पञ्चविधनयवण्णना

१. नन्दियावट्टनयवण्णना

‘‘सब्बधम्ममूलपरियाय’’न्तिआदीसु सब्बधम्ममूलग्गहणेन मञ्ञनागहणेन च तण्हामानदिट्ठियो गहिता. मञ्ञनानम्पि हि मञ्ञना कारणन्ति दस्सितोयमत्थो. ‘‘अस्सुतवा’’तिआदिना अविज्जामानदिट्ठियो गहिता, सब्बेपि वा संकिलेसधम्मा, तथा सञ्ञाअपरिञ्ञातग्गहणेन. ‘‘खीणासवो परिक्खीणभवसञ्ञोजनो’’ति एत्थ पन आसवा सञ्ञोजनानि च सरूपतो गहितानि, तथा नन्दिग्गहणेन तण्हागहणेन च तण्हा, एवम्पेत्थ सरूपतो परियायतो च तण्हा अविज्जा तप्पक्खियधम्मा च गहिता. तत्थ तण्हाय विसेसतो रूपधम्मा अधिट्ठानं, अविज्जाय अरूपधम्मा, ते पन सब्बधम्मग्गहणेन पथवीआदिग्गहणेन च दस्सिता एव. तासं समथो विपस्सना च पटिपक्खो, तेसमेत्थ गहेतब्बाकारो हेट्ठा दस्सितो एव. समथस्स चेतोविमुत्ति फलं, विपस्सनाय पञ्ञाविमुत्ति. तथा हि ता ‘‘रागविरागा’’तिआदिना विसेसेत्वा वुच्चन्ति, इमासमेत्थ गहणं सम्मदञ्ञाविमुत्तवीतरागादिवचनेहि वेदितब्बं. तत्थ तण्हाविज्जा समुदयसच्चं, तप्पक्खियधम्मा पन तग्गहणेनेव गहिताति वेदितब्बा. तेसं अधिट्ठानभूता वुत्तप्पभेदा रूपारूपधम्मा दुक्खसच्चं, तेसं अप्पवत्ति निरोधसच्चं, निरोधपजानना पटिपदा मग्गसच्चं. तण्हागहणेन चेत्थ माया-साठेय्य-मानातिमान-मदप्पमाद-पापिच्छता-पापमित्तता-अहिरिकानोत्तप्पादिवसेन अकुसलपक्खो नेतब्बो, अविज्जागहणेन विपरीतमनसिकार-कोधूपनाह-मक्ख-पळास-इस्सा-मच्छरिय- सारम्भदोवचस्सता-भवदिट्ठि-विभवदिट्ठिआदिवसेन अकुसलपक्खो नेतब्बो, वुत्तविपरियायेन अमायाअसाठेय्यादिअविपरीतमनसिकारादिवसेन, तथा समथपक्खियानं सद्धिन्द्रियादीनं विपस्सनापक्खियानं अनिच्चसञ्ञादीनञ्च वसेन वोदानपक्खो नेतब्बोति. अयं नन्दियावट्टस्स न यस्स भूमि.

२. तिपुक्खलनयवण्णना

तथा वुत्तनयेन सरूपतो परियायतो च गहितेसु तण्हाविज्जातप्पक्खियधम्मेसु तण्हा लोभो, अविज्जा मोहो, अविज्जाय सम्पयुत्तो लोहिते सति पुब्बो विय तण्हाय सति सिज्झमानो आघातो दोसो, इति तीहि अकुसलमूलेहि गहितेहि, तप्पटिपक्खतो मञ्ञनापटिक्खेपपरिञ्ञागहणादीहि च कुसलमूलानि सिद्धानियेव होन्ति. इधापि ‘‘लोभो सब्बानि वा सासवकुसलाकुसलमूलानि समुदयसच्चं, तेहि निब्बत्ता, तेसं अधिट्ठानगोचरभूता च उपादानक्खन्धा दुक्खसच्च’’न्तिआदिना सच्चयोजना वेदितब्बा. फलं पनेत्थ तयो विमोक्खा, तीहि पन अकुसलमूलेहि तिविधदुच्चरित-संकिलेसमल-विसमअकुसल-सञ्ञा-वितक्कादिवसेन अकुसलपक्खो नेतब्बो. तथा तीहि कुसलमूलेहि तिविधसुचरित-समकुसल-सञ्ञा-वितक्क-सद्धम्म-समाधि-विमोक्खमुख-विमोक्खा-दिवसेन कुसलपक्खो नेतब्बोति. अयं तिपुक्खलस्स नयस्स भूमि.

३. सीहविक्कीळितनयवण्णना

तथा वुत्तनयेन सरूपतो परियायतो च गहितेसु तण्हाविज्जातप्पक्खियधम्मेसु विसेसतो तण्हादिट्ठीनं वसेन असुभे ‘‘सुभ’’न्ति, दुक्खे ‘‘सुख’’न्ति च विपल्लासा, अविज्जादिट्ठीनं वसेन अनिच्चे ‘‘निच्च’’न्ति, अनत्तनि ‘‘अत्ता’’ति च विपल्लासा वेदितब्बा. तेसं पटिपक्खतो मञ्ञनापटिक्खेपपरिञ्ञागहणादिसिद्धेहि सतिवीरियसमाधिपञ्ञिन्द्रियेहि चत्तारि सतिपट्ठानानि सिद्धानेव होन्ति. तत्थ चतूहि इन्द्रियेहि चत्तारो पुग्गला निद्दिसितब्बा. कथं? दुविधो हि तण्हाचरितो मुदिन्द्रियो तिक्खिन्द्रियोति, तथा दिट्ठिचरितो. तेसं पठमो असुभे ‘‘सुभ’’न्ति विपरियासग्गाही सतिबलेन यथाभूतं कायसभावं सल्लक्खेन्तो तं विपल्लासं समुग्घाटेत्वा सम्मत्तनियामं ओक्कमति. दुतियो असुखे ‘‘सुख’’न्ति विपरियासग्गाही ‘‘उप्पन्नं कामवितक्कं नाधिवासेती’’तिआदिना (दी. नि. ३.३१०; म. नि. १.२६; अ. नि. ४.१४, ११४; अ. नि. ६.५८) वुत्तेन वीरियसंवरभूतेन वीरियबलेन तं विपल्लासं विधमेन्तो सम्मत्तनियामं ओक्कमति. ततियो अनिच्चे ‘‘निच्च’’न्ति अयाथावग्गाही समाधिबलेन समाहितचित्तो सङ्खारानं खणिकभावसल्लक्खणेन तं विपल्लासं समुग्घाटेन्तो अरियभूमिं ओक्कमति. चतुत्थो सन्ततिसमूहकिच्चारम्मणघनवञ्चितताय फस्सादिधम्मपुञ्जमत्ते अनत्तनि ‘‘अत्ता’’ति मिच्छाभिनिवेसी चतुकोटिकसुञ्ञतामनसिकारेन तं मिच्छाभिनिवेसं विद्धंसेन्तो सामञ्ञफलं सच्छिकरोति.

इधापि सुभसञ्ञासुखसञ्ञाहि चतूहिपि वा विपल्लासेहि समुदयसच्चं, तेसं अधिट्ठानारम्मणभूता पञ्चुपादानक्खन्धा दुक्खसच्चन्तिआदिना सच्चयोजना वेदितब्बा. फलं पनेत्थ चत्तारि सामञ्ञफलानि, चतूहि चित्तविपल्लासेहि चतुरासवोघ-योग-कायगन्थ-अगति-तण्हुप्पाद-सल्लुपादान-विञ्ञाणट्ठिति-अपरिञ्ञादिवसेन अकुसलपक्खो नेतब्बो. तथा चतूहि सतिपट्ठानेहि चतुब्बिधझान-विहाराधिट्ठान-सुखभागियधम्म-अप्पमञ्ञा-सम्मप्पधान-इद्धिपादा- दिवसेन वोदानपक्खो नेतब्बोति. अयं सीहविक्कीळितस्स नयस्स भूमि.

४-५. दिसालोचन-अङ्कुसनयद्वयवण्णना

इमेसं पन तिण्णं अत्थनयानं सिद्धिया वोहारेन नयद्वयं सिद्धमेव होति. तथा हि अत्थनयानं दिसाभूतधम्मानं समालोचनं दिसालोचनं, तेसं समानयनं अङ्कुसोति पञ्चपि नया नियुत्ताति वेदितब्बा.

पञ्चविधनयवण्णना निट्ठिता.

सासनपट्ठानवण्णना

इदञ्च सुत्तं सोळसविधे सुत्तन्तपट्ठाने संकिलेसनिब्बेधासेक्खभागियं, सब्बभागियमेव वा ‘‘सब्बधम्ममूलपरियाय’’न्ति एत्थ सब्बधम्मग्गहणेन लोकियकुसलानम्पि सङ्गहितत्ता. अट्ठवीसतिविधेन पन सुत्तन्तपट्ठाने लोकियलोकुत्तरसब्बधम्माधिट्ठानं ञाणञेय्यं दस्सनभावनं सकवचनं विस्सज्जनीयं कुसलाकुसलं अनुञ्ञातं पटिक्खित्तं चाति वेदितब्बं.

नेत्तिनयवण्णना निट्ठिता.

मूलपरियायसुत्तवण्णनाय लीनत्थप्पकासना समत्ता.

२. सब्बासवसुत्तवण्णना

१४. अपुब्बपदवण्णनाति अत्थसंवण्णनावसेन हेट्ठा अग्गहितताय अपुब्बस्स अभिनवस्स पदस्स वण्णना अत्थविभजना. ‘‘हित्वा पुनप्पुनागतमत्थ’’न्ति हि वुत्तं. निवासट्ठानभूता भूतपुब्बनिवासट्ठानभूता, निवासट्ठाने वा भूता निब्बत्ता निवासट्ठानभूता, तत्थ मापिताति अत्थो. यथा काकन्दी माकन्दी कोसम्बीति यथा काकन्दस्स इसिनो निवासट्ठाने मापिता नगरी काकन्दी, माकन्दस्स निवासट्ठाने मापिता माकन्दी, कुसम्बस्सनिवासट्ठाने मापिता कोसम्बीति वुच्चति, एवं सावत्थीति दस्सेति. उपनेत्वा समीपे कत्वा भुञ्जितब्बतो उपभोगो, सविञ्ञाणकवत्थु. परितो सब्बदा भुञ्जितब्बतो परिभोगो, निवासनपारुपनादि अविञ्ञाणकवत्थु. सब्बमेत्थ अत्थीति निरुत्तिनयेन सावत्थी-सद्दसिद्धिमाह. सत्थसमायोगेति सत्थस्स नगरिया समागमे, सत्थे तं नगरं उपगतेति अत्थो. पुच्छिते सत्थिकजनेहि.

समोहितन्ति सन्निचितं. रम्मन्ति अन्तो बहि च भूमिभागसम्पत्तिया चेव आरामुय्यानसम्पत्तिया च रमणीयं. दस्सनेय्यन्ति विसिखासन्निवेससम्पत्तिया चेव पासादकूटागारादिसम्पत्तिया च दस्सनीयं पस्सितब्बयुत्तं. उपभोगपरिभोगवत्थुसम्पत्तिया चेव निवाससुखताय च निबद्धवासं वसन्तानं इतरेसञ्च सत्तानं मनं रमेतीति मनोरमं. दसहि सद्देहीति हत्थिसद्दो, अस्स-रथ-भेरि-सङ्ख-मुदिङ्ग-वीणा-गीत सम्मताळसद्दो, अस्नाथ-पिवथ-खादथाति-सद्दोति इमेहि दसहि सद्देहि. अविवित्तन्ति न विवित्तं, सब्बकालं घोसितन्ति अत्थो.

वुद्धिं वेपुल्लतं पत्तन्ति तन्निवासी सत्तवुद्धिया वुद्धिं, ताय परिवुद्धितायेव विपुलभावं पत्तं, बहुजनं आकिण्णमनुस्सन्ति अत्थो. वित्तूपकरणसमिद्धिया इद्धं. सब्बकालं सुभिक्खभावेन फीतं. अन्तमसो विघासादे उपादाय सब्बेसं कपणद्धिकवनिब्बकयाचकानम्पि इच्छि तत्थनिप्फत्तिया मनुञ्ञं जातं, पगेव इस्सरिये ठितानन्ति दस्सनत्थं पुन ‘‘मनोरम’’न्ति वुत्तं. अळकमन्दावाति आटानाटादीसु दससु वेस्सवणमहाराजस्स नगरीसु अळकमन्दा नाम एका नगरी, या लोके अळाका एव वुच्चति. सा यथा पुञ्ञकम्मीनं आवासभूता आरामरामणेय्यकादिना सोभग्गप्पत्ता, एवं सावत्थीपीति वुत्तं ‘‘अळकमन्दावा’’ति. देवानन्ति वेस्सवणपक्खियानं चातुमहाराजिकदेवानं.

जिनातीति इमिना सोत-सद्दो विय कत्तुसाधनो जेत-सद्दोति दस्सेति. रञ्ञाति पसेनदिकोसलराजेन. राजगतं जयं आरोपेत्वा कुमारो जितवाति जेतोति वुत्तो. मङ्गलकब्यतायातिआदिना ‘‘जेय्यो’’ति एतस्मिं अत्थे ‘‘जेतो’’ति वुत्तन्ति दस्सेति. सब्बकामसमिद्धितायाति सब्बेहि उपभोगपरिभोगवत्थूहि फीतभावेन विभवसम्पन्नतायाति अत्थो. समिद्धापि मच्छरिनो किञ्चि न देन्तीति आह ‘‘विगतमलमच्छेरताया’’ति, रागदोसादिमलानञ्चेव मच्छरियस्स च अभावेनाति अत्थो. समिद्धा अमच्छरिनोपि च करुणासद्धादिगुणविरहिता अत्तनो सन्तकं परेसं न ददेय्युन्ति आह ‘‘करुणादिगुणसमङ्गिताय चा’’ति. तेनाति अनाथानं पिण्डदानेन. सद्दत्थतो पन दातब्बभावेन सब्बकालं उपट्ठपितो अनाथानं पिण्डो एतस्स अत्थीति अनाथपिण्डिको. पञ्चविधसेनासनङ्गसम्पत्तियाति ‘‘नातिदूरं नच्चासन्नं गमनागमनसम्पन्न’’न्ति एकं अङ्गं, ‘‘दिवा अप्पाकिण्णं रत्तिं अप्पसद्दं अप्पनिग्घोस’’न्ति एकं, ‘‘अप्पडंसमकसवातातपसरीसपसम्फस्स’’न्ति एकं, ‘‘तस्मिं खो पन सेनासने विहरन्तस्स अप्पकसिरेन उप्पज्जन्ति चीवर…पे… परिक्खारा’’ति एकं, ‘‘तस्मिं खो पन सेनासने थेरा भिक्खू विहरन्ति बहुस्सुता’’ति एकं, एवमेतेहि पञ्चविधसेनासनङ्गेहि सम्पन्नताय. यदि जेतवनं तथं अनाथपिण्डिकस्स आरामोति आह ‘‘सो ही’’तिआदि.

कीतकालतो पट्ठाय अनाथपिण्डिकस्सेव तं वनं, अथ कस्मा उभिन्नं परिकित्तनन्ति आह ‘‘जेतवने’’तिआदि. ‘‘यदिपि सो भूमिभागो कोटिसन्थरेन महासेट्ठिना कीतो, रुक्खा पन जेतेन न विक्कीताति जेतवनन्ति वत्तब्बतं लभी’’ति वदन्ति.

कस्मा इदं सुत्तमभासीति कथेतुकम्यताय सुत्तनिक्खेपं पुच्छति. सामञ्ञतो हि भगवतो देसनाकारणं पाकटमेवाति. को पनायं सुत्तनिक्खेपोति? अत्तज्झासयो. परेहि अनज्झिट्ठो एव हि भगवा अत्तनो अज्झासयेन इमं सुत्तं देसेतीति आचरिया. यस्मा पनेस भिक्खूनं उपक्किलिट्ठचित्ततं विदित्वा ‘‘इमे भिक्खू इमाय देसनाय उपक्किलेसविसोधनं कत्वा आसवक्खयाय पटिपज्जिस्सन्ती’’ति अयं देसना आरद्धा, तस्मा परज्झासयोति अपरे. उभयम्पि पन युत्तं. अत्तज्झासयादीनञ्हि संसग्गभेदस्स सम्भवो हेट्ठा दस्सितोवाति. तेसं भिक्खूनन्ति तदा धम्मपटिग्गाहतभिक्खूनं. उपक्किलेसविसोधनन्ति समथविपस्सनुपक्किलेसतो चित्तस्स विसोधनं. पठमञ्हि भगवा अनुपुब्बिकथादिना पटिपत्तिया संकिलेसं नीहरित्वा पच्छा सामुक्कंसिकं देसनं देसेति खेत्ते खाणुकण्टकगुम्बादिके अवहरित्वा कसनं विय, तस्मा कम्मट्ठानमेव अवत्वा इमाय अनुपुब्बिया देसना पवत्ताति अधिप्पायो.

संवरभूतन्ति सीलसंवरादिसंवरभूतं संवरणसभावं कारणं, तं पन अत्थतो दस्सनादि एवाति वेदितब्बं. संवरिताति पवत्तितुं अप्पदानवसेन सम्मा, सब्बथा वा वारिता. एवंभूता च यस्मा पवत्तिद्वारपिधानेन पिहिता नाम होन्ति, तस्मा वुत्तं ‘‘विदहिता हुत्वा’’ति. एवं अच्चन्तिकस्स संवरस्स कारणभूतं अनच्चन्तिकं संवरं दस्सेत्वा इदानि अच्चन्तिकमेव संवरं दस्सेन्तो यस्मिं दस्सनादिम्हि सति उप्पज्जनारहा आसवा न उप्पज्जन्ति, सो तेसं अनुप्पादो निरोधो खयो पहानन्ति च वुच्चमानो अत्थतो अप्पवत्तिमत्तन्ति तस्स च दस्सनादि कारणन्ति आह ‘‘येन कारणेन अनुप्पादनिरोधसङ्खातं खयं गच्छन्ति पहीयन्ति नप्पवत्तन्ति, तं कारणन्ति अत्थो’’ति.

चक्खुतोपि…पे… मनतोपीति (ध. स. मूलटी. १४-१९) चक्खुविञ्ञाणादिवीथीसु तदनुगतमनोविञ्ञाणवीथीसु च किञ्चापि कुसलादीनम्पि पवत्ति अत्थि, कामासवादयो एव पन वणतो यूसं विय पग्घरणकअसुचिभावेन सन्दन्ति, तस्मा ते एव ‘‘आसवा’’ति वुच्चन्ति. तत्थ हि पग्घरणअसुचिम्हि निरुळ्हो आसव-सद्दोति. धम्मतो याव गोत्रभुन्ति ततो परं मग्गफलेसु अप्पवत्तनतो वुत्तं. एते हि आरम्मणवसेन धम्मे गच्छन्ता ततो परं न गच्छन्ति. ननु ततो परं भवङ्गादीनिपि गच्छन्तीति चे? न, तेसम्पि पुब्बे आलम्बितेसु लोकियधम्मेसु सासवभावेन अन्तोगधत्ता ततो परताभावतो. एत्थ च गोत्रभुवचनेन गोत्रभुवोदानफलसमापत्तिपुरेचारिकपरिकम्मानि वुत्तानीति वेदितब्बानि. पठममग्गपुरेचारिकमेव वा गोत्रभु अवधिनिदस्सनभावेन गहितं, ततो परं पन मग्गफलसमानताय अञ्ञेसु मग्गेसु मग्गवीथियं समापत्तिवीथियं निरोधानन्तरञ्च पवत्तमानेसु फलेसु निब्बाने च आसवानं पवत्ति निवारिताति वेदितब्बं. सवन्तीति गच्छन्ति, आरम्मणकरणवसेन पवत्तन्तीति अत्थो. अवधिअत्थो आ-कारो, अवधि च मरियादाभिविधिभेदतो दुविधो. तत्थ मरियादं किरियं बहि कत्वा पवत्तति यथा ‘‘आपाटलिपुत्ता वुट्ठो देवो’’ति. अभिविधि पन किरियं ब्यापेत्वा पवत्तति यथा ‘‘आभवग्गा भगवतो यसो पवत्तती’’ति. अभिविधिअत्थो चायं आ-कारो इध गहितोति वुत्तं ‘‘अन्तोकरणत्थो’’ति.

मदिरादयोति आदि-सद्देन सिन्धवकादम्बरिकापोतिकादीनं सङ्गहो दट्ठब्बो. चिरपारिवासियट्ठो विरपरिवुत्थता पुराणभावो. अविज्जा नाहोसीतिआदीति एत्थ आदि-सद्देन ‘‘पुरिमा, भिक्खवे, कोटि न पञ्ञायति भवतण्हाया’’ति (अ. नि. १०.६२) इदं सुत्तं सङ्गहितं. अविज्जासवभवासवानं चिरपरिवुत्थताय दस्सिताय तब्भावभाविनो कामासवस्स चिरपरिवुत्थता दस्सिताव होति. अञ्ञेसु च यथावुत्ते धम्मे ओकासञ्च आरम्मणं कत्वा पवत्तमानेसु मानादीसु विज्जमानेसु अत्तत्तनियादिग्गाहवसेन अभिब्यापनं मदकरणवसेन आसवसदिसता च एतेसंयेव, न अञ्ञेसन्ति एतेस्वेव आसव-सद्दो निरुळ्होति दट्ठब्बो. न चेत्थ दिट्ठासवो नागतोति गहेतब्बं भवतण्हाय विय भवदिट्ठियापि भवासवग्गहणेनेव गहितत्ता. आयतं अनादिकालिकत्ता. पसवन्तीति फलन्ति. न हि तं किञ्चि संसारदुक्खं अत्थि, यं आसवेहि विना उप्पज्जेय्य. पुरिमानि चेत्थाति एत्थ एतेसु चतूसु अत्थवितप्पेसु पुरिमानि तीणि. यत्थाति येसु सुत्ताभिधम्मपदेसेसु. तत्थ युज्जन्ति किलेसेसुयेव यथावुत्तस्स अत्थत्तयस्स सम्भवतो. पच्छिमं ‘‘आयतं वा संसारदुक्खं सवन्ती’’ति वुत्तनिब्बचनं. कम्मेपि युज्जति दुक्खप्पसवनस्स किलेसकम्मसाधारणत्ता.

दिट्ठधम्मा वुच्चन्ति पच्चक्खभूता खन्धा, दिट्ठधम्मे भवा दिट्ठधम्मिका. विवादमूलभूताति विवादस्स मूलकारणभूता कोधूपनाह-मक्ख-पळास-इस्सा-मच्छरिय-माया-साठेय्य-थम्भ-सारम्भ-मानातिमाना.

येन देवूपपत्यस्साति येन कम्मकिलेसप्पकारेन आसवेन देवेसु उपपत्ति निब्बत्ति अस्स मय्हन्ति सम्बन्धो. गन्धब्बो वा विहङ्गमो आकासचारी अस्सन्ति विभत्तिं परिणामेत्वा योजेतब्बं. एत्थ च यक्खगन्धब्बताय विनिमुत्ता सब्बा देवगति देवग्गहणेन गहिता. अवसेसा च अकुसला धम्माति अकुसलकम्मतो अवसेसा अकुसला धम्मा आसवाति आगताति सम्बन्धो.

पटिघातायाति पटिसेधनाय. परूपवा…पे… उपद्दवाति इदं यदि भगवा सिक्खापदं न पञ्ञपेय्य, ततो असद्धम्मप्पटिसेवनअदिन्नादानपाणातिपातादिहेतु ये उप्पज्जेय्युं परूपवादादयो दिट्ठधम्मिका नानप्पकारा अनत्था, ये च तन्निमित्ता एव निरयादीसु निब्बत्तस्स पञ्चविधबन्धनकम्मकारणादिवसेन महादुक्खानुभवादिप्पकारा अनत्था, ते सन्धाय वुत्तं. ते पनेतेति एते कामरागादिकिलेस-तेभूमककम्मपरूपवादादिउपद्दवप्पकारा आसवा. यत्थाति यस्मिं विनयादिपाळिपदेसे. यथाति येन दुविधादिप्पकारेन अञ्ञेसु च सुत्तन्तेसु आगताति सम्बन्धो.

निरयं गमेन्तीति निरयगामिनिया. छक्कनिपाते आहुनेय्यसुत्ते. तत्थ हि आसवा छधा आगता आसव-सद्दाभिधेय्यस्स अत्थस्स पभेदोपचारेन आसव-पदे पभेदोति वुत्तो, कोट्ठासत्थो वा पद-सद्दोति आसवपदेति आसवप्पकारे सद्दकोट्ठासे अत्थकोट्ठासे वाति अत्थो.

तथा हीति तस्मा संवरणं पिदहनं पवत्तितुं अप्पदानं, तेनेव कारणेनाति अत्थो. सीलादिसंवरे अधिप्पेते पवत्तितुं अप्पदानवसेन थकनभावसामञ्ञतो द्वारं संवरित्वाति गेहद्वारसंवरणम्पि उदाहटं. सीलसंवरोतिआदि हेट्ठा मूलपरियायवण्णनाय वुत्तम्पि इमस्स सुत्तस्स अत्थवण्णनं परिपुण्णं कत्वा वत्तुकामो पुन वदति. युत्तं ताव सीलसतिञाणानं संवरत्थो पाळियं तथा आगतत्ता, खन्तिवीरियानं पन कथन्ति आह ‘‘तेसञ्चा’’तिआदि. तस्सत्थो – यदिपि ‘‘खमो होति…पे… सीतस्स उप्पन्नं कामवितक्कं नाधिवासेती’’तिआदिनिद्देसे खन्तिवीरियानं संवरपरियायो नागतो, उद्देसे पन सब्बासवसंवरपरियायन्ति संवरपरियायेन गहितत्ता अत्थेव तेसं संवरभावोति.

पुब्बे सीलसतिञाणानं पाठन्तरेन संवरभावो दस्सितोति इदानि तं इमिनापि सुत्तेन गहितभावं दस्सेतुं ‘‘अपिचा’’तिआदि वुत्तं. खन्तिवीरियसंवरा वुत्तायेव ‘‘खमो होति सीतस्सा’’तिआदिना (म. नि. १.१४) पाळिया दस्सनवसेन. ‘‘तञ्च अनासनं, तञ्च अगोचर’’न्ति अयं पनेत्थ सीलसंवरोति तञ्च ‘‘यथारूपे’’तिआदिना वुत्तं अयुत्तं अनियतवत्थुकं रहो पटिच्छन्नासनं, तञ्च यथावुत्तं अयुत्तं वेसियादिगोचरं, ‘‘पटिसङ्खायोनिसो परिवज्जेती’’ति आगतं यं परिवज्जनं, अयं पन एत्थ एतस्मिं सुत्ते आगतो सीलसंवरोति अत्थो. अनासनपरिवज्जनेन हि अनाचारपरिवज्जनं वुत्तं, अनाचारागोचरपरिवज्जनं चारित्तसीलतायसीलसंवरो. तथा हि भगवता ‘‘पातिमोक्खसंवरसंवुतो विहरती’’ति (विभ. ५०८) सीलसंवरविभजने आचारगोचरसम्पत्तिं दस्सेन्तेन ‘‘अत्थि अनाचारो, अत्थि अगोचरो’’तिआदिना (विभ. ५१३, ५१४) अनाचारागोचरा विभजित्वा दस्सिता. इदञ्च एकदेसेन समुदायनिदस्सनं दट्ठब्बं समुद्दपब्बतनिदस्सनं विय.

सब्बत्थ पटिसङ्खा ञाणसंवरोति एत्थ ‘‘योनिसोमनसिकारो, पटिसङ्खा ञाणसंवरो’’ति वत्तब्बं. न हि दस्सनपहातब्बनिद्देसे पटिसङ्खागहणं अत्थि, ‘‘योनिसो मनसि करोती’’ति पन वुत्तं. योनिसोमनसिकरणम्पि अत्थतो पटिसङ्खा ञाणसंवरमेवाति एवं पन अत्थे गय्हमाने युत्तमेतं सिया. केचि पन ‘‘यत्थ यत्थ ‘इध पटिसङ्खा योनिसो’ति आगतं, तं सब्बं सन्धाय ‘सब्बत्थ पटिसङ्खा ञाणसंवरो’ति वुत्त’’न्ति वदन्ति. तेसं मतेन ‘‘इदं दुक्खन्ति योनिसो मनसि करोती’’तिआदिकस्स ञाणसंवरेन च असङ्गहो सिया, ‘‘दस्सनं पटिसेवना भावना च ञाणसंवरो’’ति च वचनं विरुज्झेय्य, तस्मा वुत्तनयेनेवेत्थ अत्थो वेदितब्बो. ‘‘सब्बत्थ पटिसङ्खा ञाणसंवरो’’ति इमिना सत्तसुपि ठानेसु यं ञाणं, सो ञाणसंवरोति परिवज्जनादिवसेन वुत्ता सीलादयो सीलसंवरादयोति अयमत्थो दस्सितो. एवं सति संवरानं सङ्करो विय होतीति ते असङ्करतो दस्सेतुं ‘‘अग्गहितग्गहणेना’’ति वुत्तं परिवज्जनविसेससंवराधिवासनविनोदनानं सीलसंवरादिभावेन गहितत्ता, तथा अग्गहितानं गहणेनाति अत्थो. ते पन अग्गहिते सरूपतो दस्सेन्तो ‘‘दस्सनं पटिसेवना भावना’’ति आह.

एतेन सीलसंवरादिना करणभूतेन, कारणभूतेन वा. धम्माति कुसलाकुसलधम्मा. सीलसंवरादिना हि सहजातकोटिया, उपनिस्सयकोटिया वा पच्चयभूतेन अनुप्पन्ना कुसला धम्मा उप्पत्तिं गच्छन्ति उप्पज्जन्ति, तथा अनिरुद्धा अकुसला धम्मा निरोधं गच्छन्ति निरुज्झन्तीति अत्थो. पाळियं पन ‘‘अनुप्पन्ना चेव आसवा न उप्पज्जन्ति, उप्पन्ना च आसवा पहीयन्ती’’ति अकुसलधम्मानं अनुप्पादपहानानि एव वुत्तानि, न कुसलधम्मानं उप्पादादयोति? नयिदमेवं दट्ठब्बं, ‘‘योनिसो च खो, भिक्खवे, मनसिकरोतो’’तिआदिना कुसलधम्मानम्पि उप्पत्ति पकासिताव आसवसंवरणस्स पधानभावेन गहितत्ता. तथा हि परियोसानेपि ‘‘ये आसवा दस्सना पहातब्बा, ते दस्सना पहीना होन्ती’’तिआदिना (म. नि. १.२८) आसवप्पहानमेव पधानं कत्वा निगमितं.

१५. जानतो पस्सतोति एत्थ दस्सनम्पि पञ्ञाचक्खुनाव दस्सनं अधिप्पेतं, न मंसचक्खुना दिब्बचक्खुना वाति आह ‘‘द्वेपि पदानि एकत्थानी’’ति. एवं सन्तेपीति पदद्वयस्स एकत्थत्थेपि. ञाणलक्खणन्ति ञाणस्स सभावं, विसयस्स यथासभावावबोधनन्ति अत्थो. तेनाह ‘‘जाननलक्खणञ्हि ञाण’’न्ति. ञाणप्पभावन्ति ञाणानुभावं, ञाणकिच्चं विसयोभासनन्ति अत्थो. तेनेवाह ‘‘ञाणेन विवटे धम्मे’’ति. ‘‘जानतो पस्सतो’’ति च जाननदस्सनमुखेन पुग्गलाधिट्ठाना देसना पवत्ताति आह ‘‘ञाणलक्खणं ञाणप्पभावं उपादाय पुग्गलं निद्दिसती’’ति. जानतो पस्सतोति ‘‘योनिसो च मनसिकारं अयोनिसो च मनसिकार’’न्ति वक्खमानत्ता योनिसोमनसिकारविसयजाननं, अयोनिसोमनसिकारविसयदस्सनं. तञ्च खो पन नेसं आसवानं खयूपायसभावस्स अधिप्पेतत्ता उप्पादनानुप्पादनवसेन न आरम्मणमत्तेनाति अयमत्थो युत्तोति आह ‘‘योनिसोमनसिकारं…पे… अयमेत्थ सारो’’ति.

‘‘जानतो’’ति वत्वा जाननञ्च अनुस्सवाकारपटिवितक्कमत्तवसेन न इधाधिप्पेतं, अथ खो रूपादि विय चक्खुविञ्ञाणेन योनिसोमनसिकारायोनिसोमनसिकारे पच्चक्खे कत्वा तेसं उप्पादवसेन दस्सनन्ति इममत्थं विभावेतुं ‘‘पस्सतो’’ति वुत्तन्ति एवं वा एत्थ अत्थो दट्ठब्बो. अञ्ञत्थापि हि ‘‘एवं जानतो एवं पस्सतो (इतिवु. १०२), जानं जानाति पस्सं पस्सति (म. नि. १.२०३), एवं जानन्ता एवं पस्सन्ता (म. नि. १.४०७), अजानतं अपस्सत’’न्ति च आदीसु ञाणकिच्चस्स सामञ्ञविसेसदीपनवसेनेतं पदद्वयं आगतन्ति. केचीति अभयगिरिवासिसारसमासाचरिया. ते हि ‘‘समाधिना जानतो विपस्सनाय पस्सतो जानं जानाति पस्सं पस्सति, एवं जानना समथो, पस्सना विपस्सना’’ति च आदिना पपञ्चेन्ति. तेति पपञ्चा. इमस्मिं अत्थेति ‘‘जानतो’’तिआदिनयप्पवत्ते इमस्मिं सुत्तपदअत्थे निद्धारियमाने. न युज्जन्ति जाननदस्सनानं योनिसोमनसिकारायोनिसोमनसिकारविसयभावस्स पाळियं वुत्तत्ता.

आसवप्पहानं आसवानं अच्चन्तप्पहानं. सो पन नेसं अनुप्पादो सब्बेन सब्बं खीणता अभावो एवाति आह ‘‘आसवानं अच्चन्तखयमसमुप्पादंखीणाकारं नत्थिभाव’’न्ति. उजुमग्गानुसारिनोति किलेसवङ्कस्स कायवङ्कादीनञ्च पहानेन उजुभूते सविपस्सने हेट्ठिममग्गे अनुस्सरन्तस्स. तदेव हिस्स सिक्खनं. खयस्मिं पठमं ञाणं. ततो अञ्ञा अनन्तराति खयसङ्खाते अग्गमग्गे तप्परियापन्नमेव ञाणं पठमं उप्पज्जति, तदनन्तरं पन अञ्ञं अरहत्तन्ति. यदिपि गाथायं ‘‘खयस्मिं’’इच्चेव वुत्तं, समुच्छेदवसेन पन आसवेहि खीणोतीति मग्गो खयोति वुच्चतीति आह ‘‘मग्गो आसवक्खयोति वुत्तो’’ति. समणोति समितपापो अधिप्पेतो. सो पन खीणासवो होतीति ‘‘आसवानं खया’’ति इमस्स फलपरियायता वुत्ता, निप्परियायेन पन आसवक्खयो मग्गो, तेन पत्तब्बतो फलं. एतेनेव निब्बानस्सपि आसवक्खयभावो वुत्तोति वेदितब्बो.

‘‘जानतो पस्सतो’’ति जानतो एव पस्सतो एवाति एवमेत्थ नियमो इच्छितो, न अञ्ञथा विसेसाभावतो अनिट्ठसाधनतो चाति तस्स नियमस्स फलं दस्सेतुं ‘‘नो अजानतो नो अपस्सतो’’ति वुत्तन्ति आह ‘‘यो पन न जानाति न पस्सति, तस्स नेव वदामीति अत्थो’’ति. इमिना दूरीकतायोनिसोमनसिकारो इधाधिप्पेतो, योनिसोमनसिकारो च आसवक्खयस्स एकन्तिककारणन्ति दस्सेति. एतेनाति ‘‘नो अजानतो नो अपस्सतो’’ति वचनेन. ते पटिक्खित्ताति के पन तेति? ‘‘बाले च पण्डिते च सन्धावित्वा संसरित्वा दुक्खस्सन्तं करिस्सन्ति (दी. नि. १.१६८; म. नि. २.२२८), अहेतू अपच्चया सत्ता विसुज्झन्ती’’ति (दी. नि. १.१६८; म. नि. २.२२७) एवमादिवादा. तेसु हि केचि अभिजातिसङ्कन्तिमत्तेन भवसङ्कन्तिमत्तेन च संसारसुद्धिं पटिजानन्ति, अञ्ञे इस्सरपजापतिकालादिवसेन, तयिदं सब्बं ‘‘संसारादीही’’ति एत्थेव सङ्गहितन्ति दट्ठब्बं.

पुरिमेन वा पदद्वयेनाति ‘‘जानतो, पस्सतो’’ति इमिना पदद्वयेन. उपायो वुत्तो ‘‘आसवक्खयस्सा’’ति अधिकारतो विञ्ञायति. इमिनाति ‘‘नो अजानतो, नो अपस्सतो’’ति इमिना पदद्वयेन. अनुपायो एव हि आसवानं खयस्स यदिदं योनिसो च अयोनिसो च मनसिकारस्स अजाननं अदस्सनञ्च, तेन तथत्ताय अप्पटिपत्तितो मिच्छापटिपत्तितो च. ननु ‘‘पस्सतो’’ति इमिना अयोनिसोमनसिकारो यथा न उप्पज्जति, एवं दस्सने अधिप्पेते पुरिमेनेव अनुपायपटिसेधो वुत्तो होतीति? न होति, अयोनिसोमनसिकारानुप्पादनस्सपि उपायभावतो सतिबलेन संवुतचक्खुन्द्रियादिता विय सम्पजञ्ञबलेनेव निच्चादिवसेन अभूतजाननाभावो होतीति. तेनाह ‘‘सङ्खेपेन…पे… होती’’ति. तत्थ सङ्खेपेनाति समासेन, अन्वयतो ब्यतिरेकतो च वित्थारं अकत्वाति अत्थो. ञाणं…पे… दस्सितं होति ‘‘जानतो’’तिआदिना ञाणस्सेव गहितत्ता. यदि एवं ‘‘स्वायं संवरो’’तिआदि कथं नीयतीति? ञाणस्स पधानभावदस्सनत्थं एवमयं देसना कताति नायं दोसो, तथा अञ्ञत्थापि ‘‘अरियं वो भिक्खवे सम्मासमाधिं देसेस्सामि सउपनिसं सपरिक्खार’’न्ति (म. नि. ३.१३६) वित्थारो.

दब्बजातिकोति दब्बरूपो. सो हि द्रब्योति वुच्चति ‘‘द्रब्यं विनस्सति नाद्रब्य’’न्तिआदीसु. दब्बजातिको वा सारसभावो, सारुप्पसीलाचारोति अत्थो. यथाह ‘‘न खो दब्ब दब्बा एवं निब्बेठेन्ती’’ति (पारा. ३८४, ३९१; चूळव. १९३). वत्तसीसे ठत्वाति वत्तं उत्तमङ्गं, धुरं वा कत्वा. यो हि परिसुद्धाजीवो कातुं अजानन्तानं सब्रह्मचारीनं, अत्तनो वा वातातपादिपटिबाहनत्थं छत्तादीनि करोति, सो वत्तसीसे ठत्वा करोति नाम. पदट्ठानं न होतीति न वत्तब्बा नाथकरणधम्मभावेन उपनिस्सयभावतो. वुत्तञ्हि ‘‘यानि तानि सब्रह्मचारीनं उच्चावचानि किच्चकरणीयानि, तत्थ दक्खो होती’’तिआदि (म. नि. १.४९७).

उपायमनसिकारोति कुसलधम्मप्पवत्तिया कारणभूतो मनसिकारो. पथमनसिकारोति तस्सा एव मग्गभूतो मनसिकारो. अनिच्चादीसु अनिच्चन्तिआदिनाति अनिच्चदुक्खअसुभअनत्तसभावेसु धम्मेसु ‘‘अनिच्चं दुक्खं असुभं अनत्ता’’तिआदिना एव नयेन, अविपरीतसभावेनाति अत्थो. सच्चानुलोमिकेन वाति सच्चाभिसमयस्स अनुलोमवसेन. चित्तस्स आवट्टनातिआदिना आवट्टनाय पच्चयभूता ततो पुरिमुप्पन्ना मनोद्वारिका कुसलजवनप्पवत्ति फलवोहारेन तथा वुत्ता. तस्सा हि वसेन सा कुसलुप्पत्तिया उपनिस्सयो होति. आवज्जना हि भवङ्गचित्तं आवट्टयतीति आवट्टना. अनु अनु आवट्टेतीति अन्वावट्टना. भवङ्गारम्मणतो अञ्ञं आभुजतीति आभोगो. समन्नाहरतीति समन्नाहारो. तदेवारम्मणं अत्तानं अनुबन्धित्वा उप्पज्जमानं मनसि करोति ठपेतीति मनसिकारो. अयं वुच्चतीति अयं उपायपथमनसिकारलक्खणो योनिसोमनसिकारो नाम वुच्चति, यस्स वसेन पुग्गलो दुक्खादीनि सच्चानि आवज्जितुं सक्कोति. अयोनिसोमनसिकारे सच्चपटिकूलेनाति सच्चाभिसमयस्स अननुलोमवसेन. सेसं योनिसोमनसिकारे वुत्तविपरियायेन वेदितब्बं.

युत्तिन्ति उपपत्तिसाधनयुत्तिं, हेतुन्ति अत्थो. तेनेवाह ‘‘यस्मा’’तिआदि. एत्थाति ‘‘अयोनिसो भिक्खवे…पे… पहीयन्ती’’ति एतस्मिं पाठे. तत्थाति वाक्योपञ्ञासनं. कस्मा पनेत्थ अयमुद्देसनिद्देसो परिवत्तोति चोदनं सन्धायाह ‘‘योनिसो’’तिआदि. तत्थ मनसिकारपदं द्विन्नं साधारणन्ति अधिप्पायेन ‘‘योनिसो अयोनिसोति इमेहि ताव द्वीहि पदेही’’ति वुत्तं. योनिसोति हि योनिसोमनसिकारो, अयोनिसोति च अयोनिसोमनसिकारो तत्थ अनुवत्तनतो वक्खमानत्ता च. सतिपि अनत्थुप्पत्तिसामञ्ञे भवादीसु पुग्गलस्स बहुलिसामञ्ञं दस्सेत्वा तं परिवत्तित्वा विसेसदस्सनत्तं नावादि उपमात्तयग्गहणं दट्ठब्बं. चक्कयन्तं आहटघटीयन्तन्ति वदन्ति.

अनुप्पन्नाति अनिब्बत्ता. आरम्मणविसेसवसेन तस्स अनुप्पत्ति वेदितब्बा, न रूपारम्मणादिआरम्मणसामञ्ञेन, नापि आसववसेन. तेनाह ‘‘अननुभूतपुब्बं आरम्मणं…पे… अञ्ञथा हि अनमतग्गे संसारे अनुप्पन्ना नाम आसवा न सन्ती’’ति. वत्थुन्ति सविञ्ञाणकाविञ्ञाणकप्पभेदं आसवुप्पत्तिकारणं. आरम्मणं आरम्मणपच्चयभूतरूपादीनि. इदानि आसववसेनपि अनुप्पन्नपरियायो लब्भतीति दस्सेतुं ‘‘अनुभूतपुब्बेपी’’तिआदि वुत्तं. पकतिसुद्धियाति पुब्बचरियतो किलेसदूरीभावसिद्धाय सुद्धिपकतिताय. पाळिया उद्दिसनं उद्देसो, अत्थकथनं परिपुच्छा. अज्झयनं परियत्ति, चीवरसिब्बादि नवकम्मं, समथविपस्सनानुयोगो योनिसोमनसिकारो. तादिसेनाति यादिसेन ‘‘मनुञ्ञवत्थू’’तिमनसिकारादिना कामासवादयो सम्भवेय्युं, तादिसेन. आसवानं वड्ढि नाम परियुट्ठानतिब्बताय वेदितब्बा, सा च अभिण्हुप्पत्तिया बहुलीकारतोति ते लद्धासेवना बहुलभावं पत्ता मद्दन्ता फरन्ता छादेन्ता अन्धाकारं करोन्ता अपरापरं उप्पज्जमाना एकसन्ताननयेन ‘‘उप्पन्ना पवड्ढन्ती’’ति वुच्चन्ति. तेन वुत्तं ‘‘पुनप्पुनं उप्पज्जमाना उप्पन्ना पवड्ढन्तीति वुच्चन्ती’’ति. इतो अञ्ञथाति इतो अपरापरुप्पन्नानं एकत्तग्गहणतो अञ्ञथा वड्ढि नाम नत्थि खणिकभावतो.

सो च जानातीति धम्मुद्धच्चविग्गहाभावमाह. कारकस्सेवाति युत्तयोगस्सेव. यस्स पनातिआदिना अनुद्देसिकं कत्वा वुत्तमत्थं पुरातनस्स पुरिसातिसयस्स पटिपत्तिदस्सनेन पाकटतरं कातुं ‘‘मण्डलारामवासीमहातिस्सभूतत्थेरस्स विया’’तिआदि वुत्तं. तञ्हि सब्रह्मचारीनं आयतिं तथापटिपत्तिकारणं होति, यतो एदिसं वत्थु वुच्चति. तस्मिं येवाति मण्डलारामेयेव. आचरियं आपुच्छित्वाति अत्तनो उद्देसाचरियं कम्मट्ठानग्गहणत्थं गन्तुं आपुच्छित्वा. आचरियं वन्दित्वाति कम्मट्ठानदायकं महारक्खितत्थेरं वन्दित्वा. उद्देसमग्गन्ति यथाआरद्धं उद्देसपबन्धं. तदा किर मुखपाठेनेव बहू एकज्झं उद्दिसापेत्वा मनोसज्झायवसेन धम्मं सज्झायन्ति. तत्थायं थेरो पञ्ञवन्तताय उद्देसं गण्हन्तानं भिक्खूनं धोरय्हो, सो ‘‘इदानाहं अनागामी, किं मय्हं उद्देसेना’’ति सङ्कोचं अनापज्जित्वा दुतियदिवसे उद्देसकाले आचरियं उपसङ्कमि. ‘‘उप्पन्ना पहीयन्ती’’ति एत्थ उप्पन्नसदिसा ‘‘उप्पन्ना’’ति वुत्ता, न पच्चुप्पन्ना. न हि पच्चुप्पन्नेसु आसवेसु मग्गेन पहानं सम्भवतीति आह ‘‘ये पन…पे… नत्थी’’ति. वत्तमानुप्पन्ना खणत्तयसमङ्गिनो. तेसं पटिपत्तिया पहानं नत्थि उप्पज्जनारहानं पच्चयघातेन अनुप्पादनमेव ताय पहानन्ति.

१६. यदि एवं दुतियपदं किमत्थियन्ति? पदद्वयग्गहणं आसवानं उप्पन्नानुप्पन्नभावसम्भवदस्सनत्थञ्चेव पहायकविभागेन पहातब्बविभागदस्सनत्थञ्च. तेनाह ‘‘इदमेव पदं गहेत्वा’’ति. अञ्ञम्पीति ञाणतो अञ्ञम्पि सतिसंवरादिं. दस्सनाति इदं हेतुम्हि निस्सक्कवचनन्ति दस्सनेनाति हेतुम्हि करणवचनेन तदत्थं विवरति. एस नयोति तमेवत्थं अतिदिसति. दस्सनेनाति सोतापत्तिमग्गेन. सो हि पठमं निब्बानदस्सनतो ‘‘दस्सन’’न्ति वुच्चति. यदिपि तं गोत्रभु पठमतरं पस्सति, दिस्वा पन कत्तब्बकिच्चस्स किलेसप्पहानस्स अकरणतो न तं दस्सनन्ति वुच्चति. आवज्जनट्ठानियञ्हि तं ञाणं मग्गस्स, निब्बानारम्मणत्तसामञ्ञेन चेतं वुत्तं, न निब्बानपटिविज्झनेन, तस्मा धम्मचक्खु पुनप्पुनं निब्बत्तनेन भावनं अप्पत्तं दस्सनं नाम, धम्मचक्खुञ्च परिञ्ञादिकिच्चकरणवसेन चतुसच्चधम्मदस्सनं तदभिसमयोति नुत्थेत्थ गोत्रभुस्स दस्सनभावप्पत्ति. अयञ्च विचारो परतो अट्ठकथायमेव (म. नि. अट्ठ. १.२२) आगमिस्सति. सब्बत्थाति ‘‘संवरा पहातब्बा’’तिआदीसु. संवराति संवरेन, ‘‘संवरो’’ति चेत्थ सतिसंवरो वेदितब्बो. पटिसेवति एतेनाति पटिसेवनं, पच्चयेसु इदमत्थिकताञाणं. अधिवासेति खमति एतायाति अधिवासना, सीतादीनं खमनाकारेन पवत्तो अदोसो, तप्पधाना वा चत्तारो कुसलक्खन्धा. परिवज्जेति एतेनाति परिवज्जनं, वाळमिगादीनं परिहरणवसेन पवत्ता चेतना, तथापवत्ता वा चत्तारो कुसलक्खन्धा. कामवितक्कादिके विनोदेति वितुदति एतेनाति विनोदनं, कुसलवीरियं. पठममग्गेन दिट्ठे चतुसच्चधम्मे भावनावसेन उप्पज्जनतो भावना, सेसमग्गत्तयं. न हि तं अदिट्ठपुब्बं किञ्चि पस्सति, एवं दस्सनादीनं वचनत्थो वेदितब्बो.

दस्सनापहातब्बआसववण्णना

१७. कुसलाकुसलधम्मेहि आलम्बियमानापि आरम्मणधम्मा आवज्जनमुखेनेव तब्भावं गच्छन्तीति दस्सेन्तो ‘‘मनसिकरणीये’’ति पदस्स ‘‘आवज्जितब्बे’’ति अत्थमाह. हितसुखावहभावेन मनसिकरणं अरहन्तीति मनसिकरणीया, तप्पटिपक्खतो अमनसिकरणीयाति आह ‘‘अमनसिकरणीयेति तब्बिपरीते’’ति. सेसपदेसूति ‘‘मनसिकरणीये धम्मे अप्पजानन्तो’’तिआदीसु. यस्मा कुसलधम्मेसुपि सुभसुखनिच्चादिवसेन मनसिकारो अस्सादनादिहेतुताय सावज्जो अहितदुक्खावहो अकुसलधम्मेसुपि अनिच्चादिवसेन मनसिकारो निब्बिदादिहेतुताय अनवज्जो हितसुखावहो, तस्मा ‘‘धम्मतो नियमो नत्थी’’ति वत्वा ‘‘आकारतो पन अत्थी’’ति आह.

वा-सद्दो येभुय्येन ‘‘ममं वा हि भिक्खवे (दी. नि. १.५, ६), देवो वा भविस्सामि देवञ्ञतरो वा’’तिआदीसु (म. नि. १.१८६; म. नि. २.७९, ८०) विकप्पत्थो दिट्ठो, न समुच्चयत्थोति तत्थ समुच्चयत्थे पयोगं दस्सेतुं ‘‘यथा’’तिआदि वुत्तं. एवञ्च कत्वा समुच्चयत्थदीपकं पनेतं सुत्तपदं समुदाहटं.

कामासवोति पञ्चकामगुणसङ्खाते कामे आसवो कामासवो. तेनाह ‘‘पञ्चकामगुणिको रागो’’ति. भवासवं पन ठपेत्वा सब्बो लोभो कामासवोति युत्तं सिया. रूपारूपभवेति कम्मुपपत्तिभेदतो दुविधेपि रूपारूपभवे छन्दरागो. झाननिकन्तीति झानस्सादो. ‘‘सुन्दरमिदं ठानं निच्चं धुव’’न्तिआदिना अस्सादेन्तस्स उप्पज्जमानो सस्सतुच्छेददिट्ठिसहगतो रागो भवे आसवोति भवासवो. एवन्ति सब्बदिट्ठीनं सस्सतुच्छेददिट्ठिसङ्गहतो भवासवेनेव दिट्ठासवो गहितो तंसहगतरागतायाति अधिप्पायो. अपरे पन ‘‘दिट्ठासवो अविज्जासवेन च सङ्गहितो’’ति वदन्ति. एत्थ च ‘‘भवासवो चतूसु दिट्ठिगतविप्पयुत्तलोभसहगतचित्तुप्पादेसु उप्पज्जती’’ति (ध. स. १४६५) वचनतो दिट्ठिसम्पयुत्तरागस्स भवासवभावो विचारेतब्बो, अथ ‘‘कामसहगता सञ्ञामनसिकारा’’तिआदीसु (सं. नि. ४.३३२) विय आरम्मणकरणत्थो सहगतत्थो, एवं सति भवासवे दिट्ठासवस्स समोधानगमनं कतं न सिया. न हि तम्पयोगतब्भावादिके असति तंसङ्गहो युत्तो, तस्मा यथावुत्तपाळिं अनुसारेन दिट्ठिगतसम्पयुत्तलोभोपि कामासवोति युत्तं सिया. दिट्ठधम्मिकसम्परायिकदुक्खानञ्हि कारणभूता कामासवादयोपि द्विधा वुत्ता.

अभिधम्मे (ध. स. ११०३) च कामासवनिद्देसे ‘‘कामेसूति कामरागदिट्ठिरागादीनं आरम्मणभूतेसु तेभूमकेसु वत्थुकामेसू’’ति अत्थो सम्भवति. तत्थ हि उप्पज्जमाना सा तण्हा सब्बापि न कामच्छन्दादिनामं न लभतीति. यदि पन लोभो कामासवभवासवविनिमुत्तोपि सिया, सो यदा दिट्ठिगतविप्पयुत्तेसु चित्तेसु उप्पज्जति, तदा तेन सम्पयुत्तो अविज्जासवो आसवविप्पयुत्तोति दोमनस्सविचिकिच्छुद्धच्चसम्पयुत्तस्स विय तस्सपि आसवविप्पयुत्तता वत्तब्बा सिया ‘‘चतूसु दिट्ठिगतविप्पयुत्तलोभसहगतचित्तुप्पादेसु उप्पन्नो मोहो सिया आसवसम्पयुत्तो, सिया आसवविप्पयुत्तो’’ति. ‘‘कामासवो अट्ठसु लोभसहगतचित्तुप्पादेसु उप्पज्जती’ति (ध. स. १४६५), ‘‘कामासवं पटिच्च दिट्ठासवो अविज्जासवो’’ति (पट्ठा. ३.३.१०९) च वचनतो दिट्ठिसहगतरागो कामासवो न होतीति न सक्का वत्तुं. किञ्च अभिज्झाकामरागानं विसेसो आसवद्वयएकासवभावो सिया, न अभिज्झाय च नोआसवभावोति नोआसवलोभस्स सब्भावो विचारेतब्बो. न हि अत्थि अभिधम्मे ‘‘आसवो च नोआसवो च धम्मा आसवस्स धम्मस्स आसवस्स च नोआसवस्स च धम्मस्स हेतुपच्चयो’’ति (पट्ठा. ३.३.१६-१७) सत्तमो नवमो च पञ्हो. गणनायञ्च ‘‘हेतुया सत्ता’’ति (पट्ठा. ३.३.४०) वुत्तं, नो ‘‘नवा’’ति. दिट्ठिसम्पयुत्ते पन लोभे नोआसवे विज्जमाने सत्तमनवमापि पञ्हा विस्सज्जनं लभेय्युं, गणनाय च ‘‘हेतुया नवा’’ति वत्तब्बं सिया, न पन वुत्तं. दिट्ठिविप्पयुत्ते च लोभे नोआसवे विज्जमाने वत्तब्बं वुत्तमेव. यस्मा पन सुत्तन्तदेसना नाम परियायकथा, न अभिधम्मदेसना विय निप्परियायकथा, तस्मा बलवकामरागस्सेव कामासवं दस्सेतुं ‘‘कामासवोति पञ्चकामगुणिको रागो’’ति वुत्तं, तथा भवाभिनन्दनन्ति.

सामञ्ञेन भवासवो दिट्ठासवं अन्तोगधं कत्वा इध तयो एव आसवा वुत्ताति तस्स तदन्तोगधतं दस्सेतुं ‘‘एवं दिट्ठासवो’’तिआदि वुत्तं. तथा हि वक्खति भवासवस्स अनिमित्तविमोक्खपटिपक्खतं. चतूसु सच्चेसु अञ्ञाणन्ति इदं सुत्तन्तनयं निस्साय वुत्तं. सुत्तन्तसंवण्णना हेसाति, तदन्तोगधत्ता वा पुब्बन्तादीनं. यथा अत्थतो कामासवादयो ववत्थापिता, तथा नेसं उप्पादवड्ढियो दस्सेन्तो ‘‘कामगुणे’’तिआदिमाह. अस्सादतो मनसिकरोतोति ‘‘सुभसुखा’’तिआदिना अस्सादनवसेन मनसि करोन्तस्स. चतुविपल्लासपदट्ठानभावेनाति सुभसञ्ञादीनं वत्थुभावेन. वुत्तनयपच्चनीकतोति ‘‘कामा नामेते अनिच्चा दुक्खा विपरिणामधम्मा’’तिआदिना कामगुणेसु आदीनवदस्सनपुब्बकनेक्खम्मपटिपत्तिया छन्दरागं विक्खम्भयतो समुच्छिन्दन्तस्स च अनुप्पन्नो च कामासवो न उप्पज्जति, उप्पन्नो च पहीयति. तथा महग्गतधम्मेसु चेव सकलतेभूमकधम्मेसु च आदीनवदस्सनपुब्बकअनिच्चादिमनसिकारवसेन निस्सरणपटिपत्तिया अनुप्पन्ना च भवासवअविज्जासवा न उप्पज्जन्ति, उप्पन्ना च पहीयन्तीति एवं तण्हापक्खे वुत्तस्स नयस्स पटिपक्खतो सुक्कपक्खे वित्थारो वेदितब्बो.

तयो एवाति अभिधम्मे विय ‘‘चत्तारो’’ति अवत्वा कस्मा तयो एव आसवा इध इमिस्सं दस्सनापहातब्बकथायं वुत्ता? तत्थ कामासवस्स तण्हापणिधिभावतो अप्पणिहितविमोक्खपटिपक्खता वेदितब्बा. भवेसु निच्चग्गाहानुसारतो येभुय्यतो भवरागसम्पत्तितो भवासवस्स अनिमित्तविमोक्खपटिपक्खता, भवदिट्ठिया पन भवासवभावे वत्तब्बमेव नत्थि, अनत्तसञ्ञाय ञाणानुभावसिद्धितो अविज्जासवस्स सुञ्ञतविमोक्खपटिपक्खता. एत्थाति एतिस्सं आसवकथायं. वण्णितन्ति कथितं. अभेदतोति सामञ्ञतो.

१८. कामासवादीनन्ति मनुस्सलोकदेवलोकगमनीयानं कामासवादीनं. निरयादिगमनीया पन कामासवादयो ‘‘दस्सना पहातब्बे आसवे’’ति एत्थेव समारुळ्हा. अथ वा यदग्गेन सो पुग्गलोदस्सनापहातब्बानं आसवानं अधिट्ठानं, तदग्गेन कामासवादीनम्पि अधिट्ठानं. न हि समञ्ञाभेदेन वत्थुभेदो अत्थीति दस्सेतुं ‘‘एत्तावता’’तिआदि वुत्तं. तेनेवाह ‘‘सामञ्ञतो वुत्तान’’न्ति. कस्मा पनेत्थ दस्सनापहातब्बेसु आसवेसु दस्सेतब्बेसु ‘‘अहोसिं नु खो अह’’न्तिआदिना विचिकिच्छा दस्सिताति आह ‘‘विचिकिच्छासीसेन चेत्था’’तिआदि. एवन्ति यथा सोळसवत्थुका विचिकिच्छा उप्पज्जति, एवं अयोनिसोमनसिकारोति.

विज्जमानतं अविज्जमानतञ्चाति (सं. नि. टी. २.२.२०) सस्सतासङ्कं निस्साय ‘‘अहोसिं नु खो अहमतीतमद्धान’’न्ति अतीते अत्तनो विज्जमानतं, अधिच्चसमुप्पत्तिआसङ्कं निस्साय ‘‘यतो पभुति अहं, ततो पुब्बे न नु खो अहोसि’’न्ति अतीते अत्तनो अविज्जमानतञ्च कङ्खति. कस्मा? विचिकिच्छाय आकारद्वयावलम्बनतो. तस्सा पन अतीतवत्थुताय गहितत्ता सस्सताधिच्चसमुप्पत्तिआकारनिस्सयता दस्सिता. एवं आसप्पनपरिसप्पनापवत्तिकं कत्थचिपि अप्पटिवत्तिहेतुभूतं विचिकिच्छं कस्मा उप्पादेतीति न चोदेतब्बमेतन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘किं कारणन्ति न वत्तब्ब’’न्ति. स्वेव पुथुज्जनभावो एव. यदि एवं तस्स अयोनिसोमनसिकारेनेव भवितब्बन्ति आपन्नन्ति आह ‘‘ननु च पुथुज्जनोपि योनिसो मनसि करोती’’ति. तत्थाति योनिसोमनसिकरणे.

जातिलिङ्गूपपत्तियोति खत्तियब्राह्मणादिजातिं गहट्ठपब्बजितादिलिङ्गं देवमनुस्सादिउपपत्तिञ्च. निस्सायाति उपादाय.

तस्मिं काले सत्तानं मज्झिमप्पमाणं, तेन युत्तो पमाणिको, तदभावतो, ततो अतीतभावतो वा अप्पमाणिको वेदितब्बो. केचीति सारसमासाचरिया. ते हि ‘‘कथं नु खोति इस्सरेन वा ब्रह्मुना वा पुब्बकतेन वा अहेतुतो वा निब्बत्तोति चिन्तेती’’ति आहु. तेन वुत्तं ‘‘हेतुतो कङ्खतीति वदन्ती’’ति. अहेतुतो निब्बत्तिकङ्खापि हि हेतुपरामसनमेवाति.

परम्परन्ति पुब्बापरप्पवत्तिं. अद्धानन्ति कालाधिवचनं, तञ्च भुम्मत्थे उपयोगवचनं दट्ठब्बं.

विज्जमानतं अविज्जमानतञ्चाति सस्सतासङ्कं निस्साय ‘‘भविस्सामि नु खो अहमनागतमद्धान’’न्ति अनागते अत्तनो विज्जमानतं, उच्छेदासङ्कं निस्साय ‘‘यस्मिञ्च अत्तभावे अहं, ततो परं न नु खो भविस्सामी’’ति अनागते अत्तनो अविज्जमानतञ्च कङ्खतीति हेट्ठा वुत्तनयेन योजेतब्बं.

पच्चुप्पन्नमद्धानन्ति अद्धापच्चुप्पन्नस्स इधाधिप्पेतत्ता ‘‘पटिसन्धिं आदिं कत्वा’’तिआदि वुत्तं. ‘‘इदं कथं इदं कथ’’न्ति पवत्तनतो कथंकथा, विचिकिच्छा, सा अस्स अत्थीति कथंकथीति आह ‘‘विचिकिच्छो होती’’ति. का एत्थ चिन्ता, उम्मत्तको विय हि बालपुथुज्जनोति पटिकच्चेव वुत्तन्ति अधिप्पायो. तं महामाताय पुत्तं. मुण्डेसुन्ति मुण्डेन अनिच्छन्तं जागरणकाले न सक्काति सुत्तं मुण्डेसुं कुलधम्मताय यथा तं एकच्चे कुलतापसा, राजभयेनाति च वदन्ति.

सीतिभूतन्ति इदं मधुरकभावप्पत्तिया कारणवचनं. ‘‘सेतिभूत’’न्तिपि पाठो, उदके चिरट्ठानेन सेतभावं पत्तन्ति अत्थो.

अत्तनो खत्तियभावं कङ्खति कण्णो विय सूतपुत्तसञ्ञी. जातिया विभावियमानाय ‘‘अह’’न्ति तस्स अत्तनो परामसनं सन्धायाह ‘‘एवञ्हि सिया कङ्खा’’ति. मनुस्सापि च राजानो वियाति मनुस्सापि केचि एकच्चे राजानो वियाति अधिप्पायो.

वुत्तनयमेव ‘‘सण्ठानाकारं निस्साया’’तिआदिना. एत्थाति ‘‘कथं नु खोस्मी’’ति पदे. अब्भन्तरे जीवोति परपरिकप्पितं अन्तरत्तानं वदति. सोळसंसादीनन्ति आदि-सद्देन सरीर-परिमाण-परिमण्डल-अङ्गुट्ठयवपरमाणु-परिमाणतादिके सङ्गण्हाति.

‘‘सत्तपञ्ञत्ति जीवविसया’’ति दिट्ठिगतिकानं मतिमत्तं, परमत्थतो पन सा अत्तभावविसयावाति आह ‘‘अत्तभावस्स आगतिगतिट्ठान’’न्ति, यतायं आगतो, यत्थ च गमिस्सति, तं ठानन्ति अत्थो.

१९. यथा अयं विचिकिच्छा उप्पज्जतीति अयं वुत्तप्पभेदा विचिकिच्छा यथा उप्पज्जति, एवं अयोनिसो मनसिकरोतो. एतेन विचिकिच्छाय अत्ताभिनिवेससन्निस्सयतमाह. यथा हि विचिकिच्छा अत्ताभिनिवेसं निस्साय पवत्तति, यतो सा सस्सताधिच्चसमुप्पत्तिसस्सतुच्छेदाकारावलम्बिनी वुत्ता, एवं अत्ताभिनिवेसोपि तं निस्साय पवत्तति ‘‘अहोसिं नु खो अह’’न्तिआदिना अन्तोगधाहंकारस्स कथंकथिभावस्स अत्तग्गाहसन्निस्सयभावतो. तेनेवाह ‘‘सविचिकिच्छस्स अयोनिसोमनसिकारस्स थामगतत्ता’’ति. विकप्पत्थोति अनियमत्थो. ‘‘अञ्ञतरा दिट्ठि उप्पज्जती’’ति हि वुत्तं. सुट्ठु दळ्हभावेनाति अभिनिवेसस्स अतिविय थामगतभावेन. तत्थ तत्थाति तस्मिं भवे. पच्चुप्पन्नमेवाति अवधारणेन अनागते अत्थिभावं निवत्तेति, न अतीते तत्थपि सति अत्थिताय उच्छेदग्गाहस्स सब्भावतो. अतीते एव नत्थि, न अनागतेपीति अधिप्पायो.

सञ्ञाक्खन्धसीसेनाति सञ्ञाक्खन्धपमुखेन, सञ्ञाक्खन्धं पमुखं कत्वाति अत्थो. खन्धेति पञ्चपि खन्धे. अत्ताति गहेत्वाति ‘‘सञ्जाननसभावो मे अत्ता’’ति अभिनिविस्स. पकासेतब्बं वत्थुं विय, अत्तानम्पि पकासेन्तो पदीपो विय, सञ्जानितब्बं नीलादिआरम्मणं विय अत्तानम्पि सञ्जानातीति एवंदिट्ठितोपि दिट्ठिगतितो होतीति वुत्तं ‘‘अत्तनाव अत्तानं सञ्जानामी’’ति. स्वायमत्थो सञ्ञं तदञ्ञतरधम्मे च ‘‘अत्ता अनत्ता’’ति च गहणवसेन होतीति वुत्तं ‘‘सञ्ञाक्खन्धसीसेना’’तिआदि. एत्थ च खन्धविनिमुत्तो अत्ताति गण्हतो सस्सतदिट्ठि, खन्धं पन ‘‘अत्ता’’ति गण्हतो उच्छेददिट्ठीति आह ‘‘सब्बापि सस्सतुच्छेददिट्ठियोवा’’ति.

अभिनिवेसाकाराति विपरियेसाकारा. वदतीति इमिना कारकवेदकसत्तानं हितसुखावबोधनसमत्थतं अत्तनो दीपेति. तेनाह ‘‘वचीकम्मस्स कारको’’ति. वेदेतीति वेदियो, वेदियोव वेदेय्यो. ईदिसानञ्हि पदानं बहुला कत्तुसाधनतं सद्दसत्थविदू मञ्ञन्ति. उप्पादवतो एकन्तेनेव वयो इच्छितब्बो, सति च उदयब्बयत्ते नेव निच्चताति ‘‘निच्चो’’ति वदन्तस्स अधिप्पायं विवरन्तो आह ‘‘उप्पादवयरहितो’’ति. सारभूतोति निच्चताय एव सारभावो. सब्बकालिकोति सब्बस्मिं काले विज्जमानो. पकतिभावन्ति सभावभूतं पकतिं, ‘‘वदो’’तिआदिना वा वुत्तं पकतिसङ्खातं सभावं. सस्सतिसमन्ति सस्सतिया समं सस्सतिसमं, थावरं निच्चकालन्ति अत्थो. तथेव ठस्सतीति येनाकारेन पुब्बे अट्ठासि, एतरहि तिट्ठति, तथेव तेनाकारेन अनागतेपि ठस्सतीति अत्थो.

पच्चक्खनिदस्सनं इदं-सद्दस्स आसन्नपच्चक्खभावं कत्वा. दिट्ठियेव दिट्ठिगतन्ति गत-सद्दस्स पदवड्ढनमत्ततं आह. दिट्ठीसुगतन्ति मिच्छादिट्ठीसु परियापन्नन्ति अत्थो. तेनेवाह ‘‘द्वासट्ठिदिट्ठिअन्तोगधत्ता’’ति. दिट्ठिया गमनमत्तन्ति दिट्ठिया गहणमत्तं. यथा पन पब्बतजलविदुग्गानि दुन्निग्गमनानि, एवं दिट्ठिग्गाहोपीति आह ‘‘दुन्निग्गमनट्ठेन गहन’’न्ति. तं नाम उदकं, तं गहेत्वा तं अतिक्कमितब्बतो कन्तारो, निरुदकवनं, तं पवनन्तिपि वुच्चति. अञ्ञो पन अरञ्ञपदेसो दुरतिक्कमनट्ठेन कन्तारो वियाति, एवं दिट्ठिपीति आह ‘‘दुरतिक्कमनट्ठेना’’तिआदि. विनिविज्झनं वितुदनं. विलोमनं विपरिणामभावो. अनवट्ठितसभावताय विचलितं विप्फन्दितन्ति आह ‘‘कदाची’’तिआदि. अन्दुबन्धनादि विय निस्सरितुं अप्पदानवसेन असेरिभावकरणं बन्धनट्ठो, किलेसकम्मविपाकवट्टानं पच्चयभावेन दूरगतम्पि आकड्ढित्वा संयोजनं संयोजनट्ठो, दिट्ठिपि तथारूपाति वुत्तं ‘‘दिट्ठिसंयोजन’’न्ति. बन्धनत्थं दस्सेन्तो किच्चसिद्धियाति अधिप्पायो. तेनेवाह ‘‘दिट्ठिसंयोजनेन…पे… मुच्चती’’ति. तत्थ एतेहीति इमिना जातिआदिदुक्खस्स पच्चयभावमाह. जातिआदिके दुक्खधम्मे सरूपतो दस्सेत्वापि ‘‘न परिमुच्चति दुक्खस्मा’’ति वदन्तेन भगवता दिट्ठिसंयोजनं नाम सब्बानत्थकरं महासावज्जं सब्बस्सपि दुक्खस्स मूलभूतन्ति अयमत्थो विभावितोति दस्सेतुं ‘‘किं वा बहुना, सकलवट्टदुक्खतोपि न मुच्चती’’ति वुत्तं.

२०. ननु चेत्थ दिट्ठिसंयोजनदस्सनेन सीलब्बतपरामासोपि दस्सेतब्बो, एवञ्हि दस्सनेन पहातब्बा आसवा अनवसेसतो दस्सिता होन्तीति चोदनं सन्धायाह ‘‘यस्मा’’तिआदि. सीलब्बतपरामासो कामासवादिग्गहणेनेव गहितो होति कामासवादिहेतुकत्ता तस्स. अप्पहीनकामरागादिको हि कामसुखत्थं वा भवसुद्धत्थं वा एवं भवविसुद्धि होतीति सीलब्बतानि परामसन्ति, ‘‘इमिनाहं सीलेन वा वतेन वा तपेन वा ब्रह्मचरियेन वा देवो वा भविस्सामि देवञ्ञतरो वा’’ति (म. नि. १.१८६; म. नि. २.७९), ‘‘तत्थ निच्चो धुवो सस्सतो अविपरिणामधम्मो सस्सतिसमं तथेव ठस्सामी’’ति (म. नि. १.१९), ‘‘सीलेन सुद्धि वतेन सुद्धि सीलब्बतेन सुद्धी’’ति (ध. स. १२२२) च सुत्तेवुत्तं सीलब्बतं परामसन्ति. तत्थ भवसुखभवविसुद्धिअत्थन्ति भवसुखत्थञ्च भवविसुद्धिअत्थञ्च. तस्स गहितत्ताति सीलब्बतपरामासस्स दिट्ठिग्गहणेन गहितत्ता यथा ‘‘दिट्ठिगतानं पहानाया’’तिआदीसु (ध. स. २७७). तेसन्ति दस्सनपहातब्बानं. दस्सेतुं पुग्गलाधिट्ठानाय देसनाय. तब्बिपरीतस्साति योनिसोमनसिकरोतो कल्याणपुथुज्जनस्स.

तस्साति ‘‘सुतवा’’तिआदिपाठस्स. तावाति ‘‘सुतवा’’ति इतो पट्ठाय याव ‘‘सो इदं दुक्ख’’न्ति पदं, ताव इमं पदं अवधिं कत्वाति अत्थो. हेट्ठा वुत्तनयेनाति अरियसप्पुरिस-अरियधम्म-सप्पुरिसधम्म-मनसिकरणीय-अमनसिकरणीयपदानं यथाक्कमं मूलपरियाये इध गहेत्वा वुत्तनयेन अत्थो वेदितब्बोति सम्बन्धो. वुत्तपच्चनीकतोति ‘‘सुतवा अरियसावको, अरियानं दस्सावी, सप्पुरिसानं दस्सावी’’ति एतेसं पदानं सब्बाकारेन वुत्तविपरीततो अत्थो वेदितब्बो, कोविदविनीतपदानं पन न सब्बप्पकारेन वुत्तविपरीततो. अरहा हि निप्परियायेन अरियधम्मे कोविदो अरियधम्मे सुविनीतो च नाम. तेनाह ‘‘पच्चनीकतो च सब्बाकारेन…पे… अरियसावकोति वेदितब्बो’’ति. सङ्खारुपेक्खाञाणं सिखाप्पत्तविपस्सना. केचि पन ‘‘भङ्गञाणतो पट्ठाय सिखापत्तविपस्सना’’ति वदन्ति, तदयुत्तं. तदनुरूपेन अत्थेनाति तस्स पुग्गलस्स अनुरूपेन अरियट्ठेन, न पटिवेधवसेनाति अधिप्पायो. कल्याणपुथुज्जनो हि अयं. यथा चस्स ‘‘योपि कल्याणपुथुज्जनो’’ति आरभित्वा ‘‘सोपि वुच्चति सिक्खतीति सेक्खो’’ति परियायेन सेक्खसुत्ते (सं. नि. ५.१३) सेक्खभावो वुत्तो, एवं इध अरियसावकभावो वुत्तो. वुट्ठानगामिनीविपस्सनालक्खणेहि ये अरियसप्पुरिसधम्मविनयसङ्खाता बोधिपक्खियधम्मा तिस्सो सिक्खा एव वा सम्भवन्ति, तेसं वसेन इमस्स अरियसावकादिभावो वुत्तो. तेनाह ‘‘तदनुरूपेन अत्थेना’’ति. अरियस्स सावकोति वा अरियसावकत्थेन एव वुत्तो यथा ‘‘अगमा राजगहं बुद्धो’’ति (सु. नि. ४१०). सिखाप्पत्तविपस्सनाग्गहणञ्चेत्थ विपस्सनं उस्सुक्कापेत्वा अनिवत्तिपटिपदायं ठितस्स गहणत्थन्ति यथावुत्ता अत्थसंवण्णना सुट्ठुतरं युज्जतेव.

२१. यथा धातुमुखेन विपस्सनं अभिनिविट्ठो धातुकम्मट्ठानिको आयतनादिमुखेन अभिनिविट्ठो आयतनादिकम्मट्ठानिको, एवं सच्चमुखेन अभिनिविट्ठोति वुत्तं ‘‘चतुसच्चकम्मट्ठानिको’’ति. चतुरोघनित्थरणत्थिकेहि कातब्बतो कम्मं, भावना. कम्ममेव विसेसाधिगमस्स ठानं कारणन्ति, कम्मे वा यथावुत्तनट्ठेन ठानं अवट्ठानं भावनारम्भोकम्मट्ठानं, तदेव चतुसच्चमुखेन पवत्तं एतस्स अत्थीति चतुसच्चकम्मट्ठानिको. उभयं नप्पवत्तति एत्थाति अप्पवत्ति. उग्गहितचतुसच्चकम्मट्ठानोति च चतुसच्चकम्मट्ठानं पाळितो अत्थतो च उग्गहेत्वा मनसिकारयोग्गं कत्वा ठितो. विपस्सनामग्गं समारुळ्होति सप्पच्चयनामरूपदस्सने पतिट्ठाय तदेव नामरूपं अनिच्चादितो सम्मसन्तो. समन्नाहरतीति विपस्सनावज्जनं सन्धायाह, तस्मा यथा ‘‘इदं दुक्ख’’न्ति विपस्सनाञाणं पवत्तति, एवं समन्नाहरति आवज्जतीति अत्थो. कथं पनेत्थ ‘‘मनसि करोती’’ति इमिना ‘‘विपस्सती’’ति अयमत्थो वुत्तो होतीति आह ‘‘एत्थ…पे… वुत्ता’’ति. एत्थाति च इमस्मिं सुत्तेति अत्थो. विपस्सतीति च यथा उपरि विसेसाधिगमो होति, एवं ञाणचक्खुना विपस्सति, ओलोकेतीति अत्थो. मग्गोपि वत्तब्बो. पुरिमञ्हि सच्चद्वयं गम्भीरत्ता दुद्दसं, इतरं दुद्दसत्ता गम्भीरं.

अभिनिवेसोति विपस्सनाभिनिवेसो विपस्सनापटिपत्ति. तदारम्मणेति तं रूपक्खन्धं आरम्मणं कत्वा पवत्ते. याथावसरसलक्खणं ववत्थपेत्वाति अविपरीतं अत्तनो आरम्मणं सभावच्छेदनादिकिच्चञ्चेव अञ्ञाणादिलक्खणञ्च असङ्करतो हदये ठपेत्वा. इमिना पुब्बे नामरूपपरिच्छेदे कतेपि धम्मानं सलक्खणववत्थापनं पच्चयपरिग्गहेन सुववत्थापितं नाम होतीति दस्सेति यथा ‘‘द्विक्खत्तुं बद्धं सुबद्ध’’न्ति. एवञ्हि ञातपरिञ्ञाय किच्चं सिद्धं नाम होति. पच्चयतो पच्चयुप्पन्नतो च ववत्थापितत्ता पाकटभावेन सिद्धेनपि सिद्धभावो पाकटो होतीति वुत्तं ‘‘अहुत्वा होन्ती’’ति. अनिच्चलक्खणं आरोपेतीति असतो हि उप्पादेन भवितब्बं, न सतो, उप्पादवन्ततो च नेसं एकन्तेन इच्छितब्बा पच्चयायत्तवुत्तिभावतो, सति उप्पादे अवस्संभावी निरोधोति नत्थेव निच्चतावकासोति. सूपट्ठितानिच्चताय च उदयब्बयधम्मेहि अभिण्हपटिपीळनतो दुक्खमनट्ठेन दुक्खं. तेनाह ‘‘उदयब्बयपटिपीळितत्ता दुक्खाति दुक्खलक्खणं आरोपेती’’ति. कत्थचिपि सङ्खारगते ‘‘मा जीरि मा ब्याधियी’’ति अलब्भनतो नत्थि वसवत्तनन्ति आह ‘‘अवसवत्तनतो अनत्ताति अनत्तलक्खणं आरोपेती’’ति. पटिपाटियाति उदयब्बयञाणादिपरम्पराय.

तस्मिं खणेति सोतापत्तिमग्गक्खणे. एकपटिवेधेनेवाति एकञाणेनेव पटिविज्झनेन. पटिवेधो पटिघाताभावेन विसये निस्सङ्गचारसङ्खातं निब्बिज्झनं. अभिसमयो अविरज्झित्वा विसयस्स अधिगमसङ्खातो अवबोधो. ‘‘इदं दुक्खं, एत्तकं दुक्खं, न इतो भिय्यो’’ति परिच्छिन्दित्वा जाननमेव वुत्तनयेन पटिवेधोति परिञ्ञापटिवेधो. अयं यथा ञाणे पवत्ते पच्छा दुक्खस्स सरूपादिपरिच्छेदे सम्मोहो न होति, तथा पवत्तिं गहेत्वा वुत्तो, न पन मग्गञाणस्स ‘‘इदं दुक्ख’’न्तिआदिनापि वत्तनतो. तेनाह ‘‘न हिस्स तस्मिं समये’’तिआदि. पहीनस्स पुन अप्पहातब्बताय पकट्ठं हानं चजनं समुच्छिन्दनं पहानं, पहानमेव वुत्तनयेन पटिवेधोति पहानपटिवेधो. अयम्पि येन किलेसेन अप्पहीयमानेन मग्गभावनाय न भवितब्बं, असति च मग्गभावनाय यो उप्पज्जेय्य, तस्स किलेसस्स पदघातं करोन्तस्स अनुप्पत्तिधम्मतं आपादेन्तस्स ञाणस्स तथापवत्तिया पटिघाताभावेन निस्सङ्गचारं उपादाय एवं वुत्तो. सच्छिकिरिया पच्चक्खकरणं, अनुस्सवाकारपरिवितक्कादिके मुञ्चित्वा सरूपतो आरम्मणकरणं इदं तन्ति यथासभावतो गहणं, सा एव वुत्तनयेन पटिवेधोति सच्छिकिरियापटिवेधो. अयं पन यस्स आवरणस्स असमुच्छिन्दनतो ञाणं निरोधं आलम्बितुं न सक्कोति, तस्स समुच्छिन्दनतो तं सरूपतो विभावितमेव पवत्ततीति एवं वुत्तो.

भावना उप्पादना वड्ढना च, तत्थ पठममग्गे उप्पादनट्ठेन, दुतियादीसु वड्ढनट्ठेन, उभयत्थापि वा उभयथापि वेदितब्बं. पठममग्गोपि हि यथारहं वुट्ठानगामिनियं पवत्तं परिजाननादिं वड्ढेन्तो पवत्तोति तत्थापि वड्ढनट्ठेन भावना सक्का विञ्ञातुं. दुतियादीसुपि अप्पहीनकिलेसप्पहानतो पुग्गलन्तरसाधनतो उप्पादनट्ठेन भावना, सा एव वुत्तनयेन पटिवेधोति भावना पटिवेधो. अयम्पि हि यथा ञाणे पवत्ते पच्छा मग्गधम्मानं सरूपपरिच्छेदे सम्मोहो न होति, तथा पवत्तिमेव गहेत्वा वुत्तो, तिट्ठतु ताव यथाधिगतमग्गधम्मं यथापवत्तेसु फलधम्मेसुपि अयं यथाधिगतसच्चधम्मेसु विय विगतसम्मोहोव होति. तेन वुत्तं ‘‘दिट्ठधम्मो पत्तधम्मो विदितधम्मो परियोगाळ्हधम्मो’’ति (दी. नि. १.२९९, ३५६; महाव. २७, ५७). यतो चस्स धम्मतासञ्चोदिता यथाधिगतसच्चधम्मावलम्बिनियो मग्गवीथितो परतो मग्गफलपहीनावसिट्ठकिलेसनिब्बानानं पच्चवेक्खणा पवत्तन्ति. दुक्खसच्चधम्मा हि सक्कायदिट्ठिआदयो. अयञ्च अत्थवण्णना ‘‘परिञ्ञाभिसमयेना’’तिआदीसुपि विभावेतब्बा. एकाभिसमयेन अभिसमेतीति वुत्तमेवत्थं विभूततरं कत्वा दस्सेतुं ‘‘नो च खो अञ्ञमञ्ञेन ञाणेना’’तिआदि वुत्तं.

वितण्डवादी पनाह ‘‘अरियमग्गञाणं चतूसु सच्चेसु नानाभिसमयवसेन किच्चकरणं, न एकाभिसमयवसेन. तञ्हि कालेन दुक्खं पजानाति, कालेन समुदयं पजहति, कालेन निरोधं सच्छिकरोति, कालेन मग्गं भावेति, अञ्ञथा एकस्स ञाणस्स एकस्मिं खणे चतुकिच्चकरणं न युज्जति. न हिदं कत्थचि दिट्ठम्पि सुत्तं अत्थी’’ति. सो वत्तब्बो – यदि अरियमग्गञाणं नानाभिसमयवसेन सच्चानि अभिसमेति, न एकाभिसमयवसेन, एवं सन्ते पच्चेकम्पि सच्चेसु नानक्खणेनेव पवत्तेय्य, न एकक्खणेन, तथा सति दुक्खादीनं एकदेसेकदेसमेव परिजानाति पजहतीति आपज्जतीति नानाभिसमये पठममग्गादीहि पहातब्बानं सञ्ञोजनत्तयादीनं एकदेसेकदेसप्पहानं सियाति एकदेससोतापत्तिमग्गट्ठादिता, ततो एव एकदेससोतापन्नादिता च आपज्जति अनन्तरफलत्ता लोकुत्तरकुसलानं, न च तं युत्तं. न हि कालभेदेन विना सो एव सोतापन्नो च असोतापन्नो चाति सक्का विञ्ञातुं.

अपिचायं नानाभिसमयवादी एवं पुच्छितब्बो ‘‘मग्गञाणं सच्चानि पटिविज्झन्तं किं आरम्मणतो पटिविज्झति, उदाहु किच्चतो’’ति? जानमानो ‘‘किच्चतो’’ति वदेय्य, ‘‘किच्चतो पटिविज्झन्तस्स किं नानाभिसमयेना’’ति वत्वा पटिपाटियानिदस्सनेन सञ्ञापेतब्बो. अथ ‘‘आरम्मणतो’’ति वदेय्य, एवं सन्ते तस्स ञाणस्स विपस्सनाञाणस्स विय दुक्खसमुदयानं अच्चन्तपरिञ्ञासमुच्छेदा न युत्ता अनिस्सटत्ता. तथा मग्गदस्सनं. न हि मग्गो सयमेव अत्तानं आरब्भ पवत्ततीति युत्तं, मग्गन्तरपरिकप्पनाय पन अनवट्ठानं आपज्जति, तस्मा तीणि सच्चानि किच्चतो, निरोधं किच्चतो च आरम्मणतो च पटिविज्झतीति एवं असम्मोहतो पटिविज्झन्तस्स मग्गञाणस्स नत्थेव नानाभिसमयो. वुत्तञ्हेतं ‘‘यो भिक्खवे दुक्खं पस्सति, दुक्खसमुदयम्पि सो पस्सती’’तिआदि. न चेतं कालन्तरदस्सनं सन्धाय वुत्तं ‘‘यो नु खो, आवुसो, दुक्खं पस्सति, दुक्खसमुदयम्पि …पे… दुक्खनिरोधगामिनिपटिपदम्पि सो पस्सती’’ति (सं. नि. ५.११००) एकच्चदस्सनसमङ्गिनो अञ्ञसच्चदस्सनसमङ्गिभावविचारणायं तदत्थसाधनत्थं आयस्मता गवम्पतित्थेरेन आभतत्ता, पच्चेकञ्च सच्चत्तयदस्सनस्स योजितत्ता, अञ्ञथा पुरिमदिट्ठस्स पुन अदस्सनतो समुदयादिदस्सनमयोजनियं सिया. न हि लोकुत्तरमग्गो लोकियमग्गो विय कतकारीभावेन पवत्तति समुच्छेदकत्ता, तथा योजनेन च सब्बदस्सनं दस्सनन्तरपरमन्ति दस्सनानुपरमो सियाति एवं आगमतो युत्तितो च नानाभिसमयो न युज्जतीति सञ्ञापेतब्बो. एवं चे सञ्ञत्तिं गच्छति, इच्चेतं कुसलं. नो चे गच्छति, अभिधम्मे (कथा. २७४) ओधिसोकथाय सञ्ञापेतब्बोति.

निरोधं आरम्मणतोति निरोधमेव आरम्मणतोति नियमो गहेतब्बो, न आरम्मणतोवाति. तेन निरोधे किच्चतोपि पटिवेधो सिद्धो होति. तस्मिं समयेति सच्चानं अभिसमये. वीसतिवत्थुकातिआदि ‘‘तीणि सञ्ञोजनानी’’ति वुत्तानं सरूपदस्सनं. चतूसु आसवेसूति इदं अभिधम्मनयेन वुत्तं, न सुत्तन्तनयेन. न हि सुत्ते कत्थचि चत्तारो आसवा आगता अत्थि. यदि विचिकिच्छा न आसवो, अथ कस्मा ‘‘सक्कायदिट्ठि विचिकिच्छा सीलब्बतपरामासो, इमे वुच्चन्ति, भिक्खवे, आसवा दस्सना पहातब्बा’’ति वुत्तन्ति आह ‘‘दस्सना पहातब्बा’’तिआदि. एत्थ परियापन्नत्ताति एतेन सम्मासङ्कप्पस्स विय पञ्ञाक्खन्धे किच्चसभागताय इध विचिकिच्छाय आसवसङ्गहो कतोति दस्सेति.

सब्बो अत्तग्गाहो सक्कायदिट्ठिविनिमुत्तो नत्थीति वुत्तं ‘‘छन्नं दिट्ठीनं…पे… विभत्ता’’ति. सा हि दिट्ठि एकस्मिं चित्तुप्पादे सन्ताने च ठितं एकट्ठं, तत्थ पठमं सहजातेकट्ठं, इतरं पहानेकट्ठं, तदुभयम्पि निद्धारेत्वा दस्सेतुं ‘‘दिट्ठासवेही’’तिआदि वुत्तं. सब्बथापीति सब्बप्पकारेन, सहजातेकट्ठपहानेकट्ठप्पकारेहीति अत्थो. अवसेसाति दिट्ठासवतो अवसिट्ठा. तयोपि आसवाति कामासवभवासवअविज्जासवा. तथा हि पुब्बे ‘‘चतूसु आसवेसू’’ति वुत्तं. तस्माति यस्मा बहू एवेत्थ आसवा पहातब्बा, तस्मा बहुवचननिद्देसो कतो ‘‘इमे वुच्चन्ति, भिक्खवे, आसवा दस्सना पहातब्बा’’ति. पोराणानन्ति अट्ठकथाचरियानं, ‘‘पुरातनानं मज्झिमभाणकान’’न्ति च वदन्ति.

दस्सना पहातब्बातिआदीसु यं वत्तब्बं, तं हेट्ठा वुत्तमेव.

दस्सनापहातब्बआसववण्णना निट्ठिता.

संवरापहातब्बआसववण्णना

२२. संवरादीहीति संवरपटिसेवनअधिवासनपरिवज्जनविनोदनेहि. सब्बेसम्पीति चतुन्नम्पि अरियमग्गानं. अयन्ति संवरापहातब्बादिकथा पुब्बभागपटिपदाति वेदितब्बा. तथा हि हेट्ठा ‘‘उपक्किलेसविसोधनं आदिं कत्वा आसवक्खयपटिपत्तिदस्सनत्थ’’न्ति सुत्तन्तदेसनाय पयोजनं वुत्तं. न हि सक्का आदितो एव अरियमग्गं भावेतुं, अथ खो समादिन्नसीलो इन्द्रियेसु गुत्तद्वारो ‘‘सङ्खायेकं पटिसेवति, सङ्खायेकं अधिवासेति, सङ्खायेकं परिवज्जेति, सङ्खायेकं विनोदेती’’ति (दी. नि. ३.३४८; म. नि. २.१६८) एवं वुत्तं चतुरापस्सेनपटिपत्तिं पटिपज्जमानो सम्मसनविधिं ओतरित्वा अनुक्कमेन विपस्सनं उस्सुक्कापेत्वा मग्गपटिपाटिया आसवे खेपेति. तेनाह भगवा ‘‘सेय्यथापि, भिक्खवे, महासमुद्दो अनुपुब्बनिन्नो अनुपुब्बपोणो अनुपुब्बपब्भारो, न आयतकेनेव पपातो, एवं खो, भिक्खवे, इमस्मिं धम्मविनये अनुपुब्बसिक्खा अनुपुब्बकिरिया अनुपुब्बपटिपदा, न आयतकेनेव अञ्ञापटिवेधो’’ति (अ. नि. ८.२०; उदा. ४५; चूळव. ३८५).

इधाति अयं इध-सद्दो सब्बाकारतो इन्द्रियसंवरसंवुतस्स पुग्गलस्स सन्निस्सयभूतसासनपरिदीपनो, अञ्ञसासनस्स तथाभावपटिसेधनो चाति वुत्तं ‘‘इमस्मिं सासने’’ति. आदीनवपटिसङ्खाति आदीनवपच्चवेक्खणा. सम्पलिमट्ठन्ति (अ. नि. टी. ३.६.५८) घंसितं. अनुब्यञ्जनसोति हत्थपादहसितकथितविलोकितादिप्पकारभागसो. तञ्हि अयोनिसो मनसिकरोतो किलेसानं अनु अनु ब्यञ्जनतो ‘‘अनुब्यञ्जन’’न्ति वुच्चति. निमित्तग्गाहोति इत्थिपुरिसनिमित्तादिकस्स वा किलेसवत्थुभूतस्स वा निमित्तस्स गाहो. आदित्तपरियायनयेनाति आदित्तपरियाये (सं. नि. ४.२८; महाव. ५४) आगतनयेन वेदितब्बा आदीनवपटिसङ्खाति योजना. यथा इत्थिया इन्द्रियन्ति इत्थिन्द्रियं, न एवमिदं, इदं पन चक्खुमेव इन्द्रियन्ति चक्खुन्द्रियन्ति. तित्थकाको वियाति तित्थे काको तित्थकाको, नदिया समतिक्कमनतित्थे नियतट्ठितिको. आवाटकच्छपोतिआदीसुपि एसेव नयो.

एवं तप्पटिबद्धवुत्तिताय चक्खुन्द्रिये नियतट्ठानो संवरो चक्खुन्द्रियसंवरो. मुट्ठस्सच्चं सतिपटिपक्खा अकुसलधम्मा. यदिपि अञ्ञत्थ असङ्खेय्यम्पि भवङ्गचित्तं निरन्तरं उप्पज्जति, पसादघट्टनावज्जनुप्पादानं पन अन्तरे द्वे एव भवङ्गचित्तानि उप्पज्जन्तीति अयं चित्तनियामोति आह भवङ्गे ‘‘द्विक्खत्तुं उप्पज्जित्वा निरुद्धे’’ति.

जवनक्खणे पन सचे दुस्सील्यं वातिआदि (विसुद्धि. टी. १.१५; ध. स. मूलटी. १३५२) पुन अवचनत्थं इधेव सब्बं वुत्तन्ति छसु द्वारेसु यथासम्भवं योजेतब्बं. न हि पञ्चद्वारे कायवचीदुच्चरितसङ्खातो दुस्सील्यसंवरो अत्थीति सो मनोद्वारवसेन, इतरो छन्नम्पि द्वारानं वसेन योजेतब्बो. मुट्ठस्सच्चादीनञ्हि सतिपटिपक्खादिलक्खणानं अकुसलधम्मानं सिया पञ्चद्वारे उप्पत्ति, न त्वेव कायिकवाचसिकवीतिक्कमभूतस्स दुस्सील्यस्स तत्थ उप्पत्ति पञ्चद्वारिकजवनानं अविञ्ञत्तिजनकत्ताति.

यथा किन्ति येन पकारेन जवने उप्पज्जमानो असंवरो ‘‘चक्खुद्वारे असंवरो’’ति वुच्चति, तं निदस्सनं किन्ति अत्थो. यथातिआदिना नगरद्वारे असंवरे सति तंसम्बन्धानं घरादीनं असंवुतता विय जवने असंवरे सति तंसम्बन्धानं द्वारादीनं असंवुतताति अञ्ञासंवरे अञ्ञासंवुततासामञ्ञमेव निदस्सेति, न पुब्बापरसामञ्ञं, अन्तोबहिसामञ्ञं वा. सम्बन्धो च जवनेन द्वारादीनं एकसन्ततिपरियापन्नताय एव दट्ठब्बो. पच्चयभावेन पुरिमनिप्फन्नं जवनकाले असन्तम्पि भवङ्गादि फलनिप्फत्तिया चक्खादि विय सन्तंयेव नाम. न हि धरमानंयेव ‘‘सन्त’’न्ति वुच्चति, तस्मा सति द्वारभवङ्गादिके पच्छा उप्पज्जमानं जवनं बाहिरं विय कत्वा नगरद्वारसमानं वुत्तं. इतरञ्च अन्तोनगरघरादिसमानं. जवनस्स हि परमत्थतो असतिपि बाहिरभावे इतरस्स च अब्भन्तरभावे ‘‘पभस्सरमिदं, भिक्खवे, चित्तं, तञ्च खो आगन्तुकेहि उपक्किलेसेहि उपक्किलिट्ठ’’न्ति (अ. नि. १.४९) आदिवचनतो आगन्तुकभूतस्स कदाचि कदाचि उप्पज्जमानस्स जवनस्स बाहिरभावो, तब्बिधुरसभावस्स इतरस्स अब्भन्तरभावो च परियायतो वेदितब्बो. जवने वा असंवरे उप्पन्ने ततो परं द्वारभवङ्गादीनं असंवरहेतुभावापत्तितो नगरद्वारसदिसेन जवनेन पविसित्वा दुस्सील्यादिचोरानं द्वारभवङ्गादीसु मुसनं कुसलभण्डविनासनं दट्ठब्बं. उप्पन्ने हि असंवरे द्वारादीनं तस्स हेतुभावो पञ्ञायति, सो च उप्पज्जमानोयेव द्वारादीनं संवरूपनिस्सयभावं पटिबाहेन्तोयेव पवत्ततीति अयञ्हेत्थ असंवरादीनं पवत्तिनयो. पञ्चद्वारे रूपादिआरम्मणे आपाथगते यथापच्चयं अकुसलजवने उप्पज्जित्वा भवङ्गं ओतिण्णे मनोद्वारिकजवनं तंयेव आरम्मणं कत्वा भवङ्गं ओतरति, पुन तस्मिंयेव द्वारे ‘‘इत्थी पुरिसो’’तिआदिना विसयं ववत्थपेत्वा जवनं भवङ्गं ओतरति, पुन वारे रज्जनादिवसेन जवनं जवति, पुनपि यदि तादिसं आरम्मणं आपाथमागच्छति, तंसदिसमेव पञ्चद्वारे रूपादीसु जवनं उप्पज्जति. तं सन्धाय वुत्तं ‘‘एवमेव जवने दुस्सील्यादीसु उप्पन्नेसु तस्मिं असंवरे सति द्वारम्पि अगुत्त’’न्तिआदि. अयं ताव असंवरपक्खे अत्थवण्णना.

संवरपक्खेपि इमिनाव नयेन अत्थो वेदितब्बो. संवरेन समन्नागतो पुग्गलो संवुतोति वुत्तोति आह ‘‘उपेतोति वुत्तं होती’’ति. एकज्झं कत्वाति ‘‘पातिमोक्खसंवरसंवुतो’’ति पदञ्च अत्थतो अभिन्नं समानं कत्वा. अयमेव चेत्थ अत्थोसुन्दरतरो उपरिपाळिया संसन्दनतो. तेनाह ‘‘तथाही’’तिआदि. यन्ति आदेसोति इमिना लिङ्गविपल्लासेन सद्धिं वचनविपल्लासो कतोति दस्सेति, निपातपदं वा एतं पच्चत्तपुथुवचनत्थं. विघातकराति चित्तविघातकरणा चित्तदुक्खनिब्बत्तका च. यथावुत्तकिलेसहेतुका दाहानुबन्धा विपाका एव विपाकपरिळाहा. यथा पनेत्थ आसवा अञ्ञे च विघातकरा किलेसविपाकपरिळाहा सम्भवन्ति, तं दस्सेतुं ‘‘चक्खुद्वारेही’’तिआदि वुत्तं, तं सुविञ्ञेय्यमेव. एत्थ च संवरणूपायो, संवरितब्बं, संवरो, यतो सो संवरो, यत्थ संवरो, यञ्च संवरफलन्ति अयं विभागो वेदितब्बो. कथं? पटिसङ्खा योनिसोति हि संवरणूपायो. चक्खुन्द्रियं संवरितब्बं. संवरग्गहणेन गहिता सति संवरो. असंवुतस्साति संवरणावधि. असंवरतो हि संवरणं. संवरितब्बग्गहणेन सिद्धो इध संवरविसयो. चक्खुन्द्रियञ्हि संवरञाणं रूपारम्मणे संवरीयतीति अवुत्तसिद्धोयमत्थो. आसवतन्निमित्तकिलेसादिपरिळाहाभावो फलं. एवं सोतद्वारादीसुपि योजेतब्बं. सब्बत्थेवाति मनोद्वारे पञ्चद्वारे चाति सब्बस्मिं द्वारे.

संवरापहातब्बआसववण्णना निट्ठिता.

पटिसेवनापहातब्बआसववण्णना

२३. पटिसङ्खा योनिसो चीवरन्तिआदीसु ‘‘सीतस्स पटिघाताया’’तिआदिना वुत्तं पच्चवेक्खणमेव योनिसो पटिसङ्खा. ईदिसन्ति एवरूपं इट्ठारम्मणं. भवपत्थनाय अस्सादयतोति भवपत्थनामुखेन भावितं आरम्मणं अस्सादेन्तस्स. चीवरन्ति निवासनादि यं किञ्चि चीवरं. पटिसेवतीति निवासनादिवसेन परिभुञ्जति. यावदेवाति पयोजनपरिमाणनियमनं. सीतपटिघातादियेव हि योगिनो चीवरपटिसेवने पयोजनं. सीतस्साति धातुक्खोभतो वा उतुपरिणामतो वा उप्पन्नसीतस्स. पटिघातायाति पटिबाहनत्थं तप्पच्चयस्स विकारस्स विनोदनत्थं. उण्हस्साति अग्गिसन्तापतो उप्पन्नस्स उण्हस्स. डंसादयो पाकटायेव. पुन यावदेवाति नियतपयोजनपरिमाणनियमनं. नियतञ्हि पयोजनं चीवरपटिसेवनस्स हिरिकोपीनपटिच्छादनं, इतरं कदाचि कदाचि. हिरिकोपीनन्ति सम्बाधट्ठानं. यस्मिञ्हि अङ्गे विवटे हिरीकुप्पति विनस्सति, तं हिरिया कोपनतो हिरिकोपीनं, तस्स पटिच्छादनत्थं चीवरं पटिसेवति.

पिण्डपातन्ति यं किञ्चि आहारं. सो हि पिण्डोल्येन भिक्खनाय पत्ते पतनतो तत्थ तत्थ लद्धभिक्खापिण्डानं पातो सन्निपातोति ‘‘पिण्डपातो’’ति वुच्चति. नेव दवायाति न कीळनाय. न मदायाति न बलमदमानमदपुरिसमदत्थं. न मण्डनायाति न अङ्गपच्चङ्गानं पीणनभावत्थं. न विभूसनायाति न तेसंयेव सोभनत्थं, छविसम्पतिअत्थन्ति अत्थो. इमानि च पदानि यथाक्कमं मोह-दोस-सण्ठान-वण्ण-रागूपनिस्सय-पहानत्थानि वेदितब्बानि. पुरिमं वा द्वयं अत्तनो अत्तनो संकिलेसुप्पत्तिनिसेधनत्थं, इतरं परस्सपि. चत्तारिपि कामसुखल्लिकानुयोगस्स पहानत्थं वुत्तानीति वेदितब्बानि. कायस्साति रूपकायस्स. ठितिया यापनायाति पबन्धट्ठितत्थञ्चेव पवत्तिया अविच्छेदनत्थञ्च चिरकालट्ठितत्थं जीवितिन्द्रियस्स पवत्तापनत्थं. विहिंसूपरतियाति जिघच्छादुक्खस्स उपरमणत्थं. ब्रह्मचरियानुग्गहायाति सासनमग्गब्रह्मचरियानं अनुग्गहत्थं. इतीति एवं इमिना उपायेन. पुराणञ्च वेदनं पटिहङ्खामीति पुराणं अभुत्तपच्चया उप्पज्जनकवेदनं पटिहनिस्सामि. नवञ्च वेदनं न उप्पादेस्सामीति नवं भुत्तपच्चया उप्पज्जनकवेदनं न उप्पादेस्सामीति. तस्सा हि अनुप्पन्नाय अनुप्पज्जनत्थमेव आहारं परिभुञ्जति. एत्थ च अभुत्तपच्चया उप्पज्जनकवेदना नाम यथापवत्ता जिघच्छानिमित्ता वेदना. सा हि अभुञ्जन्तस्स भिय्यो भिय्यो पवड्ढनवसेन उप्पज्जति, भुत्तपच्चया उप्पज्जनकवेदनापि खुदानिमित्ताव अङ्गदाहसूलादिवेदना अप्पवत्ता. सा हि भुत्तपच्चया अनुप्पन्नाव न उप्पज्जिस्सतीति. विहिंसानिमित्तता चेतासं विहिंसाय विसेसो.

यात्रा च मे भविस्सतीति यापना च मे चतुन्नं इरियापथानं भविस्सति. यापनायाति इमिना जीवितिन्द्रिययापना वुत्ता, इध चतुन्नं इरियापथानं अविच्छेदसङ्खाता यापनाति अयमेतासं विसेसो. अनवज्जता च फासुविहारो चाति अयुत्तपरियेसनपटिग्गहणपरिभोगपरिवज्जनेन अनवज्जता, परिमितपरिभोगेन फासुविहारो. असप्पायापरिमितभोजनपच्चया अरतितन्दीविजम्भिताविञ्ञुगरहादिदोसाभावेन वा अनवज्जता, सप्पायपरिमितभोजनपच्चया कायबलसम्भवेन फासुविहारो. यावदत्थउदरावदेहकभोजनपरिवज्जनेन सेय्यसुखपस्ससुखमिद्धसुखादीनं अभावतो अनवज्जता, चतुपञ्चालोपमत्तञ्ञीनभोजनेन चतुइरियापथयोग्यतापादनतो फासुविहारो. वुत्तञ्हेतं –

‘‘चत्तारो पञ्च आलोपे, अभुत्वा उदकं पिवे;

अलं फासुविहाराय, पहितत्तस्स भिक्खुनो’’ति. (थेरगा. ९८३);

एत्तावता पयोजनपरिग्गहो, मज्झिमा च पटिपदा दीपिता होति.

सेनासनन्ति सयनञ्च आसनञ्च. यत्थ हि विहारादिके सेति निपज्जति, आसति निसीदति, तं सेनासनं. उतुपरिस्सयविनोदनपटिसल्लानारामत्थन्ति उतुयेव परिसहनट्ठेन परिस्सयो, सरीराबाधचित्तविक्खेपकरो, अथ वा यथावुत्तो उतु च सीहब्यग्घादिपाकटपरिस्सयो च रागदोसादिपटिच्छन्नपरिस्सयो च उतुपरिस्सयो, तस्स विनोदनत्थञ्चेव एकीभावसुखत्थञ्च. इदञ्च चीवरपटिसेवने हिरिकोपीनपटिच्छादनं विय तस्स नियतपयोजनन्ति पुन ‘‘यावदेवा’’ति वुत्तं.

गिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारन्ति रोगस्स पच्चनीकप्पवत्तिया गिलानपच्चयो, ततो एव भिसक्कस्स अनुञ्ञातवत्थुताय भेसज्जं, जीवितस्स परिवारसम्भारभावेहि परिक्खारो चाति गिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारो, तं. उप्पन्नानन्ति जातानं निब्बत्तानं. वेय्याबाधिकानन्ति ब्याबाधतो धातुक्खोभतो च तन्निब्बत्तरोगतो च जातानं. वेदनानन्ति दुक्खवेदनानं. अब्याबज्झपरमतायाति निद्दुक्खपरमभावाय पटिसेवामीति योजना. एवमेत्थ सङ्खेपेनेव पाळिवण्णना वेदितब्बा. नववेदनुप्पादनतोपीति न केवलं आयतिं एव विपाकपरिळाहा, अथ खो अतिभोजनपच्चया अलंसाटकादीनं विय नववेदनुप्पादनतोपि वेदितब्बाति अत्थो.

पटिसेवनापहातब्बआसववण्णना निट्ठिता.

अधिवासनापहातब्बआसववण्णना

२४. खमोति खमनको. कम्मट्ठानिकस्स चलनं नाम कम्मट्ठानपरिच्चागोति आह ‘‘चलति कम्पति कम्मट्ठानं विजहती’’ति. अधिमत्तम्पि उण्हं सहति, सहन्तो च न नग्गसमणादयो विय सहति, अथ खो कम्मट्ठानाविजहनेनाति आह ‘‘स्वेव थेरो विया’’ति. बहिचङ्कमेति लेणतो बहि चङ्कमे. उण्हभयेनेवाति नरकग्गिउण्हभयेनेव. तेनाह ‘‘अवीचिमहानिरयं पच्चवेक्खित्वा’’ति, तम्पि ‘‘मया अनेकक्खत्तुं अनुभूतं, इदं पन ततो मुदुतर’’न्ति एवं पच्चवेक्खित्वा. एत्थाति एतस्मिं ठाने. अग्गिसन्तापोव वेदितब्बो सूरियसन्तापस्स परतो वुच्चमानत्ता.

परिसुद्धसीलोहमस्मीति सब्बथापि ‘‘विसुद्धसीलोहमस्मी’’ति मरणं अग्गहेत्वा अविप्पटिसारमूलिकं पीतिं उप्पादेसि. सह पीतुप्पादाति फरणपीतिया उप्पादेन सहेव. विसं निवत्तित्वाति पीतिवेगेन अज्झोत्थतं दट्ठमुखेनेव भस्सित्वा. तत्थेवाति सप्पेन दट्ठट्ठानेयेव. चित्तेकग्गतं लभित्वाति ‘‘पीतिमनस्स कायो पस्सम्भती’’तिआदिना (दी. नि. १.४६६; ३.३५९; सं. नि. ५.३७६; अ. नि. ३.९६; ११.१२) नयेन समाधानं पापुणित्वा.

पच्चयेसु सन्तोसो भावनाय च आरमितब्बट्ठानताय आरामो अस्साति पच्चयसन्तोसभावनारामो, तस्स भावो पच्चय…पे… रामता, ताय. महाथेरोति वुड्ढतरो थेरो. वचनमेव तदत्थं ञापेतुकामानं पथोति वचनपथो.

असुखट्ठेन वा तिब्बा. यञ्हि न सुखं, तं अनिट्ठं ‘‘तिब्ब’’न्ति वुच्चति. एवंसभावोति ‘‘अधिवासनजातियो’’ति पदस्स अत्थमाह. मुहुत्तेन खणेव वाते हदयं फालेतुं आरद्धेयेव. अनागामी हुत्वा परिनिब्बायीति अरहत्तं पत्वा परिनिब्बायि.

एवं सब्बत्थाति ‘‘उण्हेन फुट्ठस्स सीतं पत्थयतो’’तिआदिना सब्बत्थ उण्हादिनिमित्तं कामासवुप्पत्ति वेदितब्बा, सीतं वा उण्हं वा अनिट्ठन्ति अधिप्पायो. अत्तग्गाहे सति अत्तनियग्गाहोति आह ‘‘मय्हं सीतं उण्हन्ति गाहो दिट्ठासवो’’ति. सीतादिके उपगते सहन्ती खमन्ती ते अत्तनो उपरि वासेन्ती विय होतीति वुत्तं ‘‘आरोपेत्वा वासेतियेवा’’ति. न निरस्सतीति न विधुनति. यो हि सीतादिके न सहति, सो ते निरस्सन्तो विधुनन्तो विय होतीति.

अधिवासनापहातब्बआसववण्णना निट्ठिता.

परिवज्जनापहातब्बआसववण्णना

२५. अहं समणोति (अ. नि. टी. ३.६.५८) ‘‘अहं समणो, किं मम जीवितेन वा मरणेन वा’’ति एवं अचिन्तेत्वाति अधिप्पायो. पच्चवेक्खित्वाति गामप्पदेसं पयोजनादिञ्च पच्चवेक्खित्वा. पटिक्कमतीति हत्थिआदीनं समीपगमनतो अपक्कमति. कण्टका यत्थ तिट्ठन्ति, तं कण्टकट्ठानं. अमनुस्सदुट्ठानीति अमनुस्ससञ्चारेन दूसितानि, सपरिस्सयानीति अत्थो. समानन्ति समं, अविसमन्ति अत्थो. अकासि वा तादिसं अनाचारं.

सीलसंवरसङ्खातेनाति ‘‘कथं परिवज्जनं सील’’न्ति यदेत्थ वत्तब्बं, तं हेट्ठा वुत्तमेव. अपिच ‘‘चण्डं हत्थिं परिवज्जेती’’ति वचनतो हत्थिआदिपरिवज्जनम्पि भगवतो वचनानुट्ठानन्ति कत्वा आचारसीलमेवाति वेदितब्बं.

परिवज्जनापहातब्बआसववण्णना निट्ठिता.

विनोदनापहातब्बआसववण्णना

२६. इतिपीति इमिना कारणेन, अयोनिसोमनसिकारसमुट्ठितत्तापि लोभादिसहगतत्तापि कुसलपटिपक्खतोपीतिआदीहि कारणेहि अयं वितक्को अकुसलोति अत्थो. इमिना नयेन सावज्जोतिआदीसुपि अत्थो वेदितब्बो. एत्थ च अकुसलोतिआदिना दिट्ठधम्मिकं कामवितक्कस्स आदीनवं दस्सेति, दुक्खविपाकोति इमिना सम्परायिकं. अत्तब्याबाधाय संवत्ततीतिआदीसुपि इमिनाव नयेन आदीनवविभावना वेदितब्बा. उप्पन्नस्स कामवितक्कस्स अनधिवासनं नाम पुन तादिसस्स अनुप्पादनं, तं पनस्स पहानं विनोदनं ब्यन्तिकरणं अनभावगमनन्ति च वत्तुं वट्टतीति पाळियं ‘‘उप्पन्नं कामवितक्कं नाधिवासेती’’ति वत्वा ‘‘पजहती’’तिआदि वुत्तन्ति तमत्थं दस्सेन्तो ‘‘अनधिवासेन्तो किं करोतीति पजहती’’तिआदिमाह. पहानञ्चेत्थ विक्खम्भनमेव, न समुच्छेदोति दस्सेतुं ‘‘विनोदेती’’तिआदि वुत्तन्ति विक्खम्भनवसेनेव अत्थो दस्सितो.

कामवितक्कोति सम्पयोगतो आरम्मणतो च कामसहगतो वितक्को. तेनाह ‘‘कामपटिसंयुत्तो तक्को’’तिआदि. कामपटिसंयुत्तोति हि कामरागसङ्खातेन कामेन सम्पयुत्तो वत्थुकामसङ्खातेन पटिबद्धो च. उप्पन्नुप्पन्नेति तेसं पापवितक्कानं उप्पादावत्थागहणं वा कतं सिया अनवसेसग्गहणं वा. तेसु पठमं सन्धायाह ‘‘उपन्नमत्ते’’ति, सम्पतिजातेति अत्थो. अनवसेसग्गहणं ब्यापनिच्छाय होतीति दस्सेतुं ‘‘सतक्खत्तुम्पि उप्पन्ने’’ति वुत्तं. ञातिवितक्कोति ‘‘अम्हाकं ञातयो सुखजीविनो सम्पत्तियुत्ता’’तिआदिना गेहस्सितपेमवसेन ञातके आरब्भ उप्पन्नवितक्को. जनपदवितक्कोति ‘‘अम्हाकं जनपदो सुभिक्खो सम्पन्नसस्सो रमणीयो’’तिआदिना गेहस्सितपेमवसेनेव जनपदं आरब्भ उप्पन्नवितक्को. उक्कुटिकप्पधानादीहि दुक्खे निज्जिण्णे सम्पराये अत्ता सुखी होति अमरोति दुक्करकारिकाय पटिसंयुत्तो अमरत्थाय वितक्को, तं वा आरब्भ अमराविक्खेपदिट्ठिसहगतो अमरो च सो वितक्को चाति अमरवितक्को. परानुद्दयतापटिसंयुत्तोति परेसु उपट्ठाकादीसु सहनन्दिकादिवसेन पवत्तो अनुद्दयतापतिरूपको गेहस्सितपेमेन पटिसंयुत्तो वितक्को. लाभसक्कारसिलोकपटिसंयुत्तोति चीवरादिलाभेन चेव सक्कारेन च कित्तिसद्देन च आरम्मणकरणवसेन पटिसंयुत्तो. अनवञ्ञत्तिपटिसंयुत्तोति ‘‘अहो वत मं परे न अवजानेय्युं, न हेट्ठा कत्वा मञ्ञेय्युं, पासाणच्छत्तं विय गरुं करेय्यु’’न्ति उप्पन्नवितक्को.

कामवितक्को कामसङ्कप्पनसभावत्ता कामसङ्कप्पपवत्तिया सातिसयत्ता च कामनाकारोति आह ‘‘कामवितक्को पनेत्थ कामासवो’’ति. तब्बिसेसोति कामासवविसेसो, रागसहवुत्तीति अधिप्पायो. कामवितक्कादिके विनोदेति अत्तनो सन्तानतो नीहरति एतेनाति विनोदनं, वीरियन्ति आह ‘‘वीरियसंवरसङ्खातेन विनोदनेना’’ति.

विनोदनापहातब्बआसववण्णना निट्ठिता.

भावनापहातब्बआसववण्णना

२७. ‘‘सत्त बोज्झङ्गा भाविता बहुलीकता विज्जाविमुत्तियो परिपूरेन्ती’’ति (सं. नि. ५.१८७) वचनतो विज्जाविमुत्तीनं अनधिगमो ततो च सकलवट्टदुक्खानतिवत्ति अभावनाय आदीनवो, वुत्तविपरियायेन भगवतो ओरसपुत्तभावादिवसेन च भावनाय आनिसंसो वेदितब्बो. उपरिमग्गत्तयसमयसम्भूताति दुतियादिमग्गक्खणे जाता, भावनाधिकारतो दुतियमग्गादिपरियापन्नाति अत्थो. ननु च ते लोकुत्तरा एव, कस्मा विसेसनं कतन्ति? नयिदं विसेसनं, विसेसितब्बं पनेतं, लोकुत्तरबोज्झङ्गा एव अधिप्पेता, ते च खो उपरिमग्गत्तयसमयसम्भूताति. बोज्झङ्गेसु असम्मोहत्थन्ति विपस्सनाझानमग्गफलबोज्झङ्गेसु सम्मोहाभावत्थं. मिस्सकनयेन हि बोज्झङ्गेसु वुच्चमानेसु तदङ्गादिविवेकदस्सनवसेन विपस्सनाबोज्झङ्गादयो विभजित्वा वुच्चन्ति, न निब्बत्तितलोकुत्तरबोज्झङ्गा एवाति बोज्झङ्गेसु सम्मोहो न होति बोज्झङ्गभावनापटिपत्तिया च सम्मदेव पकासितत्ता. इध पनाति इमस्मिं सुत्ते, इमस्मिं वा अधिकारे. लोकुत्तरनयो एव गहेतब्बो भावनामग्गस्स अधिकतत्ता.

आदिपदानन्ति (अ. नि. टी. १.१.४१८) ‘‘सतिसम्बोज्झङ्ग’’न्ति एवमादीनं तस्मिं तस्मिं वाक्ये आदिभूतानं पदानं. अत्थतोति विसेसवसेन सामञ्ञवसेन च पदत्थतो. लक्खणादीहीति लक्खणरसपच्चुपट्ठानतो. कमतोति अनुपुब्बितो. अनूनाधिकतोति तावत्तकतो. विभाविनाति विञ्ञुना.

सतिसम्बोज्झङ्गेति सतिसम्बोज्झङ्गपदे. सरणट्ठेनाति अनुस्सरणट्ठेन. चिरकतादिभेदं आरम्मणं उपगन्त्वा ठानं, अनिस्सज्जनं वा उपट्ठानं. उदके अलाबु विय पिलवित्वा गन्तुं अदत्वा पासाणस्स विय निच्चलस्स आरम्मणस्स ठपनं सारणं असम्मुट्ठताकरणं अपिलापनं. वुत्तम्पि हेतं मिलिन्दपञ्हे. भण्डागारिकोति भण्डगोपको. अपिलापे करोति अपिलापेति. थेरेनाति नागसेनत्थेरेन. सम्मोसपच्चनीकं किच्चं असम्मोसो, न सम्मोसाभावमत्तं. गोचराभिमुखभावपच्चुपट्ठानाति कायादिआरम्मणाभिमुखभावपच्चुपट्ठाना.

बोधिया धम्मसामग्गिया, अङ्गो अवयवो, बोधिस्स वा अरियसावकस्स अङ्गो कारणं. पतिट्ठानायूहना ओघतरणसुत्तवण्णनायं (सं. नि. अट्ठ. १.१.१) –

‘‘किलेसवसेन पतिट्ठानं, अभिसङ्खारवसेन आयूहना. तण्हादिट्ठीहि पतिट्ठानं, अवसेसकिलेसाभिसङ्खारेहि आयूहना. तण्हावसेन पतिट्ठानं, दिट्ठिवसेन आयूहना. सस्सतदिट्ठिया पतिट्ठानं, उच्छेददिट्ठिया आयूहना. लीनवसेन पतिट्ठानं, उद्धच्चवसेन आयूहना. कामसुखानुयोगवसेन पतिट्ठानं, अत्तकिलमथानुयोगवसेन आयूहना. सब्बाकुसलाभिसङ्खारवसेन पतिट्ठानं, सब्बलोकियकुसलाभिसङ्खारवसेन आयूहना’’ति –

वुत्तेसु पकारेसु इध अवुत्तानं वसेन वेदितब्बा. या हि अयं बोधीति वुच्चतीति योजेतब्बं. ‘‘बुज्झती’’ति पदस्स पटिबुज्झतीति अत्थोति आह ‘‘किलेससन्ताननिद्दाय उट्ठहती’’ति. तं पन पटिबुज्झनं अत्थतो चतुन्नं सच्चानं पटिवेधो, निब्बानस्सेव वा सच्छिकिरियाति आह ‘‘चत्तारी’’तिआदि. झानङ्गमग्गङ्गादयो वियाति यथा अङ्गानि एव झानमग्गा, न अङ्गविनिमुत्ता, एवमिधापीति अत्थो. सेनङ्गरथङ्गादयो वियाति एतेन पुग्गलपञ्ञत्तिया अविज्जमानपञ्ञत्तिभावं दस्सेति.

बोधाय संवत्तन्तीति बोज्झङ्गाति इदं कारणत्थो अङ्ग-सद्दोति कत्वा वुत्तं. बुज्झन्तीति बोधियो, बोधियो एव अङ्गाति बोज्झङ्गाति वुत्तं ‘‘बुज्झन्तीति बोज्झङ्गा’’ति. अनुबुज्झन्तीति विपस्सनादीनं कारणानं बुज्झितब्बानञ्च सच्चानं अनुरूपं बुज्झन्ति. पटिबुज्झन्तीति किलेसनिद्दाय उट्ठहनतो पच्चक्खभावेन वा पटिमुखं बुज्झन्ति. सम्बुज्झन्तीति अविपरीतभावेन सम्मा च बुज्झन्ति. एवं उपसग्गानं अत्थविसेसदीपनता दट्ठब्बा. बोधि-सद्दो हि सब्बविसेसयुत्तं बुज्झनं सामञ्ञेन गहेत्वा ठितो.

विचिनातीति ‘‘तयिदं दुक्ख’’न्तिआदिना वीमंसति. ओभासनं धम्मानं यथाभूतसभावपटिच्छादकस्स सम्मोहस्स विद्धंसनं यथा आलोको अन्धकारस्स. यस्मिं धम्मे सति वीरो नाम होति, सो धम्मो वीरभावो. ईरयितब्बतोति पवत्तेतब्बतो. कोसज्जपक्खतो पतितुं अप्पदानवसेन सम्पयुत्तानं पग्गण्हनं पग्गहो. उपत्थम्भनं अनुबलप्पदानं. ओसीदनं लयापत्ति, तप्पटिपक्खतो अनोसीदनं दट्ठब्बं. पीणयतीति तप्पेति वड्ढेति वा. फरणं पणीतरूपेहि कायस्स ब्यापनं. तुट्ठि नाम पीति. उदग्गभावो ओदग्यं, कायचित्तानं उक्खिपनन्ति अत्थो. कायचित्तदरथपस्सम्भनतोति कायदरथस्स चित्तदरथस्स च पस्सम्भनतो वूपसमनतो. कायोति चेत्थ वेदनादयो तयो खन्धा. दरथो सारम्भो, दुक्खदोमनस्सपच्चयानं उद्धच्चादिकिलेसानं, तप्पधानानं वा चतुन्नं खन्धानं अधिवचनं. उद्धच्चादिकिलेसपटिपक्खभावो दट्ठब्बो, एवञ्चेत्थ पस्सद्धिया अपरिप्फन्दनसीतिभावो दट्ठब्बो असारद्धभावतो. तेनाह भगवा ‘‘पस्सद्धो कायो असारद्धो’’ति (म. नि. १.५२).

समाधानतोति सम्मा चित्तस्स आधानतो ठपनतो. अविक्खेपो सम्पयुत्तानं अविक्खित्तता, येन ससम्पयुत्ता धम्मा अविक्खित्ता होन्ति, सो धम्मो अविक्खेपोति. अविसारो अत्तनो एव अविसरणसभावो. सम्पिण्डनं सम्पयुत्तानं अविप्पकिण्णभावापादनं न्हानीयचुण्णानं उदकं विय. चित्तट्ठितिपच्चुपट्ठानोति ‘‘चित्तस्स ठिती’’ति (ध. स. ११) वचनतो चित्तस्स पबन्धठितिपच्चुपट्ठानो. अज्झुपेक्खनतोति उदासीनभावतो. साति बोज्झङ्गउपेक्खा. समप्पवत्ते धम्मे पटिसञ्चिक्खति उपपत्तितो इक्खति तदाकारा हुत्वा पवत्ततीति पटिसङ्खानलक्खणा, एवञ्च कत्वा ‘‘पटिसङ्खा सन्तिट्ठना गहणे मज्झत्तता’’ति उपेक्खाकिच्चाधिमत्तताय सङ्खारुपेक्खा वुत्ता. सम्पयुत्तधम्मानं यथासककिच्चकरणवसेन समं पवत्तनपच्चयता समवाहिता. अलीनानुद्धतप्पवत्तिपच्चयता ऊनाधिकतानिवारणं. सम्पयुत्तानं असमप्पवत्तिहेतुकपक्खपातं उपच्छिन्दन्ती विय होतीति वुत्तं ‘‘पक्खपातुपच्छेदरसा’’ति. अज्झुपेक्खनमेव मज्झत्तभावो.

सब्बस्मिं लीनपक्खे उद्धच्चपक्खे च अत्थिका पत्थनीया इच्छितब्बाति सब्बत्थिका, तं सब्बत्थिकं. समानक्खणपवत्तीसु सत्तसुपि सम्बोज्झङ्गेसु वाचाय कमप्पवत्तितो पटिपाटिया वत्तब्बेसु यं किञ्चि पठमं अवत्वा सतिसम्बोज्झङ्गस्सेव पठमं वचनस्स कारणं सब्बेसं उपकारकत्तन्ति वुत्तं ‘‘सब्बेस’’न्तिआदि. सब्बेसन्ति च लीनुद्धच्चपक्खिकानं, अञ्ञथा सब्बेपि सब्बेसं पच्चयाति.

‘‘कस्मा सत्तेव बोज्झङ्गा वुत्ता’’ति चोदको सद्धालोभादीनम्पि बोज्झङ्गभावं आसङ्कति, इतरो सतिआदीनंयेव भावनाय उपकारतं दस्सेन्तो ‘‘लीनुद्धच्चपटिपक्खतो सब्बत्थिकतो चा’’तिआदिमाह. तत्थ लीनस्साति अतिसिथिलवीरियतादीहि भावनावीथिं अनोतरित्वा संकुटितस्स चित्तस्स. तदा हि पस्सद्धिसमाधिउपेक्खासम्बोज्झङ्गा न भावेतब्बा. तञ्हि एतेहि अल्लतिणादीहि विय परित्तो अग्गि दुस्समुट्ठापियं होतीति. तेनाह भगवा ‘‘सेय्यथापि, भिक्खवे, पुरिसो परित्तं अग्गिं उज्जालेतुकामो अस्स, सो तत्थ अल्लानि चेव तिणानि पक्खिपेय्या’’तिआदि (सं. नि. ५.२३४). धम्मविचयवीरियपीतिसम्बोज्झङ्गा पन भावेतब्बा, सुक्खतिणादीहि विय परित्तो अग्गि लीनं चित्तं एतेहि सुसमुट्ठापियं होतीति. तेन वुत्तं ‘‘यस्मिञ्च खो’’तिआदि. तत्थ यथासकं आहारवसेन धम्मविचयसम्बोज्झङ्गादीनं भावना वेदितब्बा. वुत्तञ्हेतं ‘‘अत्थि, भिक्खवे, कुसलाकुसला धम्मा…पे… पीतिसम्बोज्झङ्गस्स भिय्योभावाय…पे… संवत्तती’’ति (सं. नि. ५.२३२). तत्थ सभावसामञ्ञलक्खणपटिवेधवसेन पवत्तमनसिकारो…पे… धम्मविचयसम्बोज्झङ्गादयो भावेति नाम.

उद्धच्चस्साति चित्तस्स अच्चारद्धवीरियतादीहि सीतिभावपतिट्ठितभावं अनोतिण्णताय, तदा धम्मविचयवीरियपीतिसम्बोज्झङ्गा न भावेतब्बा. तञ्हि एतेहि सुक्खतिणादीहि विय अग्गिक्खन्धो दुवूपसमयं होति. तेनाह भगवा ‘‘सेय्यथापि, भिक्खवे, पुरिसो महन्तं अग्गिक्खन्धं निब्बापेतुकामो अस्स, सो तत्थ सुक्खानि चेव तिणानि पक्खिपेय्या’’तिआदि (सं. नि. ५.२३४). पस्सद्धिसमाधिउपेक्खासम्बोज्झङ्गा पन भावेतब्बा, अल्लतिणादीहि विय अग्गिक्खन्धो उद्धतं चित्तं एतेहि सुवूपसमयं होति. तेन वुत्तं ‘‘यस्मिञ्च खो’’तिआदि. एत्थापि यथासकं आहारवसेन पस्सद्धिसम्बोज्झङ्गादीनं भावना वेदितब्बा. वुत्तञ्हेतं ‘‘अत्थि, भिक्खवे, कायपस्सद्धि चित्तपस्सद्धि…पे… उपेक्खासम्बोज्झङ्गस्स भिय्योभावाय संवत्तती’’ति (सं. नि. ५.२३२). तत्थ यथास्स पस्सद्धिआदयो उप्पन्नपुब्बा, तं आकारं सल्लक्खेत्वा तेसं उप्पादनवसेन तथा मनसिकरोन्तोव पस्सद्धिसम्बोज्झङ्गादयो भावेति नाम. सतिसम्बोज्झङ्गो पन सब्बत्थ बहूपकारो. सो हि चित्तं लीनपक्खिकानं पस्सद्धिआदीनं वसेन लयापत्तितो, उद्धच्चपक्खिकानञ्च धम्मविचयादीनं वसेन उद्धच्चपाततो रक्खति, तस्मा सो लोणधूपनं विय सब्बब्यञ्जनेसु सब्बकम्मिकअमच्चो विय च राजकिच्चेसु सब्बत्थ इच्छितब्बो. तेनाह ‘‘सतिञ्च ख्वाहं, भिक्खवे, सब्बत्थिकं वदामी’’ति (सं. नि. ५.२३४).

ञत्वा ञातब्बाति (सं. नि. टी. १.१.१२९) सम्बन्धो. वड्ढि नाम वेपुल्लं भिय्योभावो पुनप्पुनं उप्पादो एवाति आह ‘‘पुनप्पुनं जनेती’’ति. अभिवुद्धिं पापेन्तो निब्बत्तेति. विवित्तताति विवित्तभावो. यो हि विवेचनीयतो विविच्चति, यं विविच्चित्वा ठितं, तदुभयं इध विवित्तभावसामञ्ञेन ‘‘विवित्तता’’ति वुत्तं. तेसु पुरिमो विवेचनीयतो विविच्चमानताय विवेकसङ्खाताय विविच्चनकिरियाय समङ्गी धम्मसमूहो ताय एव विविच्चनकिरियाय वसेन विवेकोति गहितो. इतरो सब्बसो ततो ततो विवित्तसभावताय. तत्थ यस्मिं धम्मपुञ्जे सतिसम्बोज्झङ्गो विविच्चनकिरियाय पवत्तति, तं यथावुत्ताय विविच्चमानताय विवेकसङ्खातं निस्सायेव पवत्तति, इतरं पन तन्निन्नतातदारम्मणताहीति वुत्तं ‘‘विवेके निस्सित’’न्ति. यथा वा विवेकवसेन पवत्तं झानं ‘‘विवेकज’’न्ति वुत्तं, एवं विवेकवसेन पवत्तो बोज्झङ्गो ‘‘विवेकनिस्सितो’’ति दट्ठब्बो. निस्सयट्ठो च विपस्सनामग्गानं वसेन मग्गफलानं वेदितब्बो. असतिपि पुब्बापरभावे ‘‘पटिच्चसमुप्पादा’’ति एत्थ पच्चयानं समुप्पादनं विय अभिन्नधम्माधारा निस्सयनभावना सम्भवन्तीति. अयमेवाति विवेको एव. विवेको हि पहानविनयविरागनिरोधा च समानत्था.

तदङ्गसमुच्छेदनिस्सरणविवेकनिस्सिततं वत्वा पटिपस्सद्धिविवेकनिस्सितताय अवचनं ‘‘सतिसम्बोज्झङ्गं भावेती’’तिआदिना भावेतब्बानं बोज्झङ्गानं इध वुत्तत्ता. भावितब्बोज्झङ्गस्स हि ये सच्छिकातब्बा फलबोज्झङ्गा, तेसं किच्चं पटिपस्सद्धिविवेको. अज्झासयतोति ‘‘निब्बानं सच्छिकरिस्सामी’’ति महन्तअज्झासयतो. यदिपि विपस्सनाक्खणे सङ्खारारम्मणं चित्तं, सङ्खारेसु पन आदीनवं सुट्ठु दिस्वा तप्पटिपक्खे निब्बाने अधिमुत्तताय अज्झासयतो निस्सरणविवेकनिस्सितता दाहाभिभूतस्स पुग्गलस्स सीतनिन्नचितत्ता विय. न पटिसिद्धा विपस्सनापादकेसु कसिणारम्मणादिझानेसु सतिआदीनं निब्बेधभागियत्ता. अनुद्धरन्ता पन विपस्सना विय बोधिया मग्गस्स आसन्नकारणं झानं न होति, नापि तथा एकन्तिकं कारणं, न च विपस्सनाकिच्चस्स विय झानकिच्चस्स निट्ठानं मग्गोति कत्वा न उद्धरन्ति. एत्थ च कसिणग्गहणेन तदायत्तानि आरुप्पानिपि गहितानीति दट्ठब्बानि. तानिपि हि विपस्सनापादकानि निब्बेधभागियानि च होन्तीति वत्तुं वट्टति तन्निन्नभावसब्भावतो. यदग्गेन हि निब्बाननिन्नता, तदग्गेन फलनिन्नतापि सिया. ‘‘कुदास्सु नामाहं तदायतनं उपसम्पज्ज विहरेय्य’’न्ति (म. नि. १.४६५) आदिवचनम्पेतस्स अत्थस्स साधकं.

वोस्सग्ग-सद्दो परिच्चागत्थो पक्खन्दनत्थो चाति वोस्सग्गस्स दुविधता वुत्ता. वोस्सज्जनञ्हि पहानं, विस्सट्ठभावेन निरासङ्कपवति च, तस्मा विपस्सनाक्खणे तदङ्गवसेन, मग्गक्खणे समुच्छेदवसेन पटिपक्खस्स पहानं वोस्सग्गो, तथा विपस्सनाक्खणे तन्निन्नभावेन, मग्गक्खणे आरम्मणकरणेन विस्सट्ठसभावतो वोस्सग्गोति वेदितब्बं. यथावुत्तेन पकारेनाति तदङ्गसमुच्छेदपकारेन तन्निन्नतदारम्मणकरणपकारेन च. पुब्बे वोस्सग्ग-पदस्सेव अत्थस्स वुत्तत्ता आह ‘‘सकलेन वचनेना’’ति. परिणमन्तं विपस्सनाक्खणे, परिणतं मग्गक्खणे. परिणामो नाम परिपाकोति आह ‘‘परिपच्चन्तं परिपक्कञ्चा’’ति. परिपाको च आसेवनलाभेन आहितसामत्थियस्स किलेसस्स परिच्चजितुं निब्बानञ्च पक्खन्दितुं तिक्खविसदसभावो. तेनाह ‘‘अयञ्ही’’तिआदि. एस नयोति य्वायं ‘‘तदङ्गविवेकनिस्सित’’न्तिआदिना सतिसम्बोज्झङ्गे वुत्तो, सेसेसु धम्मविचयसम्बोज्झङ्गादीसुपि एस नयोति एवं तत्थ नेतब्बन्ति अत्थो.

एवं आदिकम्मिकानं बोज्झङ्गेसु असम्मोहत्थं मिस्सकनयं वत्वा इदानि निब्बत्तितलोकुत्तरबोज्झङ्गवसेन अत्थं विभावेतुं ‘‘इध पना’’तिआदि वुत्तं. इध पनाति इमस्मिं सब्बासवसुत्तन्ते. मग्गो एव वोस्सग्गविपरिणामी भावनामग्गस्स इध अधिप्पेतत्ता. तञ्च खोति सतिसम्बोज्झङ्गं. समुच्छेदतोति समुच्छिन्दनतो.

दिट्ठासवस्स पठममग्गवज्झत्ता ‘‘तयो आसवा’’ति वुत्तं. तेपि अनपायगमनीया एव वेदितब्बा अपायगमनीयानं दस्सनेनेव पहीनत्ता. सतिपि सम्बोज्झङ्गानं येभुय्येन मग्गभावे तत्थ तत्थ सम्बोज्झङ्गसभावानं मग्गधम्मानं वसेन वुत्तमग्गत्तयसम्पयुत्ता बोज्झङ्गाति पच्चेकबोज्झङ्गे ‘‘बोज्झङ्गभावनाया’’ति इमिना गण्हन्तो ‘‘मग्गत्तयसम्पयुत्ताया’’ति आह.

भावनापहातब्बआसववण्णना निट्ठिता.

२८. थोमेन्तोति आसवप्पहानस्स सुदुक्करत्ता ताय एव दुक्करकिरियाय तं अभित्थवन्तो. अस्साति पहीनासवभिक्खुनो. आनिसंसन्ति तण्हाच्छेदादिदुक्खक्खयपरियोसानं उद्रयं. एतेहि पहानादिसंकित्तनेहि. उस्सुक्कं जनेन्तोति एवं धम्मस्सामिनापि अभित्थवनीयं महानिसंसञ्च आसवप्पहानन्ति तत्थ आदरसहितं उस्साहं उप्पादेन्तो. दस्सनेनेव पहीनाति दस्सनेन पहीना एव. तेन वुत्तं ‘‘न अप्पहीनेसुयेव पहीनसञ्ञी’’ति.

सब्ब-सद्देन आसवानं, आसवसंवरानञ्च सम्बन्धवसेन दुतियपठमविकप्पानं भेदो दट्ठब्बो. दस्सनाभिसमयाति परिञ्ञाभिसमया परिञ्ञाकिच्चसिद्धिया. तेनाह ‘‘किच्चवसेना’’ति, असम्मोहपटिवेधेनाति अत्थो. समुस्सयो कायो, अत्तभावो वा.

अनवज्जपीतिसोमनस्ससहितं चित्तं ‘‘अत्तनो’’ति वत्तब्बतं अरहति अत्थावहत्ता, न तब्बिपरीतं अनत्थावहत्ताति पीतिसम्पयुत्तचित्ततं सन्धायाह ‘‘अत्तमनाति सकमना’’ति. तेनाह ‘‘तुट्ठमना’’ति. अत्तमनाति वा पीतिसोमनस्सेहि गहितमना. यस्मा पन तेहि गहितता सम्पयुत्तताव, तस्मा वुत्तं ‘‘पीतिसोमनस्सेहि वा सम्पयुत्तमना’’ति. यदेत्थ अत्थतो न विभत्तं, तं वुत्तनयत्ता सुविञ्ञेय्यत्ता चाति वेदितब्बं.

सब्बासवसुत्तवण्णनाय लीनत्थप्पकासना समत्ता.

३. धम्मदायादसुत्तवण्णना

२९. तस्मा तं दस्सेत्वाति यस्मा सुत्तन्तवण्णना सुत्तनिक्खेपं दस्सेत्वा वुच्चमाना पाकटा होति, यस्मा चस्स धम्मदायादसुत्तस्स अट्ठुप्पत्तिको निक्खेपो, तस्मा तं निक्खेपं दस्सेत्वा, कथेत्वाति अत्थो. लाभसक्कारेति (सं. नि. टी. २.२.६३) लाभसक्कारसङ्खाताय अट्ठुप्पत्तियाति केचि, लाभसक्कारे वा अट्ठुप्पत्तियाति अपरे. या हि लाभसक्कारनिमित्तं तदा भिक्खूसु पच्चयबाहुल्लिकता जाता, तं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा भगवा इमं देसेसीति. यमकमहामेघोति हेट्ठाओलम्बनउपरिउग्गमनवसेन सतपटलो सहस्सपटलो युगळमहामेघो. तिट्ठन्ति चेव भगवति कत्थचि निबद्धवासं वसन्ते, चारिकं पन गच्छन्ते अनुबन्धन्ति च. भिक्खूनम्पि येभुय्येन कप्पसतसहस्सं ततो भिय्योपि पूरितदानपारमिसञ्चयत्ता तदा महालाभसक्कारो उप्पज्जीति वुत्तं ‘‘एवं भिक्खुसङ्घस्सपी’’ति.

सक्कतोति सक्कारप्पतो. गरुकतोति गरुकारप्पत्तो. मानितोति बहुमतो मनसा पियायितो च. पूजितोति मालादिपूजाय चेव चतुपच्चयाभिपूजाय च पूजितो. अपचितोति अपचायनप्पत्तो. यस्स हि चत्तारो पच्चये सक्कत्वापि अभिसङ्खते पणीतपणीते उपनेन्ति, सो सक्कतो. यस्मिं गरुभावं पच्चुपट्ठपेत्वा ते देन्ति, सो गरुकतो. यं मनसा पियायन्ति बहुमञ्ञन्ति च, सो बहुमतो. यस्स सब्बमेतं पूजावसेन करोन्ति, सो पूजितो. यस्स अभिवादनपच्चुट्ठानञ्जलिकम्मादिवसेन परमनिपच्चकारं करोन्ति, सो अपचितो. भगवति भिक्खुसङ्घे च लोको एवं पटिपन्नो. तेन वुत्तं ‘‘तेन खो पन…पे… परिक्खारान’’न्ति. लाभग्गयसग्गपत्तन्ति लाभस्स च यसस्स च अग्गं उक्कंसं पत्तं.

पच्चया चीवरादयो गरुकातब्बा एतेसन्ति पच्चयगरुका, आमिसचक्खुकाति अत्थो. पच्चयेसु गिद्धा गधिता पच्चयानं बहुलभावाय पटिपन्नाति पच्चयबाहुलिका. भगवतोपि पाकटा अहोसि पकतिचारित्तवसेनाति अधिप्पायो अञ्ञथा अपाकटस्सेव अभावतो. धम्मसभावचिन्तावसेन पवत्तं सहोत्तप्पञाणं धम्मसंवेगो, इध पन सो भिक्खूनं लाभगरुताधम्मवसेन वेदितब्बो. समणधम्मवुत्तीति समणधम्मकरणं. साति धम्मदायाददेसना. पटिबिम्बदस्सनवसेन सब्बकायस्स दस्सनयोग्गो आदासोति सब्बकायिकआदासो.

पितु-दायं, तेन दातब्बं, ततो लद्धब्बं अरहभावेन आदियन्तीति दायादा, पुत्ता. तञ्च लोके आमिसमेव, सासने पन धम्मोपीति तत्थ यं सावज्जं अनिय्यानिकञ्च, तं पटिक्खिपित्वा, यं निय्यानिकं अनवज्जञ्च, तत्थ भिक्खू नियोजेन्तो भगवा अवोच ‘‘धम्मदायादा मे, भिक्खवे, भवथ, मा आमिसदायादा’’ति. धम्मस्स मे दायादाति मम धम्मस्स ओगाहिनो, धम्मभागभागिनोति अत्थो. तथा हि वक्खति ‘‘धम्मकोट्ठासस्सेव सामिनो’’ति (म. नि. अट्ठ.१.२९). निब्बत्तितधम्मोति असंकिलेसिकानुत्तरादिभावेन धम्मसामञ्ञतो निद्धारितधम्मो. परियायेति सभावतो परिवत्तेत्वा ञापेति एतेनाति परियायो, लेसो, लेसकारणं वा. तदभावतो निप्परियायधम्मो मग्गप्पत्तिया अपायपतनादितो अच्चन्तमेव वारणतो. इतरो वुत्तविपरियायतो परियायधम्मो अच्चन्तं अपायदुक्खवट्टदुक्खपातनतो परम्पराय वारणतो. यथा हि लोकियं कुसलं दानसीलादि विवट्टं उद्दिस्स निब्बत्तितं, अयं तं असम्पादेन्तम्पि तं सम्पापकस्स धम्मस्स निब्बत्तकारणभावपरियायेन परियायधम्मो नाम होति, एवं तं वट्टं उद्दिस्स निब्बत्तितं, यं तण्हादीहि सविसेसं आमसितब्बतो आमिसन्ति लोके पाकटं अच्छादनभोजनादि, तस्स, तंसदिसस्स च फलविसेसस्स निमित्तभावपरियायेन परियायामिसन्ति वुच्चतीति दस्सेन्तो आह ‘‘यं पनिदं…पे… इदं परियायामिसं नामा’’ति.

‘‘सकलमेव हिदं, आनन्द, ब्रह्मचरियस्स यदिदं कल्याणमित्तता’’ति (सं. नि. ५.२, ३) आदिवचनतो सावकेहि अधिगतोपि लोकुत्तरधम्मो सत्थुयेवाति वत्तब्बतं अरहतीति वुत्तं ‘‘निप्परियायधम्मोपि भगवतोयेव सन्तको’’ति. सावकानञ्हि धम्मदिट्ठिपच्चयस्सपि योनिसोमनसिकारस्स विसेसपच्चयो परतोघोसो च तथागताधीनोति तेहि पटिविद्धोपि धम्मो धम्मस्सामिनोयेवाति वत्तुं युत्तं. तेनाह ‘‘भगवता ही’’तिआदि. तत्थ अनुप्पन्नस्स मग्गस्साति कस्सपस्स भगवतो सासनन्तरधानतो पभुति याव इमस्मा बुद्धुप्पादा असम्बोधवसेन न उप्पन्नस्स अरियमग्गस्स. उप्पादेताति निब्बत्तेता. तं पनेतं मग्गस्स भगवतो निब्बत्तनं, न पच्चेकबुद्धानं विय ससन्तानेयेव, अथ खो परसन्तानेपीति दस्सेतुं ‘‘असञ्जातस्स मग्गस्स सञ्जनेता,अनक्खातस्स मग्गस्स अक्खाता’’ति वुत्तं. तयिदं मग्गस्स उप्पादनं सञ्जाननञ्च अत्थतो जाननञ्ञेव असम्मोहपटिवेधभावतोति वुत्तं ‘‘मग्गञ्ञू मग्गविदू’’ति. अक्खानं पनस्स सुकुसलभावेनाति वुत्तं ‘‘मग्गकोविदो’’ति. सत्थारा यथागतं मग्गं अनुगच्छन्तीति मग्गानुगा भगवतो एव तं मग्गं सुट्ठु अधिगमनतो. पच्छा परतो सम्मा अनु अनु आगता पटिपन्नाति पच्छा समन्नागता.

जानं जानातीति जानितब्बमेव अभिञ्ञेय्यादिभेदं जानाति एकन्तहितपटिपत्तितो. पस्सं पस्सतीति तथा पस्सितब्बमेव पस्सति. अथ वा जानं जानातीति सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन जानितब्बं जानातियेव. न हि पदेसञाणेन जानितब्बं सब्बं एकन्ततो जानाति. पस्सं पस्सतीति दिब्बचक्खु पञ्ञाचक्खु धम्मचक्खु बुद्धचक्खु समन्तचक्खुसङ्खातेहि पञ्चहि चक्खूहि पस्सितब्बं पस्सतियेव. अथ वा जानं जानातीति यथा अञ्ञे सविपल्लासा कामरूपपरिञ्ञावादिनो जानन्तापि विपल्लासवसेन जानन्ति, न एवं भगवा. भगवा पन पहीनविपल्लासत्ता जानन्तो जानातियेव, दिट्ठिदस्सनस्स च अभावा पस्सन्तो पस्सतियेवाति अत्थो. चक्खुभूतोति पञ्ञाचक्खुमयत्ता तस्स च पत्तत्ता सत्तेसु च तदुप्पादनतो दस्सनपरिणायकट्ठेन लोकस्स चक्खु विय भूतो. ञाणभूतोति एतस्स च एवमेव अत्थो दट्ठब्बो. धम्मा बोधिपक्खिया, ब्रह्मा मग्गो, तेहि उप्पन्नत्ता, तेसंवा पत्तत्ता अधिगतत्ता, लोकस्स च तदुप्पादनतो ‘‘धम्मभूतो,ब्रह्मभूतो’’ति च वेदितब्बो. वत्ताति चतुसच्चधम्मं वदतीति वत्ता. चिरं सच्चप्पटिवेधं पवत्तेन्तो वदतीति पवत्ता. अत्थस्स निन्नेताति धम्मतासङ्खातं परमत्थं निब्बानञ्च निद्धारेत्वा दस्सेता, पापयिता वा. अमतस्स दाताति अमतं सच्छिकिरियं सत्तेसु उप्पादेन्तो अमतं ददातीति अमतस्स दाता. बोधिपक्खियधम्मानं तदायत्तभावतो धम्मस्सामी.

‘‘या च निब्बानसम्पत्ति, सब्बमेतेन लब्भति;

सुखो विपाको पुञ्ञानं, अधिप्पायो समिज्झति. (पेटको. २३);

निब्बानपटिसंयुत्तो, सब्बसम्पत्तिदायको’’ति –

एवमादिं भगवतो वचनं सुत्वा एव भिक्खू दानादिपुञ्ञानं विवट्टसन्निस्सयतं जानन्ति, न अञ्ञथाति वुत्तं ‘‘परियायधम्मोपि…पे… पटिलभती’’ति. ‘‘एदिसं परिभुञ्चितब्ब’’न्ति कप्पियस्स च चीवरादिपच्चयस्स भगवतो वचनेन विना पटिग्गहोपि भिक्खूनं न सम्भवति, कुतो परिभोगोति आह ‘‘निप्परियायामिसम्पी’’तिआदि.

परियायामिसस्स भगवतो सन्तकभावो परियायधम्मस्स तब्भावेनेव दीपितो. तदेव सामिभावं दस्सेन्तोति सम्बन्धो. तस्माति अत्ताधीनपटिलाभपटिग्गहताय अत्तनो सन्तकत्ता च. तत्थाति तस्मिं धम्मामिसे.

पच्चया चीवरादयो परमा पापुणितब्बभावेन उत्तममरियादा एतस्स न उत्तरिमनुस्सधम्मा अप्पिच्छतादयो चाति पच्चयपरमो, लाभगरूति अत्थो. तण्हुप्पादेसूति ‘‘चीवरहेतु वा, भिक्खवे, भिक्खुनो तण्हा उप्पज्जमाना उप्पज्जति, पिण्डपातसेनासनइतिभवाभवहेतु वा, भिक्खवे, भिक्खुनो तण्हा उप्पज्जमाना उप्पज्जती’’ति (दी. नि. ३.३११; अ. नि. ४.९; इतिवु. १०५) एवं वुत्तेसु चतूसु तण्हुप्पत्तिकोट्ठासेसु. अप्पिच्छतासन्तुट्ठिसल्लेखपविवेकादयो अप्पिच्छतादयो.

तत्थाति तस्मिं ओवादे, तेसु वा धम्मपटिग्गाहकेसु भिक्खूसु. भविस्सति वा येसं तत्थाति योजना. इमस्मिं पक्खे तत्थाति तस्मिं ओवादे इच्चेव अत्थो दट्ठब्बो. अधिप्पायो आमिसदायादताय उप्पज्जनकअनत्थानुप्पादस्स धम्मदायादताय उप्पज्जनकअट्ठुप्पत्तिया च आकङ्खा. तेनाह ‘‘पस्सती’’तिआदि. तत्थ आमिसे उपक्खलितानन्ति आमिसहेतु विप्पटिपन्नानं. अतीतकालेति कस्सपसम्मासम्बुद्धकाले. कपिलस्स भिक्खुनो वत्थु कपिलसुत्तेन, ‘‘सङ्घाटिपिआदित्ता होती’’तिआदिना लक्खणसुत्तेन (सं. नि. २.२१८) च विभावेतब्बं. आमिसगरुको अप्पग्घभावेन कूटकहापणो विय नित्तेजो समणतेजेन अनुज्जलतो निब्बुतङ्गारो विय निप्पभो च होतीति योजना. ततोति पच्चयगरुकभावतो. विवत्तितचित्तोति विनिवत्तितमानसो, सल्लेखवुत्तीति अत्थो.

धम्मदायादाति एत्तावता अन्तोगधावधारणं वचनन्ति तेन अवधारणेन निवत्तितमत्थं विभावेतुं ‘‘मा आमिसदायादा’’ति पटिक्खेपो दस्सितो. तथेव च विभावेतुं अधिप्पायानिसंसविभावनेसुपि दस्सितो, तथा आदीनवविभावनेन धम्मदायादतापटिक्खेपो. अपदिसितब्बाति हेट्ठा कत्वा वत्तब्बाति. आदियाति एत्थ यस्मा आ-कारो मरियादत्थो, तस्मा धम्मदायादताविधुरेन आमिसदायादभावेन हेतुभूतेन, करणभूतेन वा आदियं विवेचनं विञ्ञूहि विसुं करणं ववत्थानस्स होतीति आह ‘‘विसुं कातब्बा’’ति. तेनाह ‘‘विञ्ञूहि गारय्हा भवेय्याथाति वुत्तं होती’’ति.