६. आकङ्खेय्यसुत्तवण्णना
६४. सम्पन्नन्ति परिपुण्णं, समन्ततो पन्नं पत्तन्ति सम्पन्नं. तेनाह ‘‘इदं परिपुण्णसम्पन्नं नामा’’ति. नन्ति ‘‘सुवा’’ति वुत्तं सुवगणं. सम्पन्नोति सम्मदेव पन्नो गतो उपगतो. तेनाह ‘‘समन्नागतो’’ति. सम्पन्नन्ति सम्पत्तियुत्तं. सा पनेत्थ रससम्पत्ति अधिप्पेता सामञ्ञजोतनाय विसेसे अवट्ठानतो. तेनाह ‘‘सेय्यथापि खुद्दमधुं अनेळक’’न्ति, निद्दोसन्ति अत्थो. तेन वुत्तं ‘‘इदं मधुरसम्पन्नं नामा’’ति. सीलस्स अनवसेससमादानेन अखण्डादिभावापत्तिया च परिपुण्णसीला. समादानतो पट्ठाय अच्छिन्दनतो सीलसमङ्गिनो. समादानतो हि अच्चन्तविरोधिधम्मानुप्पत्तिया सीलसमङ्गिता वेदितब्बा, चेतनादीनं पन सीलनलक्खणानं धम्मानं पवत्तिक्खणे वत्तब्बमेव नत्थि. विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. १.९) वुत्ता, तस्मा तत्थ वुत्तनयेनेव वित्थारकथा वेदितब्बाति अधिप्पायो.
खेत्तपारिपूरीति निस्सितपारिपूरिया निस्सयपारिपूरिमाह निस्सितकम्मविपत्तिसम्पत्तिविसयत्ता यथा ‘‘मञ्चा उक्कुट्ठिं करोन्ती’’ति. तथा हि खेत्तेन खण्डपूतिआदिदोसो वुत्तो. खेत्तं खण्डं होतीति अपरिपूरं होति सस्सपारिपूरिया अभावतो. तेनेवाह ‘‘सस्सं न उट्ठेती’’ति. पादमत्तस्सपि अनेकम्बणफलनतो महप्फलं होति. किसलयपलालादिबहुताय महानिसंसं. एवमेवन्ति यथा खित्तं बीजं खण्डादिचतुदोसवसेन अपरिपुण्णं होति, तदभावेन च परिपुण्णं, एवं सीलं खण्डादिचतुदोसवसेन अपरिपुण्णं होति, तदभावेन च परिपुण्णन्ति, चतुदोसतदभावसामञ्ञमेव निदस्सननिदस्सितब्बविपत्तिसम्पत्तीसु दस्सेति. महप्फलं होति विपाकफलेन. महानिसंसन्ति विपुलानिसंसं. स्वायं आनिसंसो इध पाळियं नानप्पकारेन वित्थारीयति.
एत्तावता किराति (अ. नि. टी. २.२.३७; अ. नि. टी. ३.१०.७१-७४) किर-सद्दो अरुचिसूचनत्थो. तेनेत्थ आचरियवादस्स अत्तनो अरुच्चनभावं दीपेति. सम्पन्नसीलाति अनामट्ठविसेसं सामञ्ञतो सीलसङ्खेपेन गहितं. तञ्च चतुब्बिधन्ति आचरियत्थेरो ‘‘चतुपारिसुद्धिसीलं उद्दिसित्वा’’ति आह. तत्थाति चतुपारिसुद्धिसीले. जेट्ठकसीलन्ति (सं. नि. टी. ३.५.४१२) पधानसीलं. उभयत्थाति उद्देसनिद्देसे. इध निद्देसे विय उद्देसेपि पातिमोक्खसंवरो भगवता वुत्तो ‘‘सम्पन्नसीला’’ति वुत्तत्ताति अधिप्पायो. सीलग्गहणञ्हि पाळियं पातिमोक्खसंवरवसेन आगतं. तेनाह ‘‘पातिमोक्खसंवरोयेवा’’तिआदि. तत्थ अवधारणेन इतरेसं तिण्णं एकदेसेन पातिमोक्खन्तोगधभावं दीपेति. तथा हि अनोलोकियोलोकने आजीवहेतु छसिक्खापदवीतिक्कमे गिलानपच्चयस्स अपच्चवेक्खितपरिभोगे च आपत्ति विहिताति. तीणीति इन्द्रियसंवरसीलादीनि. सीलन्ति वुत्तट्ठानं नाम अत्थीति सीलपरियायेन तेसं कत्थचि सुत्ते गहितट्ठानं नाम किं अत्थि यथा पातिमोक्खसंवरोति आचरियस्स सम्मुखत्ता अपटिक्खिपन्तोव उपचारेन पुच्छन्तो विय वदति. तेनाह ‘‘अननुजानन्तो’’ति. छद्वाररक्खामत्तकमेवाति तस्स सल्लहुकभावमाह चित्ताधिट्ठानमत्तेन पटिपाकतिकभावापत्तितो. इतरद्वयेपि एसेव नयो. पच्चयुप्पत्तिमत्तकन्ति फलेन हेतुं दस्सेति. उप्पादनहेतुका हि पच्चयानं उप्पत्ति. इदमत्थन्ति इदं पयोजनं इमस्स पच्चयस्स परिभुञ्जनेति अधिप्पायो. निप्परियायेनाति इमिना इन्द्रियसंवरादीनि तीणि पधानस्स सीलस्स परिवारवसेन पवत्तिया परियायसीलानि नामाति दस्सेति.
इदानि पातिमोक्खसंवरस्सेव पधानभावं ब्यतिरेकतो अन्वयतो च उपमाय विभावेतुं ‘‘यस्सा’’तिआदिमाह. तत्थ सोति पातिमोक्खसंवरो. सेसानीति इन्द्रियसंवरादीनि. तस्सेवाति ‘‘सम्पन्नसीला’’ति एत्थ यं सीलं वुत्तं, तस्सेव. सम्पन्नपातिमोक्खाति एत्थ पातिमोक्खग्गहणेन वेवचनं वत्वा तं वित्थारेत्वा…पे… आदिमाह. यथा अञ्ञथापि ‘‘इध भिक्खु सीलवा होती’’ति (महानि. १९९) पुग्गलाधिट्ठानाय देसनाय उद्दिट्ठं सीलं ‘‘पातिमोक्खसंवरसंवुतो विहरती’’ति (विभ. ५०८; महानि. १९९) निद्दिट्ठं.
पातिमोक्खसंवरसंवुताति यो नं पाति रक्खति, तं मोक्खेति मोचेति आपायिकादीहि दुक्खेहीति ‘‘पातिमोक्ख’’न्ति लद्धनामेन सिक्खापदसीलेन पिहितकायवचीद्वारा. ते पन यस्मा एवंभूता तेन समन्नागता नाम होन्ति, तस्मा वुत्तं ‘‘पातिमोक्खसंवरेन समन्नागता’’ति.
अपरो नयो (उदा. अट्ठ. ३१; इतिवु. अट्ठ. ९७) – किलेसानं बलवभावतो, पापकिरियाय सुकरभावतो, पुञ्ञकिरियाय च दुक्करभावतो बहुक्खत्तुं अपायेसु पतनसीलोति पाती, पुथुज्जनो. अनिच्चताय वा भवादीसु कम्मवेगक्खित्तो घटीयन्तं विय अनवट्ठानेन परिब्भमनतो गमनसीलोति पाती, मरणवसेन वा तम्हि तम्हि सत्तनिकाये अत्तभावस्स पातनसीलोति पाती, सत्तसन्तानो, चित्तमेव वा, तं पातिं संसारदुक्खतो मोक्खेतीति पातिमोक्खं. चित्तस्स हि विमोक्खेन सत्तो विमुत्तोति वुच्चति. वुत्तञ्हि ‘‘चित्तवोदाना विसुज्झन्ती’’ति, ‘‘अनुपादाय आसवेहि चित्तं विमुत्त’’न्ति (महाव. २८) च.
अथ वा अविज्जादिना हेतुना संसारे पतति गच्छति पवत्ततीति पाती. ‘‘अविज्जानीवरणानं सत्तानं तण्हासंयोजनानं सन्धावतं संसरत’’न्ति (सं. नि. २.१२५) हि वुत्तं. तस्स पातिनो सत्तस्स तण्हादिसंकिलेसत्तयतो मोक्खो एतेनाति पातिमोक्खो. ‘‘कण्ठेकालो’’तिआदीनं विय समाससिद्धि वेदितब्बा.
अथ वा पातेति विनिपातेति दुक्खेति पाति, चित्तं. वुत्तञ्हि ‘‘चित्तेन नीयति लोको, चित्तेन परिकस्सती’’ति (सं. नि. १.६२). तस्स पातिनो मोक्खो एतेनाति पातिमोक्खो. पतति वा एतेन अपायदुक्खे संसारदुक्खे चाति पाती, तण्हादिसंकिलेसो. वुत्तञ्हि ‘‘तण्हा जनेति पुरिसं (सं. नि. १.५७), तण्हादुतियो पुरिसो’’ति (इतिवु. १५, १०५; अ. नि. ४.९) च आदि. ततो पातितो मोक्खोति पातिमोक्खो.
अथ वा पतति एत्थाति पाती, छ अज्झत्तिकबाहिरानि आयतनानि. वुत्तञ्हि ‘‘छसु लोको समुप्पन्नो, छसु कुब्बति सन्थव’’न्ति (सं. नि. १.७०; सु. नि. १७१). ततो अज्झत्तिकबाहिरायतनसङ्खाततो पातितो मोक्खोति पातिमोक्खो. अथ वा पातो विनिपातो अस्स अत्थीति पाती, संसारो. ततो मोक्खोति पातिमोक्खो. अथ वा सब्बलोकाधिपतिभावतो धम्मिस्सरो भगवा ‘‘पती’’ति वुच्चति, मुच्चति एतेनाति मोक्खो, पतिनो मोक्खो तेन पञ्ञत्तत्ताति पातिमोक्खो. पातिमोक्खो एव पातिमोक्खो. सब्बगुणानं वा मूलभावतो उत्तमट्ठेन पति च सो यथावुत्तत्थेन मोक्खो चाति पातिमोक्खो. पातिमोक्खो एव पातिमोक्खो. तथा हि वुत्तं ‘‘पातिमोक्खन्तिआदिमेतं मुखमेतं पमुखमेत’’न्ति (महाव. १३५) वित्थारो.
अथ वा प-इति पकारे, अतीति अच्चन्तत्थे निपातो, तस्मा पकारेहि अच्चन्तं मोक्खेतीति पातिमोक्खो. इदञ्हि सीलं सयं तदङ्गवसेन, समाधिसहितं पञ्ञासहितञ्च विक्खम्भनवसेन, समुच्छेदवसेन च अच्चन्तं मोक्खेति मोचेतीति पातिमोक्खो. पति पति मोक्खोति वा पातिमोक्खो, तम्हा तम्हा वीतिक्कमदोसतो पच्चेकं मोक्खोति अत्थो. पातिमोक्खो एव पातिमोक्खो. मोक्खो वा निब्बानं, तस्स मोक्खस्स पतिबिम्बभूतोति पातिमोक्खो. सीलसंवरो हि निब्बेधभागियो सूरियस्स अरुणुग्गमनं विय निब्बानस्स उदयभूतो तप्पटिभागो विय होति यथारहं किलेसनिब्बापनतोति पातिमोक्खो. पातिमोक्खोयेव पातिमोक्खो. अथ वा मोक्खं पति वत्तति मोक्खाभिमुखन्ति वा पातिमोक्खं. पातिमोक्खमेव पातिमोक्खन्ति एवमेत्थ पातिमोक्खसद्दस्स अत्थो वेदितब्बो.
आचारगोचरसम्पन्नाति कायिकवाचसिकअवीतिक्कमसङ्खातेन आचारेन चेव नवेसियगोचरतादिसङ्खातेन गोचरेन च सम्पन्ना, सम्पन्नआचारगोचराति अत्थो. अप्पमत्तेसूति अतिपरित्तकेसु अनापत्तिगमनीयेसु, दुक्कटदुब्भासितमत्तेसूति अपरे. वज्जेसूति गारय्हेसु. ते पन एकन्ततो अकुसलसभावा होन्तीति आह ‘‘अकुसलधम्मेसू’’ति. भयदस्सिनोति भयतो दस्सनसीला, परमाणुमत्तम्पि वज्जं सिनेरुप्पमाणं विय कत्वा भायनसीला. सम्मा आदियित्वाति सम्मदेव सक्कच्चं सब्बसो च आदियित्वा. सिक्खापदेसूति निद्धारणे भुम्मन्ति समुदायतो अवयवनिद्धारणं दस्सेन्तो ‘‘सिक्खापदेसु तं तं सिक्खापदं समादियित्वा सिक्खथा’’ति अत्थमाह. सिक्खापदमेव हि समादातब्बं सिक्खितब्बञ्चाति अधिप्पायो. यं किञ्चि सिक्खाकोट्ठासेसूति सिक्खाकोट्ठासेसु मूलपञ्ञत्तिअनुपञ्ञतिसब्बत्थपञ्ञत्तिपदेसपञ्ञत्तिआदिभेदं यं किञ्चि सिक्खितब्बं पटिपज्जितब्बं पूरेतब्बं सीलं. तं पन द्वारवसेन दुविधमेवाति आह ‘‘कायिकं वाचसिकञ्चा’’ति. इमस्मिं अत्थविकप्पे सिक्खापदेसूति आधारे भुम्मं सिक्खाभागेसु कस्सचि विसुं अग्गहणतो. तेनाह ‘‘तं सब्ब’’न्ति.
६५. कस्मा आरद्धन्ति (अ. नि. टी. ३.१०.७१-७४) देसनाय कारणपुच्छा. सीलानिसंसदस्सनत्थन्ति पयोजननिद्देसो. को अत्थो क्व अत्थो क्व निपातिताति? नयिदमेवं दट्ठब्बं. सीलानिसंसदस्सनत्थन्ति हि एत्थ ब्यतिरेकतो यं सीलानिसंसस्स अदस्सनं, तं इमिस्सा देसनाय कारणन्ति कस्मा आरद्धन्ति विनेय्यानं सीलानिसंसस्स अदस्सनतोति अत्थतो आपन्नो एव होतीति. तेनाह ‘‘सचेपी’’तिआदि. सीलानिसंसदस्सनत्थन्ति पन इमस्स अत्थं विवरितुं ‘‘तेस’’न्तिआदि वुत्तं. आनिसंसोति उदयो. ‘‘सीलवा सीलसम्पन्नो कायस्स भेदा परं मरणा सुगतिं सग्गलोकं उपपज्जती’’तिआदीसु (दी. नि. २.१५०; ३.३१६; अ. नि. ५.२१३; महाव. २८५) पन विपाकफलम्पि ‘‘आनिसंसो’’ति वुत्तं. को विसेसोति को फलविसेसो. का वड्ढीति को अब्भुदयो. विज्जमानोपि गुणो याथावतो विभावितो एव अभिरुचिं उप्पादेति, न अविभावितो, तस्मा एकन्ततो आनिसंसकित्तनं इच्छितब्बमेवाति दस्सेतुं विसकण्टकवाणिजो उदाहटो.
तत्थ गुळो नाम उच्छुरसं पचित्वा चुण्णादीहि मिस्सित्वा सम्पिण्डने पिण्डीभूतं. फाणितं अपिण्डितं द्रवीभूतं. खण्डं भिज्जनक्खमं. सक्खरा नाम फलिकसदिसा. सक्खरादीनिति आदि-सद्देन मच्छण्डिकानं सङ्गहो. तस्मिं काले गुळादीसु विसकण्टकवोहारो अपच्चन्तदेसे पचुरोति ‘‘पच्चन्तगामं गन्त्वा’’ति वुत्तं. दारके च पलापेसुं ‘‘विसकण्टकं मा गण्हन्तू’’ति.
पियोति पियायितब्बो. पियस्स नाम दस्सनं एकन्ततो अभिनन्दितब्बं होतीति आह ‘‘वियचक्खूहि सम्पस्सितब्बो’’ति. पीतिसमुट्ठानपसन्नसोम्मरूपपरिग्गहञ्हि चक्खु ‘‘पियचक्खू’’ति वुच्चति. तेसन्ति सब्रह्मचारीनं. मनवड्ढनकोति पीतिमनस्स परिब्रूहनतो उपरूपरि पीतिचित्तस्स उप्पादको. गरुट्ठानियोति गरुकरणस्स ठानभूतो. जानं जानातीति ञाणेन जानितब्बं जानाति. यथा वा अञ्ञे अजानन्तापि जानन्ता विय पवत्तन्ति, न एवमयं, अयं पन जानन्तो एव जानाति. पस्सं पस्सतीति दस्सनभूतेन पञ्ञाचक्खुना पस्सितब्बं पस्सति, पस्सन्तो एव वा पस्सति. एवं सम्भावनीयोति एवं विञ्ञुताय पण्डितभावेन सम्भावेतब्बो.
सीलेस्वेवस्स परिपूरकारीति सीलेसु परिपूरकारी एव भवेय्याति एवं उत्तरपदावधारणं दट्ठब्बं. एवञ्हि इमिना पदेन उपरिसिक्खाद्वयं अनिवत्तितमेव होति. यथा पन सीलेसु परिपूरकारी नाम होति, तं फलेन दस्सेतुं ‘‘अज्झत्त’’न्तिआदि वुत्तं. विपस्सनाधिट्ठानसमाधिसंवत्तनिकताय हि इध सीलस्स पारिपूरी, न केवलं अखण्डादिभावमत्तं. तेनाह ‘‘यानि खो पन तानि अखण्डानि…पे… समाधिसंवत्तनिकानी’’ति. एवञ्च कत्वा उपरि सिक्खाद्वयं सीलस्स सम्भारभावेन गहितन्ति सीलस्सेवेत्थ पधानग्गहणं सिद्धं होति. तथा हि चित्तेकग्गतासङ्खारपरिग्गहानं सीलस्सानुरक्खणभावं वक्खति. यं पन वक्खति ‘‘सिक्खत्तयदेसना जाता’’ति (म. नि. अट्ठ. १.६५), तं इतरासम्पि सिक्खानं इध गहिततामत्तं सन्धाय वुत्तं, न पधानभावेन गहिततं. यदि एवं कथं सीलस्स अप्पमत्तकतावचनं. वुत्तञ्हेतं ‘‘अप्पमत्तकं खो पनेतं, भिक्खवे, ओरमत्तक’’न्ति (दी. नि. १.७). तं पुथुज्जनगोचरं सन्धाय वुत्तं. तथा हि तत्थ न निप्पदेसतो सीलं विभत्तं, एवं कत्वा तत्थ सीलमत्तकन्ति मत्तग्गहणं समत्थितन्ति दट्ठब्बं. अनूनेनाति अखण्डादिभावेन, कस्सचि वा अहापनेन उपपन्नेन. आकारेनाति करणेन सम्पादनेन. चित्तसमथेति चित्तसमाधाने. युत्तोति अवियुत्तो पसुतो. यो सब्बेन सब्बं झानभावनं अननुयुत्तो, सो तं बहि नीहरति नाम. यो आरभित्वा अन्तरा सङ्कोचं आपज्जति, सो तं विनासेति नाम. यो पन ईदिसो अहुत्वा झानं उपसम्पज्ज विहरति, सो अनिराकतज्झानोति दस्सेन्तो ‘‘बहि अनीहटज्झानो’’तिआदिमाह.
अनिच्चस्स तेभूमकधम्मस्स, अनिच्चन्ति वा अनुपस्सना अनिच्चानुपस्सना. तथा दुक्खानुपस्सना अनत्तानुपस्सना च. तस्सेव निब्बिन्दनाकारेन पवत्ता अनुपस्सना निब्बिदानुपस्सना. विरज्जनाकारेन पवत्ता अनुपस्सना विरागानुपस्सना. निरोधस्स अनुपस्सना निरोधानुपस्सना. पटिनिस्सज्जनवसेन पवत्ता अनुपस्सना पटिनिस्सग्गानुपस्सना. सुञ्ञागारगतो भिक्खु तत्थ लद्धकायविवेकताय समथविपस्सनावसेन चित्तविवेकं परिब्रूहेन्तो यथानुसिट्ठं पटिपत्तिया लोकं सासनञ्च अत्तनो विसेसाधिगमट्ठानभूतं सुञ्ञागारञ्च उपसोभयमानो गुणविसेसाधिट्ठानभावापादनेन विञ्ञूनं अत्थतो तं ब्रूहेन्तो नाम होतीति वुत्तं ‘‘ब्रूहेता सुञ्ञागारान’’न्ति. तेनाह ‘‘एत्थ चा’’तिआदि. अयमेव सुञ्ञागारानुब्रूहनविञ्ञुप्पसत्थानं भाजनं, न सेनासनपतिट्ठापनन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘एकभूमकादि…पे… दट्ठब्बो’’ति. सुञ्ञागारग्गहणेन चेत्थ अरञ्ञरुक्खमूलादि सब्बं पधानानुयोगक्खमं सेनासनं गहितन्ति दट्ठब्बं.
तण्हाविचरितदेसनाति ‘‘अज्झत्तिकस्स उपादाया’’ति (विभ. ९३७) आदिनयप्पवत्तं तण्हाविचरितसुत्तं. तण्हापदट्ठानत्ताति तण्हासन्निस्सयत्ता. न हि तण्हाविरहिता मानदिट्ठिपवत्ति अत्थि. मानदिट्ठियो ओसरित्वाति दस्सेतब्बताय मानदिट्ठियो ओगाहेत्वाति अत्थो. गहणत्थमेव हि देसेतब्बधम्मस्स देसनाय ओसरणं. तण्हामानदिट्ठियो पपञ्चत्तयं सत्तसन्तानस्स संसारे पपञ्चनतो अनुप्पबन्धनवसेन वित्थारणतो. सीलपदट्ठानत्ताति सीलाधिट्ठानत्ता.
अधिचित्तसिक्खा वुत्ताति आनेत्वा सम्बन्धो. विपस्सनावसेन सुञ्ञागारवड्ढनेति योजना. द्वेपि सिक्खाति अधिचित्ताधिपञ्ञासिक्खा. सङ्गहेत्वाति अधिसीलसिक्खाय सद्धिं सङ्गहेत्वा वुत्ता. यदि एवमयं सिक्खत्तयदेसना जाताति सिक्खत्तयानिसंसप्पकासनी सियाति अनुयोगं सन्धायाह ‘‘एत्थ चा’’तिआदि. तत्थ यं वत्तब्बं, तं हेट्ठा वुत्तमेव. इन्द्रियसंवरो विय पातिमोक्खसंवरस्स चतुपारिसुद्धिसीलस्स आरक्खभूता चित्तेकग्गता विपस्सना च इध गहिताति तदुभयं अप्पधानं, सीलमेव पन पधानभावेन गहितन्ति वेदितब्बं. तेनाह ‘‘सीलानुरक्खिका एवा’’तिआदि.
बलवतरसुखन्ति समुप्पन्नब्याधिदुक्खतो बलवतरं, तं अभिभवितुं समत्थं झानसुखं उप्पज्जति. बलवममत्तं होति, तेन दळ्हअत्तसिनेहेन विलुत्तहदयो कुसलधम्मे छड्डेन्तो सो तथारूपेसु…पे… पोसेता होति. बलवममत्तं वा सिनेहो न होति ‘‘सुद्धो सङ्खारपुञ्जो’’ति याथावदस्सनेन अहंकारममंकाराभावतो. दुब्भिक्खभये खुदाभिभवं सन्धायाह ‘‘सचेपिस्स अन्तानि बहि निक्खमन्ती’’ति. ब्याधिभयं सन्धायाह ‘‘उस्सुस्सति विसुस्सनी’’ति. आदि-सद्देन गहितं चोरभयं सन्धायाह ‘‘खण्डाखण्डिको वा’’ति. उभयस्साति समथविपस्सनाद्वयस्स. एत्थ च ‘‘अज्झत्तं चेतो…पे… सुञ्ञागारान’’न्ति इमेहि विसेसनिब्बेधभागियभावापादनेन सीलं रक्खितुं समत्था एव चित्तेकग्गताविपस्सना गहिता. यस्मा परतो झानविमोक्खफलाभिञ्ञाणअधिट्ठानभावो सीलस्स उद्धटो, तस्मा तस्स भिय्योपि सम्भारभूता एव चित्तेकग्गता विपस्सना तत्थ तत्थ गहिताति वेदितब्बा.
सीलादीति आदि-सद्देन यथावुत्तचित्तेकग्गताविपस्सना सङ्गण्हाति, सीलस्स वा मूलकारणभूतं सब्बं कम्मस्सकतञाणञ्च सङ्गण्हाति कम्मपथसम्मादिट्ठिं वा. सीलञ्हि तदञ्ञम्पि पुञ्ञकिरियावत्थु तेनेव परिसोधितं महप्फलं होति महानिसंसन्ति. लाभी अस्सन्ति लाभा साय संवरणसीलपरिपूरणं पाळियं आगतं किमीदिसं भगवा अनुजानातीति? न भगवा सभावेन ईदिसं अनुजानाति, महाकारुणिकताय पन पुग्गलज्झासयेन एवं वुत्तन्ति दस्सेन्तो ‘‘न चेत्था’’तिआदिमाह. तत्थ घासेसनं छिन्नकथो न वाचं पयुत्तं भणेति छिन्नकथो मूगो विय हुत्वा ओभासपरिकथानिमित्तविञ्ञत्तिपयुत्तं घासेसनं वाचं न भणे न कथेय्याति अत्थो. पुग्गलज्झासयवसेनाति सङ्खेपतो वुत्तमत्थं विवरन्तो ‘‘येसञ्ही’’तिआदिमाह. रसो सभावभूतो आनिसंसो रसानिसंसो.
पच्चयदानकाराति चीवरादिपच्चयवसेन दानकारा. ‘‘देवानं वा’’ति वुत्तवचनं पाकटीकातुमाह ‘‘देवापी’’तिआदि. ‘‘पञ्चिमे गहपतयो आनिसंसा’’तिआदीसु (दी. नि. २.१५०) अनिसंससद्दो फलपरियायोपि होतीति आह ‘‘उभयमेतं अत्थतो एक’’न्ति.
सस्सुससुरा च तप्पक्खिका च सस्सुससुरपक्खिका. ते ञातियोनिसम्बन्धेन आवाहविवाहसम्बन्धवसेन सम्बन्धा ञाती. सालोहिताति योनिसम्बन्धवसेन. एकलोहितसम्बद्धाति एकेन समानेन लोहितसम्बन्धेन सम्बद्धा. पेच्चभावं गताति पेतूपपत्तिवसेन निब्बत्तिं उपगता. ते पन यस्मा इध कतकालकिरिया कालेन कतजीवितुपच्छेदा होन्ति, तस्मा वुत्तं ‘‘कालकता’’ति. पसन्नचित्तोति पसन्नचित्तको. कालकतो पिता वा माता वा पेतयोनिं उपपन्नोति अधिकारतो विञ्ञायतीति वुत्तं ‘‘महानिसंसमेव होती’’ति, तस्स तथा सीलसम्पन्नत्ताति अधिप्पायो. अरियभावे पन सति वत्तब्बमेव नत्थि. तेनाह ‘‘अनेकानि कप्पसतसहस्सानी’’तिआदि. बहुकारन्ति बहुपकारं. उपसङ्कमनन्ति अभिवादनादिवसेन उपगमनं. पयिरुपासनन्ति उपट्ठानन्ति.
६६. अज्झोत्थरिताति मद्दिता. उक्कण्ठाति रिञ्चना अनभिरति अननुयोगो. सीलवा भिक्खु अत्तनो सीलखण्डभयेन समाहितो विपस्सको च पच्चयघातेन अरतिया रतिया च सहिता अभिभविताव होतीति आह ‘‘सीलादिगुणयुत्तेनेवा’’तिआदि.
चित्तुत्रासो भायतीति भयं. आरम्मणं भायति एतस्माति भयं. पुरिमवारसदिसत्ता वुत्तनयमेवाति अतिदिसित्वापि पुन तं दस्सेतुं ‘‘सीलादिगुणयुत्तो ही’’तिआदि वुत्तं. थेरस्स हेट्ठा निसिन्नत्ता देवताय दारका सकभावेन सण्ठातुं सुखेन वत्तितुं असक्कोन्ता असमत्था.
अधिकं चेतोति अभिचेतो, उपचारज्झानचित्तं. तस्स पन अधिकता पाकतिककामावचरचित्तेहि सुन्दरताय सपटिपक्खतो विसुद्धिया चाति आह ‘‘अभिक्कन्तं विसुद्धिचित्त’’न्ति. अधिचित्तन्ति समाधिमाह, सो च उपचारसमाधि दट्ठब्बो. विवेकजं पीतिसुखं, समाधिजं पीतिसुखं, अपीतिजं झानसुखं, सतिपारिसुद्धिजं झानसुखन्ति चतुब्बिधम्पि झानसुखं पटिपक्खतो निक्खन्ततं उपादाय ‘‘नेक्खम्मसुख’’न्ति वुच्चतीति आह ‘‘नेक्खम्मसुखं विन्दन्ती’’ति. इच्छितिच्छितक्खणे समापज्जितुं समत्थोति इमिना तेसु झानेसु समापज्जनवसीभावमाह, ‘‘निकामलाभी’’ति पन वचनतो आवज्जनाधिट्ठानपच्चवेक्खणवसियोपि वुत्ता एवाति वेदितब्बा. सुखेनेव पच्चनीकधम्मे विक्खम्भेत्वाति एतेन तेसं झानसुखखिप्पाभिञ्ञतञ्च दस्सेति. विपुलानन्ति वेपुल्लं पापितानं. झानानं विपुलता नाम सुभावितभावेन चिरतरप्पत्ति, सा च परिच्छेदानुरूपाव इच्छितब्ब्बाति ‘‘विपुलान’’न्ति वत्वा ‘‘यथापरिच्छेदेयेव वुट्ठातुं समत्थोति वुत्तंहोती’’ति आह. परिच्छेदकालञ्हि अप्पत्वाव वुट्ठहन्तो अकसिरलाभी न होति यावदिच्छकं पवत्तेतुं असमत्थत्ता. इदानि तेयेव यथावुत्ते समापज्जनादिवसीभावे ब्यतिरेकवसेन विभावेतुं ‘‘एकच्चो ही’’तिआदि वुत्तं. तत्थ लाभीयेव होतीति इदं पटिलद्धमत्तस्स झानस्स वसेन वुत्तं. तथाति इच्छितिच्छितक्खणे. पारिबन्धिकेति वसीभावस्स पच्चनीकधम्मे. झानाधिगमस्स पन पच्चनीकधम्मा पगेव विक्खम्भिता, अञ्ञथा झानाधिगमो एव न सिया. किच्छेन विक्खम्भेतीति किच्छेन विसोधेति. कामादीनवपच्चवेक्खणादीहि कामच्छन्दादीनं विय अञ्ञेसम्पि समाधिपारिबन्धिकानं दूरसमुस्सारणं इध विक्खम्भनं विसोधनञ्चाति वेदितब्बं. नाळिकायन्तन्ति कालमाननाळिकायन्तं आह.
विसेसेन रूपावचरचतुत्थज्झानं सब्बसो वसीभावापादितं अभिञ्ञापादकन्ति अधिप्पायेनाह ‘‘अभिञ्ञापादके झाने वुत्ते’’ति. अरूपज्झानम्पि पन अधिट्ठानताय पादकमेव चुद्दसधा चित्तपरिदमनेन विना तदभावतो. ‘‘एवमभिञ्ञापादके रूपावचरज्झाने वुत्ते रूपावचरताय किञ्चापि अभिञ्ञानं लोकियवारो आगतो’’ति अयञ्हेत्थ अधिप्पायो. नन्ति अभिञ्ञावारं. चत्तारि…पे… अरियमग्गा सीलानं आनिसंसो सम्पन्नसीलस्सेव लाभतो. परियादियित्वाति गहेत्वा.
अङ्गसन्ततायाति नीवरणादीनं पच्चनीकधम्मानं सुदूरतरभावेन झानङ्गानं वूपसन्तताय, निब्बुतसब्बदरथपरिळाहतायाति अत्थो, यतो तेसं झानानं पणीततरादिभावो. आरम्मणसन्ततायाति रूपपटिघादिविगमनेन सण्हसुखुमादिभावप्पत्तसन्तभावेन. यदग्गेन हि नेसं भावनाभिसमयसब्भावितसण्हसुखुमाकारानि आरम्मणानि सन्तानि, तदग्गेन झानङ्गानं सन्तता वेदितब्बा. आरम्मणसन्तताय सन्तता लोकुत्तरधम्मारम्मणाहि पच्चवेक्खणाहि दीपेतब्बा. विमुत्ता विसेसेन मुत्ता. ये हि झानधम्मा तथापवत्तपुब्बभागभावनाहि तब्बिसेसताय सातिसयं पटिपक्खधम्मेहि विमुत्तिवसेन पवत्तन्ति, ततो एव तथाविमुत्तताय पितु अङ्के विस्सट्ठअङ्गपच्चङ्गो विय कुमारो निरासङ्कभावेन आरम्मणे अधिमुत्ता च पवत्तन्ति, ते विमोक्खाति वुच्चन्ति. तेनाह ‘‘विमोक्खाति पच्चनीकधम्मेहि विमुत्तत्ता आरम्मणे च अधिमुत्तत्ता’’ति. यदिपि आरम्मणसमतिक्कमवसेन पत्तब्बानि आरुप्पानि, न अङ्गातिक्कमवसेन, तथापि यस्मा आरम्मणे अविरत्तस्स झानसमतिक्कमो न होति, समतिक्कन्तेसु च झानेसु आरम्मणं समतिक्कन्तमेव होति, तस्मा आरम्मणसमतिक्कमं अवत्वा ‘‘रूपावचरज्झाने अतिक्कमित्वा’’ति इच्चेव वुत्तं. अतिक्कम्म रूपेति पाळियं ‘‘सम्पादेतब्बा, पस्सितब्बा’’ति वा किञ्चि पदं इच्छितब्बं, असुतपरिकप्पनेन पन पयोजनं नत्थीति ‘‘सन्ताति पदसम्बन्धो’’ति वुत्तं. एवञ्च कत्वा तेन विरागभावेन तेसं सन्तताति अयम्पि अत्थो विभावितो होति. रूपज्झानादीनं विय नत्थि एतेसं आरम्मणभूतं वा फलभूतं वा रूपन्ति अरूपा. अरूपा एव आरुप्पा. तेनाह ‘‘आरम्मणतो च विपाकतो च रूपविरहिता’’ति. नामकायेनाति सहजातनामसमूहेन.
६७. संयोजेन्तीति बन्धन्ति. केहीति आह ‘‘खन्धगती’’तिआदि. असमुच्छिन्नरागादिकस्स हि खन्धादीनं आयतिं खन्धादीहि सम्बन्धो, समुच्छिन्नरागादिकस्स पन तं नत्थि कतानम्पि कम्मानं असमत्थभावापत्तितोति. रागादीनं अन्वयतो च संयोजनट्ठो सिद्धोति आह ‘‘खन्धगति…पे… वुच्चन्ती’’ति. परिक्खयेनाति समुच्छेदेन सब्बसो आयतिं अनुप्पज्जनेन. पटिपक्खधम्मानं अनवसेसतो सवनतो पीळनतो सोतो, अरियमग्गोति आह ‘‘सोतोति च मग्गस्सेतं अधिवचन’’न्ति. तं सोतं आदितो पन्नो अधिगच्छीति सोतापन्नो, अट्ठमको. तेनाह ‘‘तंसमङ्गीपुग्गलस्सा’’ति, पठममग्गक्खणे पुग्गलस्साति अधिप्पायो. इध पन पन्न-सद्दो ‘‘फलसच्छिकिरियाय पटिपन्नो’’तिआदीसु (अ. नि. ८.५९) विय वत्तमानकालिकोति आह ‘‘मग्गेन फलस्स नामं दिन्न’’न्ति. अभीतकालिकत्ते पन सरसतोव नामलाभो सिया. विरूपं सदुक्खं सउपायासं निपातेतीति विनिपातो, अपायदुक्खे खिपनको. धम्मोति सभावो. तेनाह ‘‘अत्तान’’न्तिआदि. कस्माति अविनिपातधम्मताय कारणं पुच्छति. अपायं गमेन्तीति अपायगमनीया. सम्बुज्झतीति सम्बोधि, अरियमग्गो. सो पन पठममग्गस्स अधिगतत्ता अवसिट्ठो एव अधिगन्धब्बभावेन इच्छितब्बोति आह ‘‘उपरिमग्गत्तय’’न्ति.
वण्णभणनत्थं वुत्तानि,न पहातब्बानीति अधिप्पायो. ओळारिकानं रागादीनं समुच्छिन्दनवसेन पवत्तमानो दुतियमग्गो अवसिट्ठानं तेसं तनुभावापत्तिया उप्पन्नो नाम होतीति वुत्तं ‘‘रागदोसमोहानं तनुत्ता’’ति. अधिच्चुप्पत्तियाति कदाचि करहचि उप्पज्जनेन. परियुट्ठानमन्दतायाति समुदाचारमुदुताय. अभिण्हं न उप्पज्जन्ति तज्जस्स अयोनिसोमनसिकारस्स अनिबद्धभावतो. मन्दमन्दा उप्पज्जन्ति विपल्लासानं तप्पच्चयानञ्च मोहमानादीनं मुदुतरभावतो. बहलाव उप्पज्जन्ति वत्थुपटिसेवनतोति अधिप्पायो. तेनाह ‘‘तथा ही’’तिआदि.
सकिं आगमनधम्मोति पटिसन्धिवसेन सकिंयेव आगमनसभावो. एकवारंयेव…पे… आगन्त्वाति इमिना पञ्चसु सकदागामीसु चत्तारो वज्जेत्वा एकोयेव गहितोति दस्सेन्तो ‘‘योपि ही’’तिआदिमाह. तत्थ य्वायं पञ्चमको सकदागामी ‘‘इध मग्गं भावेत्वा देवलोके निब्बत्तो, तत्थ यावतायुकं ठत्वा पुन इधूपपज्जित्वा परिनिब्बायती’’ति वुत्तो, तस्स एकबीजिना सद्धिं किं नानाकरणन्ति? एकबीजिस्स एका पटिसन्धि, सकदागामिस्स द्वे पटिसन्धियोति इदं तेसं नानाकरणं. यस्स हि सोतापन्नस्स एकंयेव खन्धबीजं, न एकं अत्तभावग्गहणं, सो एकबीजीति.
हेट्ठाति ‘‘अमहग्गतभूमिय’’न्ति हेट्ठा सम्बन्धनेन. हेट्ठाभागस्स हिताति हेट्ठाभागिया, तेसं. तानीति ओरब्भागियसंयोजनानि. कामावचरे निब्बत्ततियेव अज्झत्तं संयोजनत्ता. तथा हेस दूरतोपि आवत्तिधम्मो एवाति दस्सेतुं गिलबळिसमच्छादयो उपमाभावेन वुत्ता. ओपपातिकोति इमिना गब्भवासदुक्खाभावमाह. तत्थ परिनिब्बायीति इमिना सेसदुक्खाभावं. तत्थ परिनिब्बानता चस्स कामलोके खन्धबीजस्स अपुनारोहवसेनेवाति दस्सेतुं ‘‘अनावत्तिधम्मो’’ति वुत्तं.
६८. केवलाति लोकियाभिञ्ञाहि असम्मिस्सा. लोकियपञ्चाभिञ्ञायोपि सीलानं आनिसंसो तदविनाभावतो. तापि दस्सेतुं आकङ्खेय्य चे…पे… एवमादिमाहाति योजना. आसवानं अनवसेसप्पहानतो अरहत्तमग्गोयेव विसेसतो ‘‘आसवक्खयो’’ति वत्तब्बतं अरहतीति वुत्तं ‘‘आसवक्खये कथिते’’ति, अञ्ञथा सब्बापि छळभिञ्ञा आसवक्खयो एवाति. इमेसं गुणानन्ति लोकियाभिञ्ञानं. यथा पुरिसस्स मुण्डितं सीसं सिखाविरहितत्ता न सोभति, एवं देसनाय सीसभूतापि अग्गमग्गकथा लोकियाभिञ्ञारहिता न सोभतीति आह ‘‘अयं कथा मुण्डाभिञ्ञाकथा नाम भवेय्या’’ति. इद्धिविकुब्बनाति इद्धि च विकुब्बना च. विकुब्बनग्गहणेन चेत्थ विकुब्बनिद्धिमाह, इद्धिग्गहणेन तदञ्ञं सब्बञ्च अभिञ्ञाकिच्चं. युत्तट्ठानेयेवाति लोकियाभिञ्ञानं निब्बत्तनस्स विय देसनाय युत्तट्ठानेयेव. एतेन न केवलं देसनक्कमेनेवायं देसना, अथ खो पटिपत्तिक्कमेनपीति दस्सेति. विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. २.३६९) वुत्ता, तस्मा तत्थ वुत्तनयेनेव वेदितब्बाति अधिप्पायो.
६९. आसवानं खयाति हेट्ठिममग्गेन खेपितावसिट्ठानं आसवानं अरहत्तमग्गेन समुच्छिन्दनतो. यस्मा अरहत्तमग्गो न केवलं आसवेयेव खेपेति, अथ खो अवसिट्ठे सब्बकिलेसेपि, तस्मा आह ‘‘सब्बकिलेसानं खया’’ति. लक्खणमत्तञ्हेत्थ आसवग्गहणं, आसवानं आरम्मणभावस्सपि अनुपगमनतो अनासवं. यस्मा पन तत्थ आसवानं लेसोपि नत्थि, तस्मा वुत्तं ‘‘आसवविरहित’’न्ति. समाधि वुत्तो चेतोसीसेन यथा ‘‘चित्तं पञ्ञञ्च भावय’’न्ति (सं. नि. १.२३, १९२; पेटको. २२; मि. प. २.१.९) अधिप्पायो. रागतो विमुत्तत्ता अविज्जाय विमुत्तत्ताति इदं उजुविपच्चनीकपटिप्पस्सद्धिदस्सनं दट्ठब्बं, न तदञ्ञेसं पापधम्मानं अप्पटिप्पस्सद्धत्ता. इदानि तमेव समाधिपञ्ञानं रागाविज्जापटिपक्खतं आगमेन दस्सेतुं ‘‘वुत्तं चेत’’न्तिआदि वुत्तं. समथफलन्ति समथस्स फलं लोकियसमथभावनाय हि विपस्सनागताय आहितफलस्स लोकुत्तरसमथस्स सरिक्खकफलो चेतोविमुत्ति. विपस्सनाफलन्ति एत्थापि एसेव नयो. अत्तनोयेवाति सुतमयञाणादिना विय परपच्चयतं नयग्गाहञ्च मुञ्चित्वा परतोघोसानुगतभावनाधिगमभूतताय अत्तनोयेव पञ्ञाय पच्चक्खं कत्वा सयम्भुञाणभूतायाति अधिप्पायो. तेनाह ‘‘अपरप्पच्चयेन ञत्वा’’ति.
सब्बम्पि तन्ति सब्बम्पि सत्तरसविधं तं यथावुत्तं सीलानिसंसं. यथा आनिसंसवन्ते सम्मदेव सम्पादिते तदानिसंसा दस्सिता एव होन्ति तदायत्तभावतो, एवं आनिसंसपधानयोग्यभावेन दस्सिते तदानिसंसा दस्सिता एव होन्तीति आह ‘‘सम्पिण्डेत्वा दस्सेन्तो’’ति. वुत्तस्सेव अत्थस्स पुनवचनं निगमनन्ति वुत्तं ‘‘निगमनं आहा’’ति. पुब्बेति देसनारम्भे. एवं वुत्तन्ति ‘‘सम्पन्नसीला’’ति एवमादिना आकारेन वुत्तं. इदं सब्बम्पीति इदं ‘‘सम्पन्नसीला’’तिआदिकं सब्बम्पि वचनं. एतं पटिच्चाति एतं सम्पन्नसीलस्स भिक्खुनो यथावुत्तसत्तरसविधानिसंसभागितं सन्धाय वुत्तं. इदमेव हि ‘‘इति यं तं वुत्तं, इदमेतं पटिच्च वुत्त’’न्ति वचनं सन्धाय ‘‘सब्बम्पि तं सीलानिसंसं सम्पिण्डेत्वा दस्सेन्तो’’ति वुत्तं. एत्थआदितो छहि आनिसंसेहि परित्तभूमिका सम्पत्ति गहिता, तदन्तरं पञ्चहि लोकियाभिञ्ञाहि च महग्गतभूमिका, इतरेहि लोकुत्तरभूमिकाति एवं चतुभूमिकसम्पदानिसंससीलं नामेतं महन्तं महानुभावं, तस्मा तंसम्पादने सक्कच्चकारिता अप्पमत्तेन भवितब्बं.
आकङ्खेय्यसुत्तवण्णनाय लीनत्थप्पकासना समत्ता.