‘इट्ठारम्मण’’न्ति. तस्मिन्ति इट्ठारम्मणे. विपन्नस्सतीति मुट्ठस्सति. तं निमित्तन्ति सुभनिमित्तं. आवज्जिस्सतीति अयोनिसो आवज्जिस्सति. सयमेव अञ्ञेन अवोमिस्सो. कुसलवारपच्छिन्दनमेव चेत्थ अनुद्धंसनं दट्ठब्बं. सेसन्ति ‘‘साङ्गणो संकिलिट्ठचित्तो’’तिआदि. वुत्तनयानुसारेनाति पठमवारे वुत्तनयानुसारेन. सब्बन्ति मातुघातादिआनन्तरियकरणपरियोसानं सब्बं उपमासंसन्दनवचनं.
अतिविरहाभावतोति सतिसम्मोसाभावतो, उपट्ठितस्सति भावतोति अत्थो. सेसन्ति ‘‘सो अरागो’’तिआदि. ‘‘धोवनघंसनसण्हछारिकापरिमज्जनादीही’’तिआदिना दुतियवारानुसारेन. ‘‘को नु खो’’तिआदि पुच्छावसेन आगतं, इदं निगमनवसेनाति अयमेव विसेसो.
६०. अङ्गणन्ति तत्थ तत्थ नामतो एव विभावितं, न पन सभावतो, पभेदतो वाति सभावादितो विभावनं सन्धायाह ‘‘नानप्पकारतो पाकटं कारापेतुकामेना’’ति. इच्छाय अवचरानन्ति इच्छावसेन अवचरणानं. ओतिण्णानन्ति चित्तसन्तानं अनुपविट्ठानं. ते पन तत्थ पच्चयवसेन निब्बत्तत्ता पवत्ता नाम होन्तीति आह ‘‘पवत्तान’’न्ति. नानप्पकारानन्ति विसयभेदेन पवत्तिआकारभेदेन च नानाविधानं. येनकारणेन. न केवलं लाभत्थिकता एव, अथ खो पुञ्ञवन्तता सक्कतगरुकता च एत्थ कारणभावेन गहेतब्बाति दस्सेन्तो ‘‘पकतियापि चा’’तिआदिमाह. तेन लाभत्थिकोपि न यो कोचि एवं चित्तं उप्पादेति पुञ्ञवा सम्भावनीयोति दस्सेति. थेरा अवज्जपटिच्छादनभयेन मज्झिमानं आरोचेन्ति, तथा मज्झिमा नवकानं, नवका पन अत्तनो नवकभावेन विघासादादीनं आरोचेन्ति ‘‘पस्सथ तुम्हाकं थेरस्स कम्म’’न्ति. विघासादादयो नाम ‘‘ईदिसस्स सन्तिके ओवादत्थं तुम्हे आगता’’ति भिक्खुनीनं आरोचेन्ति. न च मं भिक्खू जानेय्युन्ति न च वत मं भिक्खू जानेय्युं, अहो वत मं भिक्खू न जानेय्युन्ति योजना. ठानं खो पनेतन्ति एत्थ खो-सद्दो अवधारणत्थो, पन-सद्दो वचनालङ्कारोति आह ‘‘अत्थियेवा’’ति. पुब्बे इच्छुप्पादवारवण्णनाय वुत्तनयेन. इति-सद्दो इध आसन्नकारणत्थोति तं दस्सेन्तो ‘‘इमिना कारणेना’’ति आह. इदञ्च कोपअप्पच्चयानमेव गहणं. तादिसानन्ति कोपअप्पच्चयाधिभूतानन्ति अधिप्पायो.
अनुरहोति अनुरूपे रहसि. एवमेव हि अत्थं दस्सेतुं ‘‘विहारपच्चन्ते’’तिआदि वुत्तं. पुरिमसदिसमेवाति ‘‘लाभत्थिको ही’’तिआदिना वुत्तेन पुरिमेन योजनानयेन सदिसमेव.
चोदनाय पटिपुग्गलभावो, चोदना च आपत्तियाति चुदितकेन चोदकस्स समानभावो आपत्तिआपन्नतायाति आह ‘‘समानोति सापत्तिको’’ति. सप्पटिपुग्गलेनेवस्स चोदनिच्छाय कारणं विभावेतुं ‘‘अय’’न्तिआदि वुत्तं. न चायं सापत्तिकताय एव समानतं इच्छति, अथ खो अञ्ञथापीति दस्सेन्तो ‘‘अपिचा’’तिआदिमाह. अञ्ञेन वा पटिपुग्गलेन सप्पटिपुग्गलो. अयञ्हि ‘‘सप्पटिपुग्गलोव मं चोदेय्या’’ति इच्छति ‘‘एवाहं तस्स पटिपुग्गलेहि सद्धिं एकज्झासयो हुत्वा तस्स उपरि किञ्चि वत्तुं कातुं वा लभिस्सामी’’ति मञ्ञमानो. इमस्मिं पन पक्खे नो अप्पटिपुग्गलोति नत्थि एतस्स पटिपुग्गलोति अप्पटिपुग्गलोति एवमत्थो वेदितब्बो.
‘‘अहो वता’’ति इदं पदं दिस्सतीति सम्बन्धो, इमस्स पुग्गलस्स इच्छाचारे ठितत्ता भिक्खूनं धम्मं देसेय्याति वचनतो ‘‘तञ्च खो अनुमतिपुच्छाया’’ति वुत्तं. न हेस ‘‘सच्चं किर त्वं भिक्खू’’तिआदिना किञ्चि वीतिक्कमं उद्दिस्स भगवता पुच्छितब्बतं इच्छति. नो मग्गं वा फलं वा विपस्सनं वा अन्तरं कत्वाति मग्गभावनं वा फलसच्छिकिरियं वा सिखाप्पत्तविपस्सनानुयोगं वा निरोधसमापज्जनं वा झानसमापज्जनमेव वा अन्तरं कारणं कत्वा भगवता अत्तानं पटिपुच्छितब्बं नो इच्छति. निच्चं अनिच्चन्तिआदिना अनुमतिग्गहणवसेन पुच्छितब्बं इच्छति, उत्तानमेव कत्वा पुच्छितब्बं इच्छतीति अत्थो. उपहरन्ते पस्सतीति सम्बन्धो. अभब्बट्ठानभिक्खुताय निहरिस्सन्ति सासनतो.
तं सम्पत्तिन्ति परिवारसम्पत्तिञ्चेव भिक्खूहि करियमानं सक्कारगरुकारसम्पत्तिञ्च. गहेत्वा परिभुञ्जन्ति मया संविभागे करियमाने. सयमेव पञ्ञायतीति सयमेव गन्त्वा भिक्खूनं पुरतो अत्तानं दस्सेति, पुरतो वसन्तं पन भिक्खु पुरक्खत्वा गच्छन्तियेवाति अधिप्पायो.
दक्खिणोदकन्ति अग्गतो उपनीयमानं दक्खिणोदकं. यतो एव-कारो, ततो अञ्ञत्थ नियमो इच्छितो. अवधारणत्थं वा एव-कारग्गहणन्ति कत्वा अहमेव लभेय्यन्ति अहं लभेय्यमेवाति एवमेतं अवधारणं दट्ठब्बन्ति अधिप्पायेनाह ‘‘अहमेव लभेय्यन्ति इच्छा नातिमहासावज्जा’’ति, अञ्ञथा यथारुतवसेन अवधारणे गय्हमाने ‘‘न अञ्ञे लभेय्यु’’न्ति अयमेवेत्थ अत्थो सियाति. पासादिको होतीति इदं तस्स अग्गासनादिपच्चासीसनाय कारणदस्सनं.
अनुमोदनन्ति मङ्गलामङ्गलेसु अनुमोदनावसेन पवत्तेतब्बधम्मकथं. खण्डानुमोदनन्ति अनुमोदनेकदेसं. ‘‘पुब्बे अनुमोदितपुब्बो अनुमोदतू’’ति अवत्वा थेरेन वुत्तमत्तेयेव.
तादिसेसु ठानेसूति तादिसेसु पेसलानं बहुस्सुतानं वसनट्ठानेसु. सब्बम्पि रतिं पवत्तनतो सब्बरत्तिकानि. विनिच्छयकुसलानन्ति अनेकविहितेसु कङ्खट्ठानियेसु कङ्खाविनयनाय तं तं पञ्हानं विनिच्छये कुसलानं छेकानं. तेसु तेसु धम्मकथिकेसु अज्झिट्ठेसु वारेन धम्मं कथेन्तेसु ‘‘अयं ब्यत्तो’’ति धम्मज्झेसकेन अज्झिट्ठत्ता ओकासं अलभमानो.
सक्कच्चञ्च करेय्युन्ति भिक्खू यं मम अभिवादनपच्चुट्ठानञ्जलिकम्मसामीचिकम्मादिं करोन्ति. तं आदरेनेव करेय्युं, यञ्च मे परिक्खारजातं पटियादेन्ति, तम्पि सुन्दरं सम्मदेव अभिसङ्खतं करेय्युन्ति अत्थो. भारियन्ति पासाणच्छत्तं विय गरुकातब्बं. एतं विधिन्ति एतं ‘‘सक्करेय्यु’’न्तिआदिना वुत्तसक्कारादिविधिं. तेनाति तेन कारणेन, बाहुसच्चादिगुणविसेसवतो एव सक्कारादीनं अरहत्ताति अत्थो. एवरूपन्ति ईदिसं ‘‘पियो गरू’’तिआदिना (अ. नि. ७.३७) वुत्तप्पकारं. एवं करेय्युन्ति एवं ‘‘सक्करेय्यु’’न्तिआदिना वुत्तप्पकारं सक्कारादिं करेय्युं. एस नयोति योयं भिक्खुवारे वुत्तविधि, एसेव नयो. इतो परेसु भिक्खुनीवारादीसु वारेसु.
अहमेव लाभी अस्सन्ति एत्थापि हेट्ठा वुत्तनयेनेव अवधारणं गहेतब्बं. पिण्डपातस्स पणीतता उपसेचनादिवसेनाति आह ‘‘सप्पितेलमधुसक्खरादिपूरितान’’न्ति. मञ्चपीठादीनन्ति निदस्सनमत्तं उतुसप्पायानं निवातानं फस्सिततलानं पिहितद्वारकवाळवातपानादीनम्पि पणीतसेनासनभावतो. आदि-सद्देन वा तेसम्पि गहणं दट्ठब्बं. सब्बत्थापीति सब्बेसु तेसु चतूसुपि पच्चयवारेसु.
६१. कायकम्मं दिस्वाति इदं न कायकम्मं चक्खुविञ्ञेय्यं, कायकम्मुना पन सह पवत्तं ओट्ठपरिप्फन्दनं भाकुटिकरणं कायङ्गादिदस्सनं कायकम्मदस्सनं विय होतीति कत्वा वुत्तं. वचीकम्मं सुत्वाति एत्थापि एसेव नयो, तस्मा कायविकारजनका धम्मा ‘‘दिस्सन्ती’’ति वुत्ता, वचीविकारजनका ‘‘सूयन्ती’’ति. ततो एव च ते पच्चक्खकाले सम्मुखकाले दिस्सन्ति नाम. तिरोक्खकाले असम्मुखकाले सूयन्ति नाम. अनुरूपतो गहणं अनुग्गहो. आरञ्ञिकत्तन्ति तस्स भिक्खुनो धुतगुणत्तानुरूपतो गण्हाति. तेनाह ‘‘आरञ्ञिकत्तं अनुग्गण्हाती’’ति. अरञ्ञे निवासो अस्साति आरञ्ञिको. पन्तं परियन्तं दूरतरं सेनासनं अस्साति पन्तसेनासनो. तं पन अत्थमत्तेन दस्सेन्तेन ‘‘पन्तसेनासने वसती’’ति वुत्तं. भिक्खासङ्खातानं पिण्डानं पातो पिण्डापातो, तं पिण्डपातं उञ्छति गवेसतीति पिण्डपातिको. पिण्डाय पतितुं चरितुं वतमेतस्साति वा पिण्डपाति, सो एव पिण्डपातिको. दानतो अवखण्डनतो अपेतं अपदानं, सह अपदानेन सपदानं, अनवखण्डनं. अनुघरं चरणसीलो सपदानचारी. उन्नतभावेन पंसुकूलं विय पंसुकूलं, पंसु विय वा कुच्छितभावं उलति गच्छतीति पंसुकूलं, तस्स धारणं इध पंसुकूलं, तं सीलमस्साति पंसुकूलिको.
तीहि कारणेहि लूखं वेदितब्बं अग्घफस्सवण्णपरिहानितो अपंसुकूलम्पि, को पन वादो पंसुकूलन्ति अधिप्पायो. थूलदीघसुत्तकेनाति थूलेन ओलम्बमानेन दीघसुत्तकेन. वण्णेनाति एत्थ फस्सेनपि परिहायतीति वत्तब्बं. तञ्हि तत्थ खरफस्सम्पि होतियेवाति. कस्मा पन पाळियं आरञ्ञिकादिग्गहणेन चत्तारोव धुतगुणा वुत्ताति? पधानत्ता, तग्गहणेनेव च इतो परेसम्पि सुखपरिभोगताय गहणसम्भवतो. यो हि आरञ्ञिको पन्तसेनासनो, तस्स अब्भोकासिक-रुक्खमूलिक-नेसज्जिक-यथासन्थतिक-सोसानिकङ्गानि सुपरिपूरानि. यो च पिण्डपातिको सपदानचारी च, तस्स पत्तपिण्डिकखलुपच्छाभत्तिकएकासनिकङ्गानि. यो पन पंसुकूलिको, तस्स तेचीवरिकङ्गं सुपरिहरमेवाति. पधानत्ता हि भगवतापि ‘‘कदाहं नन्दं पस्सेय्यं, आरञ्ञं पंसुकूलिक’’न्तिआदिना (सं. नि. २.२४२; नेत्ति. १००) तत्थ तत्थ आरञ्ञिकादयो एव गय्हन्ति. एत्तकाति पाळियं आगतानं परिच्छिज्ज गहणमेतं, न एत्तका सब्बेपि एकस्स एकंसतो सम्भवन्ति, नापि एत्तकायेव पापधम्मा पहातब्बा. न हि मक्खपळासादीनं अप्पहीनभावेपि सब्रह्मचारी नेव सक्करोन्ति…पे… न पूजेन्तीति.
तमत्थन्ति ‘‘यस्स कस्सची’’तिआदिना वुत्तमत्थं. उपमाय पाकटं करोन्तोति अन्वयतो ब्यतिरेकतो च उदाहरणेन विभावेन्तो. अहिकुणपादीनं अतिपटिकूलजिगुच्छनीयता अतिविय दुग्गन्धताय. सा च अहीनं तिखिणकोपताय, कुक्कुरमनुस्सानं ओदनकुम्मासूपचयताय सरीरस्स होतीति वदन्ति. इमेसन्ति अहिआदीनं. वड्ढेत्वाति उपरूपरि खिपनेन रचितं कत्वा. तं पन वड्ढितं तेन च भाजनं पूरितं होतीति आह ‘‘वड्ढेत्वा परिपूरेत्वा’’ति. जनस्स दस्सनयोग्यं दस्सनीयं जञ्ञं, तं परमपरिसुद्धं मनोहरञ्च होतीति आह ‘‘चोक्खचोक्ख’’न्ति. अभिनवनिविट्ठा महामाता वधुका. सा पन पुत्तलाभयोग्यतं उपादाय मङ्गलवचनेन ‘‘जनी’’ति वुच्चति, तस्सा निय्यमानं पण्णाकारं जनिया हरतीति जञ्ञं. उभयत्थाति अत्थद्वये. पुनरुत्तन्ति आमेडितवचनमाह. न मनापं एतस्साति अमनापो, तस्स भावो अमनापता, तथापवत्तो चित्तुप्पादोति आह ‘‘अमनापं इदन्ति…पे… अधिवचन’’न्ति. बुद्धवेसत्ता लिङ्गस्स परिसुद्धकंसपातिसदिसका. कुणपरचनं विय इच्छावचरेहि सन्तानस्स भरितभावो. सो पन तेसं अप्पहीनतायाति आह ‘‘इच्छावचरानं अप्पहान’’न्ति.
६२. ‘‘तेन गामन्तविहारं अनुग्गण्हाती’’ति वत्तब्बे ‘‘आरञ्ञिकत्त’’न्ति पन पोत्थके लिखितं. न हि सुक्कपक्खे पाळियं आरञ्ञिकग्गहणं अत्थि, सति च इच्छावचरप्पहाने गामन्तविहारो एकन्तेन न पटिक्खिपितब्बो, इच्छितब्बोव तादिसानं उत्तरिमनुस्सधम्मपटिच्छादनतो. तथा हि वक्खति ‘‘अप्पिच्छतासमुट्ठानेही’’तिआदि. सालिवरभत्तरचनं विय इच्छावचरप्पहानं मनुञ्ञभावतो तित्तिहेतुतो च.
६३. मं तन्ति च उपयोगवचनं पटि-सद्दयोगेन, अत्थो पन सम्पदानमेवाति आह ‘‘मय्हं तुय्ह’’न्ति च. ‘‘समये’’ति भुम्मत्थे ‘‘समय’’न्ति उपयोगवचनं. गिज्झकूटपण्डवइसिगिलिवेभारवेपुल्लपब्बतानं वसेन समन्ततो गिरिपरिक्खेपेन. राजगहेति समीपत्थे भुम्मवचनन्ति आह ‘‘तं निस्साय विहरामी’’ति.
पुराणयानकारपुत्तोति पुराणे पब्बजिततो पुब्बे यानकारपुत्तो तथापञ्ञातो. जिम्हन्ति गोमुत्तकुटिलं. तेनाह ‘‘सप्पगतमग्गसदिस’’न्ति. सोति पण्डुपुत्तो. इतरोति समिति. चिन्तितट्ठानमेवाति चिन्तितचिन्तितट्ठानमेव तच्छति, तञ्च खो न तस्स चित्तानुसारेन, अथ खो अत्तनो सुत्तानुसारेन तच्छन्तो यानकारपुत्तो. चित्तन्ति अत्तनो चित्तेन मम चित्तं जानित्वा विय.
‘‘न सद्धाय पब्बजितो’’ति इमिनाव कम्मफलसद्धाय अभावो नेसं पकासितोति आह ‘‘अस्सद्धाति बुद्धधम्मसङ्घेसु सद्धाविरहिता’’ति. पब्बजितानं जीविका अत्थो एतेसन्ति जीविकत्था. तेनाह ‘‘इणभयादीही’’तिआदि. केराटिकं वुच्चति साठेय्यं. सठानं गुणवाणिजकानं कम्मं साठेय्यन्ति आह ‘‘साठेय्यञ्ही’’तिआदि. तुच्छसभावेन मानो नळो वियाति नळो, मानसङ्खातो उग्गतो नळो एतेसन्ति उन्नळा. तेनाह ‘‘उट्ठिततुच्छमाना’’ति. लहुकताय वा चपला. फरुसवचनताय खरवचना. तिरच्छानकथाबहुलताय निरत्थकवचनपलापिनो. असंवुतकम्मद्वाराति इदं कम्मद्वारादीनं असंवुतभावो उप्पत्तिद्वारानं असंवुतताय एव होतीति कत्वा वुत्तं. अथ वा छसु इन्द्रियेसूति निमित्ते भुम्मं, छसु इन्द्रियेसु निमित्तभूतेसु असंवुतकम्मद्वाराति अत्थो. या मत्ताति भोजने अयुत्तपरियेसन-अयुत्तपटिग्गहण-अयुत्तपरिभोगे वज्जेत्वा युत्तपरियेसन-युत्तपटिग्गहण-युत्तपरिभोगसङ्खाता या मत्ता अप्पमत्तेहि जानितब्बा. तेनाह ‘‘युत्तता’’ति. जागरेति रत्तिन्दिवं आवरणियेहि धम्मेहि चित्तपरिसोधनसङ्खाते जागरे. तेसं जागरिताय अधिसीलसिक्खाय गारवरहितानं इतरसिक्खासु पतिट्ठा एव नत्थीति दस्सेन्तो ‘‘सिक्खापदेसु बहुलगारवा न होन्ती’’ति वत्वा तमेव गारवाभावं सरूपेन विभावेन्तो ‘‘आपत्तिवीतिक्कमबहुला’’ति आह.
पकतियापि सिद्धाय रतनत्तयसद्धाय कम्मफलसद्धाय च सद्धा. पिवन्ति मञ्ञे यथा तं द्रवभूतं अमतं लद्धा. घसन्ति मञ्ञे यथा तं बहलपिण्डिकसुधाभोजनं लद्धा. अत्तमनवाचं निच्छारेन्ता ‘‘साधु साधू’’ति. तमेव पन साधुकारं हदये ठपेत्वा अब्भनुमोदन्ता. एत्थ च अत्तमनवाचानिच्छारणं पिवनसदिसं कत्वा वुत्तं बहिद्धाभावतो, मनसा अब्भनुमोदनं पन अब्भन्तरभावतो घसनसदिसं वुत्तं. सङ्खादनज्झोहरणञ्हि घसनन्ति. रस्सञ्च एकवचनं होतीति आह ‘‘रस्से सति सारिपुत्तस्स उपरि होती’’ति. दीघञ्च बहुवचनं होतीति आह ‘‘दीघे सति सब्रह्मचारीन’’न्ति. ‘‘उपरि होती’’ति आनेत्वा सम्बन्धो. आलसियब्यसनादीहीति आलसियेन वा ञातिब्यसनादीहि वा. ‘‘महानागाति वुच्चन्ती’’ति वत्वा तत्थ कारणं विभावेन्तो ‘‘तत्रा’’तिआदिमाह. तत्थ ‘‘न गच्छन्तीति नागा, न आगच्छन्तीति नागा, न आगुं करोन्तीति नागा’’ति यो विविधो वचनत्थो इच्छितो, तं विचारेत्वा दस्सेतुं ‘‘छन्दादीही’’तिआदि वुत्तं, तं पन ञेय्यावबोधाय वचनतो अप्पमत्तकारणं.
सयमेव आगुं न करोति सब्बथा मग्गेन पहीनआगुत्ता. सो कामयोगादिके सब्बसंयोगे दसविधसंयोजनप्पभेदानि च सब्बबन्धनानि विसज्ज जहित्वा सब्बत्थ यक्खादीसु, सब्बेसु वा भवेसु केनचि सङ्गेन न सज्जति तीहि च विमुत्तीहि विमुत्तो, ततो एव इट्ठादीसु तादिभावप्पत्तिया तादि, सो वुत्तलक्खणेन तथत्ता तंसभावत्ता नागो पवुच्चतेति अत्थो वेदितब्बो. तेनाह ‘‘एवमेत्थ अत्थो वेदितब्बो’’ति. अञ्ञेहि खीणासवनागेहि अग्गसावकत्ता गुणविसेसयोगतो पुज्जतरा च पासंसतरा च. समं अनुमोदिसुन्ति अञ्ञमञ्ञस्स सुभासिततो सम्पटिच्छनेन समप्पवत्तमोदताय समं सदिसं अब्भनुमोदिंसु. तं पन समनुमोदनं ‘‘तत्था’’तिआदिना पाळिवसेनेव दस्सेति.
सम्मुतिपरमत्थदेसनाकथावण्णना निट्ठिता.
अनङ्गणसुत्तवण्णनाय लीनत्थप्पकासना समत्ता.