२. सीहनादवग्गो

१. चूळसीहनादसुत्तवण्णना

१३९. सुत्तदेसनावत्थुसङ्खातस्स अत्थस्स उप्पत्ति अट्ठुप्पत्ति, सा तस्स अत्थीति अट्ठुप्पत्तिकोति वुत्तोवायमत्थो. लाभसक्कारपच्चयाति लाभसक्कारनिमित्तं, भगवतो सङ्घस्स च उप्पन्नलाभसक्कारहेतु, अत्तनो वा लाभसक्कारुप्पादनहेतु. तित्थियपरिदेवितेति तित्थियानं ‘‘किं भो समणोयेव गोतमो समणो’’तिआदिना विप्पलपनिमित्तं. ‘‘महालाभसक्कारो उप्पज्जी’’ति वत्वा समन्तपासादिकत्थं तस्स उप्पत्तिकारणं दस्सेन्तो ‘‘चतुप्पमाणिको ही’’तिआदिमाह. चत्तारि पमाणानि चतुप्पमाणानि, चतुप्पमाणानि एतस्स अत्थीति चतुप्पमाणिको. लोकोयेव सङ्गम्म समागम्म वसनट्ठेन लोकसन्निवासो, सत्तकायोति अत्थो. पमिनाति उळारतादिविसेसं एतेनाति पमाणं (अ. नि. टी. २.४.६५) रूपं रूपकायो पमाणं एतस्साति रूपप्पमाणो. ततो एव रूपे पसन्नोति रूपप्पसन्नो. सेसपदेसुपि एसेव नयो. घोसोति पवत्तथुतिघोसो (अ. नि. टी. २.४.६५). लूखन्ति पच्चयलूखता. धम्मोति सीलादयो गुणधम्मा अधिप्पेता.

तेसं पुग्गलानं. आरोहन्ति उच्चतं. सा च खो तस्मिं तस्मिं काले पमाणयुत्ता दट्ठब्बा. परिणाहन्ति नातिकिसनातिथूलतावसेन मितपरिणाहं. सण्ठानन्ति तेसं तेसं अङ्गपच्चङ्गानं सुसण्ठिततं. पारिपूरिन्ति सब्बेसं सरीरावयवानं परिपुण्णतं अवेकल्लतं. तत्थ पमाणं गहेत्वाति तस्मिं रूपे रूपसम्पत्तियं पमाणभावं उपादाय. पसादं जनेतीति अधिमोक्खं उप्पादेति.

परवण्णनायाति ‘‘अमुको एदिसो च एदिसो चा’’ति यसगुणवचनेन. परथोमनायाति सम्मुखाव परस्स सिलाघुप्पादनेन अभित्थवनेन. परपसंसनायाति परम्मुखा परस्स गुणसंकित्तनेन. परवण्णहारिकायाति परम्परवण्णहारिकाय परम्पराय परस्स कित्तिसद्दूपसंहारेन. तत्थाति तस्मिं थुतिघोसे.

चीवरलूखन्ति थूलजिण्णबहुतुन्नकतादिं चीवरस्स लूखभावं. पत्तलूखन्ति अनेकगन्थिकाहतादिं पत्तस्स लूखभावं. विविधं वा दुक्करकारिकन्ति धुतङ्गसेवनादिवसेन पवत्तं नानाविधं दुक्करचरियं.

सीलं वा पस्सित्वाति सीलपारिपूरिवसेन विसुद्धं कायवचीसुचरितं ञाणचक्खुना पस्सित्वा. झानादिअधिगमसिद्धं समाधिं वा. विपस्सनाभिञ्ञासङ्खातं पञ्ञं वा.

भगवतो सरीरं दिस्वाति सम्बन्धो. रूपप्पमाणोपि सम्मासम्बुद्धेयेव पसीदति अपरिमितकालसमुपचितपुञ्ञानुभावनिप्फन्नाय सब्बसो अनवज्जाय सब्बाकारपरिपुण्णावयवाय रूपकायसम्पत्तिया समन्तपासादिकत्ता, यस्सा रुचिरभावो विसुद्धे विगतवलाहके देवे पुण्णमासियं परिपुण्णकलाभागमण्डलं चन्दमण्डलं अभिभवित्वा अतिरोचति, पभस्सरभावो सरदसमयं संवद्धितदिगुणतेजकिरणजालसमुज्जलं सूरियमण्डलं अभिभवति, सोम्मकिरणरससमुज्जलभावेहि तदुभयेहि अभिभुय्य वत्तमानं एकस्मिं खणे दससहस्सिलोकधातुं विज्जोतनसमत्थं महाब्रह्मुनो पभासमुदयं अभिविहच्च भासते तपते विरोचति च.

सतिपि अङ्गपरिच्चागादीनं दानपारमिभावे परिच्चागविसेसभावदस्सनत्थञ्चेव सुदुक्करभावदस्सनत्थञ्च अङ्गपरिच्चागादिग्गहणं, तत्थापि च अङ्गपरिच्चागतो विसुं नयनपरिच्चागग्गहणं, परिच्चागभावसामञ्ञेपि रज्जपरिच्चागतो पुत्तदारपरिच्चागग्गहणञ्च कतं. आदिना नयेनाति आदि-सद्देन पुब्बयोगपुब्बचरियादिहेतुसम्पत्तिया, ‘‘इतिपि सो भगवा’’तिआदिना (दी. नि. १.१५७, २५५) वुत्ताय फलसम्पत्तिया, ‘‘सो धम्मं देसेती’’तिआदिना (दी. नि. १.२५५) वुत्ताय सत्तुपकारकिरियाय च सङ्गहो दट्ठब्बो. सम्मासम्बुद्धेयेव पसीदति यथावुत्तगुणानं अनञ्ञसाधारणभावतो अच्छरियब्भुतभावतो च. सेसेसुपि एसेव नयो.

‘‘चीवरलूखं दिस्वा’’ति वत्वा तं दस्सेतुं ‘‘सचे भगवा’’तिआदि वुत्तं. साणपंसुकूलचीवरेनाति मतकळेवरं पलिवेठेत्वा छड्डितेन तुम्बमत्ते किमी पप्फोटेत्वा गहितेन साणपंसुकूलचीवरेन. भारियन्ति गरुकं, दुक्करन्ति अत्थो. वधुयुवतीमज्झिमित्थिवसेन, बालयोब्बनपुराणवसेन वा तिविधनाटकता. हरेणुयूसं मण्डलकलायरसो. ‘‘यापेस्सति नामा’’ति नाम-सद्दं आनेत्वा सम्बन्धो. नाम-सद्दयोगेन हि अनागतकालस्स विय पयोगो, यापेति इच्चेव अत्थो. अप्पाणकन्ति निरस्सासं निरोधितस्सासपस्सासं.

समाधिगुणन्ति साधारणतो वुत्तमत्थं विवरति झानादिग्गहणेन. मानदब्बनिम्मदनेन निब्बिसेवनभावापादनम्पि दमनमेवाति वुत्तं ‘‘पाथिकपुत्तदमनादीनी’’ति. आदि-सद्देन सच्चकाळवकबकदमनादीनं सङ्गहो. बावेरुन्ति एवंनामकं विसयं. सरसम्पन्नोति अट्ठङ्गसमन्नागतेन सरेन समन्नागतो. तेन ब्रह्मस्सरताकरवीकभाणितादस्सनेन लक्खणहारनयेन अवसेसलक्खणपारिपूरिं विय तदविनाभावतो बुद्धानं देसनाविलासञ्च विभावेति.

हतप्पभाति बुद्धानुभावेन विगततेजा. काळपक्खूपमेति सत्तानं ब्यामोहन्धकाराभिभवेन काळपक्खरत्तूपमे. सूरियेति सूरिये उदयित्वा ओभासेन्तेति अधिप्पायो.

सिङ्घाटकेति तिकोणरच्छायं. चतुक्केति सन्धियं. परिदेवन्तीति अनुत्थुननवसेन विप्पलपन्ति. सोकाधिककतो हि वचीपलापो परिदेवो. लोके उप्पज्जमानेयेव उप्पन्नाति अत्तनो दिट्ठिवादस्स पुरातनभावं दीपेन्ति.

सेसपदेसुपीति ‘‘इध दुतियो समणो’’तिआदीसु सेसवारेसुपि (अ. नि. टी. २.४.२४१-२४२) यथा हि ‘‘विविच्चेव कामेही’’ति (पारा. ११; दी. नि. १.२२६; सं. नि. २.१५२; अ. नि. ४.१२३) एत्थ कतो नियमो ‘‘विविच्च अकुसलेही’’ति (पारा. ११; दी. नि. १.२२६; सं. नि. २.१५२; अ. नि. ४.१२३) एत्थापि कतोयेव होति सावधारणस्सेव अत्थस्स इच्छितब्बत्ता, एवमिधापीति. तेनाह ‘‘दुतियादयोपी’’तिआदि. सामञ्ञफलाधिगमवसेन निप्परियायतो समणभावोति तेसं वसेनेत्थ चत्तारो समणा देसिताति तमत्थं सुत्तन्तरेन समत्थेतुं ‘‘तेनेवाहा’’तिआदि वुत्तं. पटिपत्तिक्कमेन देसनाक्कमेन च सकदागामिआदीनं दुतियादिता वुत्ताति सोतापन्नस्स पठमता अवुत्तसिद्धाति न चोदिता. फलट्ठकसमणाव अधिप्पेता समितपापसमणग्गहणतो. कस्मा पनेत्थ महापरिनिब्बाने विय मग्गट्ठा तदत्थाय पटिपन्ना च न गहिताति? वेनेय्यज्झासयतो. तत्थ हि मग्गाधिगमत्थाय विपस्सनापि इतो बहिद्धा नत्थि, कुतो मग्गफलानीति दस्सेन्तेन भगवता ‘‘ञायस्स धम्मस्स पदेसवत्ती, इतो बहिद्धा समणोपि नत्थी’’ति वुत्तं. इध पन निट्ठानप्पत्तमेव तंतंसमणभावं गण्हन्तेन फलट्ठकसमणाव गहिता ‘‘मग्गट्ठतो फलट्ठो सविसेसं दक्खिणेय्यो’’ति. स्वायमत्थो द्वीसु सुत्तेसु देसनाभेदेनेव विञ्ञायतीति.

रित्ताति विवित्ता. तुच्छाति निस्सारा पटिपन्नकसाराभावतो. पवदन्ति एतेहीति पवादा, दिट्ठिगतिकानं नानादिट्ठिदीपका समयाति आह ‘‘चत्तारो सस्सतवादा’’तिआदि. तत्थ यं वत्तब्बं, तं परतो आगमिस्सति. तेति यथावुत्तसमणा. एत्थाति ‘‘परप्पवादा’’ति वुत्ते बाहिरकसमये.

यन्ति यस्मिं. भुम्मत्थे हि इदं पच्चत्तवचनं. ञायो वुच्चति सह विपस्सनाय अरियमग्गो. तेन हि निब्बानं ञायति गम्मति पटिविज्झतीति. सो एव निब्बानसम्पापकहेतुताय धम्मोति आह ‘‘ञायस्स धम्मस्सा’’ति.

तेसं परप्पवादसासनानं अखेत्तता खेत्तता च अरियमग्गस्स अभावभावा सुपरिसुद्धस्स सीलस्स सुपरिसुद्धाय समथविपस्सनाय अभावतो सावतो च. तदुभयञ्च दुरक्खातस्वाक्खातभावहेतुकं, सो च असम्मासम्बुद्धसम्मासम्बुद्धपवेदिततायाति पराजिकाय सत्थु विपत्तिहेतुताय सासनस्स अनिय्यानभावोति दस्सेति.

इदानि यथावुत्तमत्थं परियायतो च पाळिया च समत्थेतुं ‘‘तेनाह भगवा’’तिआदिना पाळिं दस्सेत्वा उपमापदेसेन तत्थ सुत्तं विभावेन्तो ‘‘यस्मा’’तिआदिमाह. तत्थ यस्मा एकच्चानं विसेसतो सीहानं पुरिमं पादद्वयं हत्थकिच्चम्पि करोति, तस्मा आह ‘‘सुरत्तहत्थपादो’’ति. सीहस्स केसा नाम केसरायतना खन्धलोमा. गोचरियहत्थिकुलं नाम पकतिहत्थिकुलं, यं ‘‘कालावक’’न्तिपि वुच्चति. घोटको नाम अस्सखळुङ्को. सिनेरुपरिभण्डे सिम्बलिरुक्खेहि सञ्छादितो पञ्ञासयोजनो दहो सिम्बलिदहो, तं परिवारेत्वा महन्तं सिम्बलिवनं, तं सन्धायाह ‘‘सिम्बलिदहवने’’ति. अञ्ञतित्थावासभूमियं इमेसु समणेसु एकच्चो न उप्पज्जति, ईदिसो पनेत्थ विकप्पो नत्थि, सब्बेन सब्बं न उप्पज्जन्तेवाति दस्सेन्तो ‘‘एकसमणोपी’’ति आह. अरियमग्गपरिक्खतेति अरियमग्गुप्पत्तिया अभिसङ्खते, यदा सासनिकानं सम्मापटिपत्तिया अरियमग्गो दिब्बति, तदाति अत्थो.

सम्माति सुट्ठु. सुट्ठु नदनं नाम हेतुयुत्तं सुट्ठु कत्वा कथनन्ति आह ‘‘हेतुना’’ति. सो च हेतु अविपरीतो एव इच्छितब्बोति आह ‘‘नयेना’’ति, ञायेनाति अत्थो. एवंभूतो च सो यथाधिप्पेतत्थं करोति साधेतीति दस्सेन्तो आह ‘‘कारणेना’’ति. यदि तिरच्छानसीहस्स नादो सब्बतिरच्छानएकच्चमनुस्सामनुस्सनादतो सेट्ठत्ता सेट्ठनादो, किमङ्गं पन तथागतसीहनादोति आह ‘‘सीहनादन्ति सेट्ठनाद’’न्ति. यदि तिरच्छानसीहनादस्स सेट्ठनादता निब्भयताय अप्पटिसत्तुताय इच्छिता, तथागतसीहनादस्सेव अयमत्थो सातिसयोति आह ‘‘अभीतनादं अप्पटिनाद’’न्ति. इदानिस्स सेट्ठनादभावं कारणेन पटिपादेन्तो ‘‘इमेसञ्ही’’तिआदिमाह. तेन ‘‘सम्मा’’ति वुत्तमत्थं समत्थेति. तत्थ अत्थितायाति इमिना सीहनादस्स उत्तमत्थतं दस्सेति. भूतट्ठो हि उत्तमट्ठो. ताय एव भूतट्ठताय अभीतनादताति दस्सेन्तो ‘‘इमे समणा…पे… नाम होती’’ति आह. अभूतञ्हि वदतो कुतोचि भयं वा आसङ्का वा सियाति ‘‘इधेवा’’ति नियमस्स अविपरीततं दस्सेन्तो ‘‘अम्हाकम्पि…पे… अप्पटिनादो नाम होती’’ति आह. यञ्हि अञ्ञत्थापि अत्थि, तं इधेवाति अवधारेतुं न युत्तन्ति.

१४०. खोति अवधारणे. तेन विज्जति एवाति दस्सेति. यन्ति करणत्थे पच्चत्तन्ति आह ‘‘येन कारणेना’’ति. तित्थं नाम द्वासट्ठि दिट्ठियो तब्बिनिमुत्तस्स कस्सचि दिट्ठिविप्फन्दितस्स अभावतो. पारगमनसङ्खातं तरणं दिट्ठिगतिकानं (अ. नि. टी. २.३.६२) तत्थ तत्थेव अपरापरं उम्मुज्जननिमुज्जनवसेन पिलवनन्ति आह ‘‘तरन्ति उप्पलवन्ती’’ति. उप्पादेताति पूरणादिको. तित्थे जाताति तित्थिया, यथावुत्तं वा दिट्ठिगतसङ्खातं तित्थं एतेसं अत्थीति तित्थिका, तित्थिका एव तित्थिया. अस्ससन्ति एत्थ, एतेनाति वा अस्सासो, अवस्सयो.

पकतत्थनिद्देसो यं-तं-सद्दोति तस्स ‘‘भगवता’’तिआदीहि पदेहि समानाधिकरणभावेन वुत्तस्स येन अभिसम्बुद्धभावेन भगवा पकतो सत्थुभावेन अधिगतो सुपाकटो च, तं अभिसम्बुद्धभावं सद्धिं आगमनपटिपदाय अत्थभावेन दस्सेन्तो ‘‘यो सो…पे… अभिसम्बुद्धो’’ति आह. सतिपि ञाणदस्सनसद्दानं इध पञ्ञावेवचनभावे तेन तेन विसेसेन नेसं सविसये विसेसप्पवत्तिदस्सनत्थं (सारत्थ. टी. परिवार ३.१) असाधारणविसेसवसेन विज्जात्तयवसेन विज्जाभिञ्ञानावरणवसेन सब्बञ्ञुतञ्ञाणमंसचक्खुवसेन पटिवेधदेसनाञाणवसेन च ते योजेत्वा दस्सेन्तो ‘‘तेसं तेस’’न्तिआदिमाह. तत्थ आसयानुसयं जानता आसयानुसयञाणेन, सब्बं ञेय्यधम्मं पस्सता सब्बञ्ञुतानावरणञाणेहि. पुब्बेनिवासादीहीति पुब्बेनिवासआसवक्खयञाणेहि. अनञ्ञसाधारणपुञ्ञानुभावनिब्बत्तो अनुत्तरञाणाधिगमलद्धपुरावत्तको च भगवतो रूपकायो अतिक्कम्मेव देवानं देवानुभावं वत्ततीति आह ‘‘सब्बसत्तानं…पे… पस्सता’’ति. पटिवेधपञ्ञायाति मग्गपञ्ञाय. ताय हि सब्बसो ञेय्यधम्मेसु सम्मोहस्स विधमितत्ता पच्छा पवत्तजाननं तस्स जाननं विय वुच्चति.

अरीनन्ति किलेसारीनं, पञ्चविधमारानं वा सासनपच्चत्थिकानं वा अञ्ञतित्थियानं, तेसं हननं पाटिहारियेहि अभिभवनं अप्पटिभानताकरणं अज्झुपेक्खनं वा. केसिविनयसुत्तञ्चेत्थ (अ. नि. ४.१११) निदस्सनं. तथा च ठानाट्ठानादीनि वा जानता, यथाकम्मुपगे सत्ते पस्सता, सवासनानमासवानं खीणत्ता अरहता, अभिञ्ञेय्यादिभेदे धम्मे अभिञ्ञेय्यादितो अविपरीतावबोधेन सम्मासम्बुद्धेन. अथ वा तीसु कालेसु अप्पटिहतञाणताय जानता, कायकम्मादीनं ञाणानुपरिवत्तनेन निसम्मकारिताय पस्सता, रवादीनम्पि (सारत्थ. टी. परिवार ३.१) अभावसाधिकाय पहानसम्पदाय अरहता, छन्दादीनं अहानिहेतुभूताय अक्खयपटिभानसाधिकाय सब्बञ्ञुताय सम्मासम्बुद्धेन. एवं दसबलअट्ठारसावेणिकबुद्धधम्मवसेनपि योजना वेदितब्बा. येति चतुरो धम्मे. अत्तनीति अम्हेसु. न राजराजमहामत्तादीसु उपत्थम्भं सम्पस्समाना, न कायबलं सम्पस्समानाति योजना.

उप्पन्नपसादोति अवेच्चप्पसादं वदति. वक्खति हि ‘‘चत्तारि सोतापन्नस्स अङ्गानि कथितानी’’ति (म. नि. अट्ठ. १.१४०). कामं असेक्खापि असेक्खाय समसिक्खताय सहधम्मिका एव, चिण्णब्रह्मचरियताय पन सहधम्मं चरन्तीति न वत्तब्बाति असेक्खवारो न गहितो. सब्बेपेतेति एते यथावुत्ता भिक्खुआदयो सोतापन्नादयो च पुथुज्जना अरिया चाति सब्बेपि एते तंतंसिक्खाहि समानधम्मत्ता सहधम्मत्ता ‘‘सहधम्मिका’’ति वुच्चन्ति. इदानि निब्बत्तितअरियधम्मवसेनेव सहधम्मिके दस्सेन्तो ‘‘अपिचा’’तिआदिमाह. मग्गदस्सनम्हीति परिञ्ञाभिसमयादिवसेन सच्चपटिवेधेन ‘‘नव मग्गङ्गानि, अट्ठ बोज्झङ्गानी’’तिआदिना विवादो नत्थि. एकधम्मचारितायाति समानधम्मचारिताय. न हि पटिविद्धसच्चानं ‘‘मया धम्मो सुदिट्ठो, तया दुद्दिट्ठो’’तिआदिना विवादो अत्थि. दिट्ठिसीलसामञ्ञेन सङ्घाता हि ते उत्तमपुरिसा. इमिनाति ‘‘सहधम्मिका खो पना’’तिआदिवचनेन. तत्थ पियमनापग्गहणेन सीलेसु परिपूरकारितापदेसेन एकदेसेन गहितं सङ्घसुप्पटिपत्तिं परिपुण्णं कत्वा दस्सेति. ये हि सम्पन्नसीला सुविसुद्धदस्सना, ते विञ्ञूनं पिया मनापाति. एत्तावताति ‘‘अत्थि खो नो आवुसो’’तिआदिनयप्पवत्तेन रतनत्तयपसादजोतनेन अक्खाता तेसु तेसु सुत्तपदेसेसु.

१४१. सत्थरि पसादोति पसादग्गहणेन ‘‘भगवता’’तिआदिना वा पसादनीया धम्मा गहिता. तेन बुद्धसुबुद्धतं दस्सेति, तथा ‘‘धम्मे पसादो’’ति इमिना धम्मसुधम्मतं, इतरेन सङ्घसुप्पटिपन्नतं. येन चित्तेन अञ्ञत्थ अनुपलब्भमानेन सासनेयेव समणो इतो बहिद्धा नत्थीति अयमत्थो, सम्मदेव, पतिट्ठापितोति वेदितब्बं. तत्रायं योजना – यस्मा सम्मासम्बुद्धो अम्हाकं सत्था, तस्मा अत्थि खो नो, आवुसो, सत्थरि पसादो, सम्मासम्बुद्धत्ता चस्स स्वाखातो धम्मोति अत्थि धम्मे पसादो, ततो एव च अत्थि सीलेसु परिपूरकारिताति सहधम्मिका…पे… पब्बजिता चाति एवमेत्थ सत्थरि पसादेन धम्मे पसादो, तेन सङ्घसुप्पटिपत्तीति अयञ्च नयो लेसेनपि परप्पवादेसु नत्थीति इधेव समणो…पे… समणेहि अञ्ञेहीति.

पटिविद्धसच्चानं पहीनानुरोधानं गेहस्सितपेमस्स असम्भवो एवाति ‘‘इदानी’’ति वुत्तं. यदि एवं ‘‘उपज्झायेन, भिक्खवे, सद्धिविहारिकम्हि पुत्तपेमं उपट्ठपेतब्बं’’तिआदिवचनं (महाव. ६५) कथन्ति? नयिदं गेहस्सितपेमं सन्धाय वुत्तं, तंसदिसत्ता पन पेममुखेन वुत्तो मेत्तास्नेहो. न हि भगवा भिक्खू संकिलेसे नियोजेति. एवरूपं पेमं सन्धायाति पसादावहगुणावहतो पूरणादीसु भत्ति पसादो न होति, पसादपतिरूपका पन लोभपवत्तीति दट्ठब्बा. थेरोति महासङ्घरक्खितत्थेरो. येन अट्ठकथा पोत्थकं आरोपिता. एकोव सत्था अनञ्ञसाधारणगुणत्ता, अञ्ञथा अनच्छरियत्ता सत्थुलक्खणमेव न परिपूरेय्य. विसुं कत्वाति अञ्ञेहि विवेचेत्वा अत्तनो आवेणिकं कत्वा. ‘‘अम्हाकं सत्था’’ति ब्यावदन्तानं अञ्ञेसं सत्था न होतीति अत्थतो आपन्नमेव होति, तथा च पदेसवत्तिनिं तस्स सत्थुतं पटिजानन्ता परिपुण्णलक्खणसत्थुतं इच्छन्तानम्पि ततो विरुद्धा सत्थुभावपरियेसनेन पराजिता होन्ति. परियत्तिधम्मेति अधिकब्रह्मगुणसुत्तगेय्यादिप्पभेदसमये. तत्थ अजसील…पे… कुक्कुरसीलादीसूति इदं येभुय्येन अञ्ञतित्थियानं तादिसं वतसमादानसब्भावतो वुत्तं, आदि-सद्देन यमनियमचातुयामसंवरादीनं सङ्गहोति. अधिप्पयासोति अधिकं पयसति पयुज्जति एतेनाति अधिप्पयासो, सविसेसं अधिकत्तब्बकिरिया (अ. नि. टी. २.३.११७). तेनाह ‘‘अधिकप्पयोगो’’ति.

तस्स पसादस्स परियोसानभूताति तस्स सत्थरि धम्मे च पसादस्स निट्ठानभूता. निट्ठाति मोक्खो. समयवादीनञ्हि तस्मिं तस्मिं समये तदुपदेसके च पसादो यावदेव मोक्खाधिगमनट्ठो. दिट्ठिगतिका तथा तथा अत्तनो लद्धिवसेन निट्ठं परिकप्पेन्ति येवाति आह ‘‘निट्ठं अपञ्ञपेन्तो नाम नत्थी’’ति. ब्राह्मणानन्ति ब्राह्मणवादीनं. तेसं एकच्चे ब्रह्मुना सलोकता निट्ठाति वदन्ति, एकच्चे तस्स समीपता, एकच्चे तेन संयोगो निट्ठाति वदन्ति. तत्थ ये सलोकतावादिनो समीपतावादिनो च, ते द्वेधावादिनो, इतरे अद्वेधावादिनो. सब्बेपि ते अत्थतो ब्रह्मलोकुपपत्तियंयेव निट्ठासञ्ञिनो. तत्थ हि नेसं निच्चाभिनिवेसो यथा तं बकस्स ब्रह्मुनो. तेन वुत्तं ‘‘ब्रह्मलोको निट्ठा’’ति. ब्रह्मलोकोति पठमज्झानभूमि. महातापसानन्ति वेखनसादितापसानं. महाब्रह्मा विय पठमज्झानभूमियं आभस्सरेसु एको सब्बसेट्ठो नत्थीति ‘‘आभस्सरा’’ति पुथुवचनं. परिब्बाजकानन्ति सञ्चयादिपरिब्बाजकानं. अन्तो च मनो च एतस्स नत्थीति अनन्तमानसो. आजीवकानञ्हि सब्बदाभावतो अनन्तो, सुखदुक्खादिसमतिक्कमनतो अमानसो. इमिना अट्ठहि लोकधम्मेहि उपक्किलिट्ठचित्ततं दस्सेति.

पपञ्चे यं वत्तब्बं, तं हेट्ठा वुत्तमेव. तण्हादिट्ठियोव अधिप्पेता ममङ्कारअहङ्कारविगमस्स अधिप्पेतत्ता. यथा पञ्चसु ठानेसु एकोव किलेसो लोभो आगतो, एवं द्वीसु ठानेसु तयो किलेसा आगता ‘‘दोसो मोहो दिट्ठी’’ति. ‘‘सदोसस्सा’’ति हि वुत्तट्ठाने पटिघं अकुसलमूलं गहितं, ‘‘पटिविरुद्धस्सा’’ति विरोधो, ‘‘समोहस्सा’’ति मोहो अकुसलमूलं, ‘‘अविद्दसुनो’’ति मल्यं, असम्पजञ्ञं वा, ‘‘सउपादानस्सा’’ति ‘‘नत्थि दिन्न’’न्तिआदिना नयेन गहणं, ‘‘पपञ्चारामस्सा’’ति पपञ्चुप्पत्तिवसेन.

आकारतोति पवत्तिआकारतो. पदन्तरेन रागविसेसस्स वुच्चमानत्ताआदितो वुत्तं सरागवचनं ओळारिकं रागविसयन्ति आह ‘‘पञ्चकामगुणिकरागवसेना’’ति. गहणवसेनाति दळ्हग्गहणवसेन. ‘‘अनुरुद्धपटिविरुद्धस्सा’’ति एकपदवसेन पाळियं आगतत्ता एकज्झं पदुद्धारो कतो. तत्थ पन ‘‘अनुरुद्धस्सा’’ति सुभवसेनाति एवमत्थो वत्तब्बो. न हि पटिविरुज्झनं सुभवसेन होति. पपञ्चुप्पत्तिदस्सनवसेनाति किलेसकम्मविपाकानं अपरापरुप्पत्तिपच्चयताय संसारस्स पपञ्चनं पपञ्चो, तस्स उप्पत्तिहेतुभावदस्सनवसेन. तण्हा हि भवुप्पत्तिया विसेसपच्चयो. तण्हापच्चया उपादानदस्सनवसेनाति तण्हापच्चयस्स उपादानस्स दस्सनवसेन, यदवत्था तण्हा उपादानस्स पच्चयो, तदवत्थादस्सनवसेन. फलेन हि हेतुविसेसकित्तनमेतन्ति. एवं विद्धंसेथाति कामरागभवतण्हादिवसेन लोभं कस्मा एवं विप्पकिरेथ. तण्हाकरणवसेनाति तण्हायनकरणवसेन सुभाकारग्गहणवसेन. सुभन्ति हि आरम्मणे पवत्तो रागो ‘‘सुभ’’न्ति वुत्तो.

१४२. वदन्ति एतेनाति वादो, दिट्ठिवादो. दिट्ठिवसेन हि ‘‘सस्सतो अत्ता च लोको च, असस्सतो अत्ता च लोको चा’’ति च दिट्ठिगतिका पञ्ञपेन्ति. तेनाह ‘‘द्वेमा, भिक्खवे, दिट्ठियो’’ति (म. नि. १.१४२). तण्हारहिताय दिट्ठिया अभावतो तण्हावसेनेव च अत्तनो सस्सतभावाभिनिवेसोति कत्वा वुत्तं ‘‘तण्हादिट्ठिवसेना’’ति. अल्लीनाति निस्सिता. उपगताति अविस्सज्जनवसेन एकिभावमिव गता. अज्झोसिताति ताय दिट्ठिया गिलित्वा परिनिट्ठापिता विय तदन्तोगधा. तेनाह ‘‘अनुपविट्ठा’’ति. यथा गहट्ठानं कामज्झोसानं विवादमूलं, एवं पब्बजितानं दिट्ठज्झोसानन्ति आह ‘‘विभवदिट्ठिया ते पटिविरुद्धा’’ति. दिट्ठिविरोधेन हि दिट्ठिगतिकविरोधो.

खणिकसमुदयो उप्पादक्खणोति आह ‘‘दिट्ठीनं निब्बत्ती’’ति. दिट्ठिनिब्बत्तिग्गहणेनेव चेत्थ यथा दिट्ठीनं पटिच्चसमुप्पन्नता विभाविता, एवं दिट्ठिवत्थुनोपीति उभयेसम्पि अनिच्चता दुक्खता अनत्तता च विभाविताति दट्ठब्बं. यानि पटिसम्भिदानयेन (पटि. म. १.१२२) ‘‘पच्चयसमुदयो अट्ठ ठानानी’’ति वुत्तानि, तानि दस्सेन्तो ‘‘खन्धापी’’तिआदिमाह. तत्थ खन्धापि दिट्ठिट्ठानं आरम्मणट्ठेन ‘‘रूपं अत्ततो समनुपस्सती’’तिआदिवचनतो (सं. नि. ३.८१; ४.३४५). अविज्जापि दिट्ठिट्ठानं उपनिस्सयादिवसेन पच्चयभावतो. यथाह – ‘‘अस्सुतवा, भिक्खवे, पुथुज्जनो अरियानं अदस्सावी अरियधम्मस्स अकोविदो’’तिआदि (म. नि. १.२, ४६१; सं. नि. ३.१, ७). फस्सोपि दिट्ठिट्ठानं. यथा चाह ‘‘तदपि फस्सपच्चया (दी. नि. १.११८-१३०), फुस्स फुस्स पटिसंवेदियन्ती’’ति (दी. नि. १.१४४) च. सञ्ञापि दिट्ठिट्ठानं. वुत्तञ्हेतं ‘‘सञ्ञानिदाना हि पपञ्चसङ्खाति (सु. नि. ८८०), पथविं पथवितो सञ्ञत्वा’’ति (म. नि. १.२) च आदि. वितक्कोपि दिट्ठिट्ठानं. वुत्तम्पि चेतं ‘‘तक्कञ्च दिट्ठीसु पकप्पयित्वा, सच्चं मुसाति द्वयधम्ममाहू’’ति (सु. नि. ८९२; महानि. १२१) ‘‘तक्की होति वीमंसी’’ति (दी. नि. १.३४) च आदि. अयोनिसोमनसिकारोपि दिट्ठिट्ठानं. यथाह भगवा ‘‘तस्सेव अयोनिसो मनसिकरोतो छन्नं दिट्ठीनं अञ्ञतरा दिट्ठि उप्पज्जति, अत्थि मे अत्ताति अस्स सच्चतो थेततो दिट्ठि उप्पज्जती’’तिआदि (म. नि. १.१९). समुट्ठाति एतेनाति समुट्ठानं, तस्स भावो समुट्ठानट्ठो, तेन. खणिकत्थङ्गमो खणिकनिरोधो. पच्चयत्थङ्गमो अविज्जादीनं अच्चन्तनिरोधो. सो पन येन होति, तं दस्सेन्तो ‘‘सोतापत्तिमग्गो’’ति आह. चत्तारो हि अरियमग्गा यथारहं तस्स तस्स सङ्खारगतस्स अच्चन्तनिरोधहेतु, खणिकनिरोधो पन अहेतुको.

आनिसंसन्ति उदयं. सो पन दिट्ठधम्मिकसम्परायिकवसेन दुविधो. तत्थ सम्परायिको दुग्गतिपरिकिलेसतायआदीनवपक्खिको एवाति इतरं दस्सेन्तो ‘‘यं सन्धाया’’तिआदिमाह. आदीनवम्पि दिट्ठधम्मिकमेव दस्सेन्तो ‘‘दिट्ठिग्गहणमूलकं उपद्दव’’न्तिआदिमाह. सोतिआदीनवो. आदीनन्ति आदि-सद्देन नग्गियानसनसङ्कटिवतादीनं सङ्गहो. निस्सरति एतेनाति निस्सरणन्ति वुच्चमाने दस्सनमग्गो एव दिट्ठीनं निस्सरणं सिया, तस्स पन अत्थङ्गमपरियायेन गहितत्ता सब्बसङ्खतनिस्सटं निब्बानं दिट्ठीहिपि निस्सटन्ति कत्वा वुत्तं ‘‘दिट्ठीनं निस्सरणं नाम निब्बान’’न्ति. इमिनातिआदीसु वत्तब्बं अनुयोगवत्ते वुत्तनयमेव.

१४३. दिट्ठिच्छेदनं दस्सेन्तोति सब्बुपादानपरिञ्ञादस्सनेन सब्बसो दिट्ठीनं समुच्छेदविधिं दस्सेन्तो. वुत्तायेवाति –

‘‘उपादानानि चत्तारि, तानि अत्थविभागतो;

धम्मसङ्खेपवित्थारा, कमतो च विभावये’’ति. (विसुद्धि. २.६४५) –

गाथं उद्दिसित्वा अत्थविभागादिवसेन वुत्तायेव. कामं इतो बाहिरकानं ‘‘इमानि उपादानानि एत्तकानि चत्तारि, न इतो भिय्यो’’ति ईदिसं ञाणं नत्थि, केवलं पन केचि ‘‘कामा पहातब्बा’’ति वदन्ति, केचि ‘‘नत्थि परो लोकोति च, मिच्छा’’ति वदन्ति, अपरे ‘‘सीलब्बतेन सुद्धीति च, मिच्छा’’ति वदन्ति, अत्तदिट्ठिया पन मिच्छाभावं सब्बसो न जानन्ति एव. यत्तकं पन जानन्ति, तस्सपि अच्चन्तप्पहानं न जानन्ति, तथापि सब्बस्स परिञ्ञेय्यस्स परिञ्ञेय्यं पञ्ञपेमइच्चेव तिट्ठन्ति. एवंभूतानं पन नेसं तत्थ यादिसी पटिपत्ति, तं दस्सेन्तो सत्था ‘‘सन्ति, भिक्खवे’’तिआदिमाह. तत्थ सन्तीति संविज्जन्ति. तेन तेसं दिट्ठिगतिकानं विज्जमानताय अविच्छेदतं दस्सेति. एकेति एकच्चे. समणब्राह्मणाति पब्बज्जुपगमनेन समणा, जातिमत्तेन च ब्राह्मणा. सब्बेसन्ति अनवसेसानं उपादानानं समतिक्कमं पहानं. सम्मा न पञ्ञपेन्तीति येसं पञ्ञपेन्ति, तेसम्पि सम्मा परिञ्ञं न पञ्ञपेन्ति. इदानि तं अत्थं वित्थारतो दस्सेतुं ‘‘केची’’तिआदि वुत्तं. तत्थ होतिक-कुटीचक-बहूदक-हंस-परमहंस-काजक-तिदण्ड-मोनवत-सेव-पारुपक-पञ्चमरत्तिक- सोमकारक-मुगब्बत-चरबाक-तापस-निगन्था-जीवक-इसि-पारायनिक-पञ्चातपिक-कापिल- काणाद-संसारमोचक-अग्गिभत्तिक-मगवतिक-गोवतिक-कुक्कुरवतिक-कामण्डलुक- वग्गुलिवतिक-एकसाटक-ओदकसुद्धिक-सरीरसन्तापक-सीलसुद्धिक-झानसुद्धिक-चतुब्बिध- सस्सतवादादयो छन्नवुति तण्हापासेन डंसनतो, अरियधम्मस्स वा विबाधनतो पासण्डा. वत्थुपटिसेवनं कामन्ति ब्यापारस्स वत्थुनो पटिसेवनसङ्खातं कामं. थेय्येन सेवन्तीति पटिहत्थआदिसमञ्ञाय लोकस्स वचनवसेन सेवन्ति. तीणि कारणानीति ‘‘नत्थि दिन्न’’न्तिआदिनयप्पवत्तानि दिट्ठिविसेसभूतानि वट्टकारणानि.

अत्थसल्लापिकाति अत्थस्स सल्लापिका, द्विन्नं अधिप्पेतत्थसल्लापविभाविनीति अधिप्पायो. द्विन्नञ्हि वचनं सल्लापो. तेनाह ‘‘पथवी किरा’’तिआदि.

यो तित्थियानं अत्तनो सत्थरि धम्मे सहधम्मिकेसु च पसादो वुत्तो, तस्स अनायतनगतत्ता अप्पसादकभावदस्सनं पसादपच्छेदो. तथापवत्तो वादो पसादपच्छेदवादो वुत्तो. एवरूपेति ईदिसे वुत्तनयेन किलेसानं अनुपसमसंवत्तनिके. धम्मेति धम्मपतिरूपके. विनयेति विनयपतिरूपके. तित्थिया हि कोहञ्ञे ठत्वा लोकं वञ्चेन्ता धम्मं कथेमाति ‘‘सत्तिमे काया अकटा अकटविधा’’तिआदिना (दी. नि. १.१७४) यं किञ्चि कथेत्वा तथा ‘‘विनयं पञ्ञपेमा’’ति गोसीलवग्गुलिवतादीनि पञ्ञपेत्वा तादिसं सावके सिक्खापेत्वा ‘‘धम्मविनयो’’ति कथेन्ति, तं सन्धायेतं वुत्तं ‘‘धम्मविनये’’ति. तेनाह ‘‘उभयेनपि अनिय्यानिकं सासनं दस्सेती’’ति. परित्तम्पि नाम पुञ्ञं कातुकामं मच्छेरमलाभिभूतताय निवारेन्तस्स अन्तरायं तस्स करोतो दिट्ठेव धम्मे विञ्ञूहि गरहितब्बता सम्पराये च दुग्गति पाटिकङ्खा, किमङ्गं पन सकलवट्टदुक्खनिस्सरणावहे जिनचक्के पहारदायिनो तित्थकरस्स तदोवादकरस्स चाति इममत्थं दस्सेन्तो ‘‘अनिय्यानिकसासनम्हि ही’’तिआदिमाह. यथा सो पसादो सम्पराये न सम्मग्गतो अत्तनो पवत्तिवसेनाति दस्सेन्तो ‘‘कञ्चि कालं गन्त्वापि पच्छा विनस्सति येवा’’ति आह, अवेच्चप्पसादो विय अच्चन्तिको न होतीति अत्थो.

सम्पज्जमाना यथाविधिपटिपत्तिया तिरच्छानयोनिं आवहति. कम्मसरिक्खकेन हि विपाकेनेव भवितब्बं. सब्बम्पि कारणभेदन्ति सब्बम्पि यथावुत्तं तित्थकरानं सावकानं अपायदुक्खावहं मिच्छापटिपत्तिसङ्खातं कारणविसेसं. सो पनेस पसादो न निय्याति मिच्छत्तपक्खिकत्ता सुरापीतसिङ्गाले पसादो विय. सुरं परिस्सावेत्वा छड्डितकसटं सुराजल्लिकं. ब्राह्मणा नाम धनलुद्धाति अधिप्पायेनाह ‘‘इमं वञ्चेस्सामी’’ति. कंससताति कहापणसता.

१४४. तस्साति पसादस्स. सब्बोपि लोभो कामुपादानन्तेव वुच्चतीति आह ‘‘अरहत्तमग्गेन कामुपादानस्स पहानपरिञ्ञ’’न्ति. एवरूपेति ईदिसे सब्बसो किलेसानं उपसमसंवत्तनिके. यथानुसिट्ठं पटिपज्जमानानं अपायेसु अपतनवसेन धारणट्ठेन धम्मे. सब्बसो विनयनट्ठेन विनये. तत्थ भवदुक्खनिस्सरणाय संवत्तने.

नमस्समानो अट्ठासि द्वे असङ्ख्येय्यानि पच्चेकबोधिपारमीनं पूरणेन तत्थ बुद्धसासने परिचयेन च भगवति पसन्नचित्तताय च. ‘‘उलूका’’त्यादिगाथा रुक्खदेवताय भासिता. कालुट्ठितन्ति सायन्हकाले दिवाविहारतो उट्ठितं. दुग्गतेसो न गच्छतीति दुग्गतिं एसो न गमिस्सति. मोरजिको मुरजवादको. महाभेरिवादकवत्थुआदीनिपि सितपातुकरणं आदिं कत्वा वित्थारेतब्बानि.

परमत्थेति लोकुत्तरधम्मे. किं पन वत्तब्बन्ति धम्मेपि परमत्थे निमित्तं गहेत्वा सुणन्तानं. सामणेरवत्थूति पब्बजितदिवसेयेव सप्पेन दट्ठो हुत्वा कालं कत्वा देवलोकं उपपन्नसामणेरवत्थु.

खीरोदनन्ति खीरेन सद्धिं सम्मिस्सं ओदनं. तिम्बरुसकन्ति तिन्दुकफलं. तिपुससदिसा एका वल्लिजाति तिम्बरुसं, तस्स फलं तिम्बरुसकन्ति च वदन्ति. कक्कारिकन्ति खुद्दकएलाळुकं. महातिपुसन्ति च वदन्ति. वल्लिपक्कन्ति खुद्दकतिपुसवल्लिया फलं. हत्थपतापकन्ति मन्दामुखि. अम्बकञ्जिकन्ति अम्बिलकञ्जिकं. खळयागुन्तिपि वदन्ति. दोणिनिम्मज्जनिन्ति सतेलं तिलपिञ्ञाकं. विधुपनन्ति चतुरस्सबीजनिं. तालवण्टन्ति तालपत्तेहि कतमण्डलबीजनिं. मोरहत्थन्ति मोरपिञ्छेहि कतं मकसबीजनिं.

वुत्तनयानुसारेनेवाति यस्मा इधापि यथावुत्तं सब्बम्पि कारणभेदं एकतो कत्वा दस्सेन्तो सत्था ‘‘तं किस्स हेतू’’न्तिआदिमाह, तस्मा तत्थ अनिय्यानिकसासने वुत्तनयस्स अनुस्सरणवसेन योजेत्वा वेदितब्बं.

१४५. परिञ्ञन्ति पहानपरिञ्ञं. तेसं पच्चयं दस्सेतुन्ति उपादानानं परिञ्ञा नाम पहानपरिञ्ञा. तेसं अच्चन्तनिरोधो अधिप्पेतो, सो च पच्चयनिरोधेन होतीति तेसं पच्चयं मूलकारणतो पभुति दस्सेतुं. अयन्ति इदानि वुच्चमानो एत्थ ‘‘इमे चा’’तिआदिपाठे ‘‘किं निदाना’’तिआदिसमासपदानं अत्थो. सब्बपदेसूति ‘‘तण्हासमुदया’’तिआदीसु सब्बेसु पदेसु. इमिना एव च सब्बग्गहणेन ‘‘फस्सनिदाना’’तिआदीनम्पि पदानं सङ्गहो दट्ठब्बो. इमे अञ्ञतित्थिया उपादानानम्पि समुदयं न जानन्ति, कुतो निरोधं, तथागतो पन तेसं तप्पच्चयपच्चयानम्पि समुदयञ्च अत्थङ्गमञ्च याथावतो जानाति, तस्मा – ‘‘इधेव, भिक्खवे, समणो…पे… सुञ्ञा परप्पवादा समणेभि अञ्ञेही’’ति (म. नि. १.१३९) यथारद्धसीहनादं मत्थकं पापेत्वा दस्सेन्तो ‘‘इमे च, भिक्खवे, चत्तारो उपादाना’’तिआदिना (म. नि. १.१४५) नयेन देसनं पटिच्चसमुप्पादमुखेन ओतारेन्तो वट्टं दस्सेत्वा ‘‘यतो च खो’’तिआदिना विवट्टं दस्सेन्तो अरहत्तेन देसनाय कूटं गण्हि, तमत्थं दस्सेन्तो ‘‘यस्मा पन भगवा’’तिआदिमाह. तं सुविञ्ञेय्यमेव.

चूळसीहनादसुत्तवण्णनाय लीनत्थप्पकासना समत्ता.

२. महासीहनादसुत्तवण्णना

वेसालीनगरवण्णना

१४६. अपरापरन्ति पुनप्पुनं. विसालीभूततायाति गावुतन्तरं गावुतन्तरं पुथुभूतताय. तत्राति तस्सं विसालीभूततायं. छड्डितमत्तेति विस्सट्ठमत्ते. ऊमिभयादीहीति ऊमिकुम्भीलआवट्टसंसुकाभयेहि. उदकप्पवाहेनागतस्सपि च उस्मा न विगच्छति, उस्मा च नाम ईदिसस्स सविञ्ञाणकताय भवेय्याति ‘‘सिया गब्भो’’ति चिन्तेसि. तथा हीतिआदि तत्थ कारणचिन्ता. पुञ्ञवन्तताय दुग्गन्धं नाहोसि, सउसुमताय पूतिकभावो. दारकानं पुञ्ञूपनिस्सयतो अङ्गुट्ठकतो चस्स खीरं निब्बत्ति, खीरभत्तञ्च लभि. चरिमकभवे बोधिसत्ते कुच्छिगते बोधिसत्तमातु विय उदरच्छविया अच्छविप्पसन्नताय निच्छवि वियाति कत्वा आह ‘‘निच्छवी अहेसु’’न्ति. तेसन्ति द्विन्नं दारकानं. मातापितरोति पोसकमातापितरो. अभिसिञ्चित्वा राजानं अकंसु रज्जसम्पत्तिया दायकस्स कम्मस्स कतत्ता, असम्भिन्ने एव राजकुले उप्पन्नत्ता च. कुमारस्स पुञ्ञानुभावसञ्चोदिता देवताधिग्गहिताति केचि.

पुरस्स अपरेति पुरस्स अपरदिसाय गावुतमत्ते ठाने जीवकम्बवनं विय सपाकारमन्दिरके. अचिरपक्कन्तोति एत्थ न देसन्तरपक्कमनं अधिप्पेतं, अथ खो सासनतो अपक्कमनन्ति दस्सेन्तो ‘‘विब्भमित्वा’’तिआदिमाह. तेनेवाह ‘‘इमस्मा धम्मविनया’’ति. परिसतीति परिसायं, जनसमूहेति अत्थो. जनसमूहगतो पन ‘‘परिसमज्झे’’ति वुत्तो. भावनामनसिकारेन विना पकतियाव मनुस्सेहि निब्बत्तेतब्बो धम्मोति मनुस्सधम्मो, मनुस्सत्तभावावहो वा धम्मो मनुस्सधम्मो, अनुळारं परित्तकुसलं. यं असतिपि बुद्धुप्पादे वत्तति, यञ्च सन्धायाह ‘‘हीनेन ब्रह्मचरियेन, खत्तिये उपपज्जती’’ति. ‘‘अम्हाकं बुद्धो’’ति बुद्धे ममत्तकारिनो बुद्धमामका. सेसपदद्वयेपि एसेव नयो.

उत्तरिमनुस्सधम्मादिवण्णना

अलं अरियाय अरियभावायाति अलमरियो, रूपायतनं जानाति चक्खुविञ्ञाणं विय पस्सति चाति ञाणदस्सनं, दिब्बचक्खु. सम्मसनुपगे च पन धम्मे लक्खणत्तयञ्च तथा जानाति पस्सति चाति ञाणदस्सनं, विपस्सना. निब्बानं, चत्तारि वा सच्चानि असम्मोहपटिवेधतो जानाति पस्सति चाति ञाणदस्सनं, मग्गो. फलं पन निब्बानवसेनेव योजेतब्बं. पच्चवेक्खणा मग्गाधिगतस्स अत्थस्स पच्चक्खतो जाननट्ठेन ञाणदस्सनं, सब्बञ्ञुता अनावरणताय समन्तचक्खुताय च ञाणदस्सनं. लोकुत्तरमग्गो अधिप्पेतो, तस्मिञ्हि पटिसिद्धे सब्बेसम्पि बुद्धगुणानं असम्भवोति अधिप्पायो. तेनाह ‘‘तञ्हि सो भगवतो पटिसेधेती’’ति.

सुखुमं धम्मन्तरं नाम झानविपस्सनादिकं आचरियानुग्गहेन गहितं नाम नत्थि. तक्कपरियाहतन्ति ‘‘इति भविस्सति, एवं भविस्सती’’ति तंतंदस्सेतब्बमत्थतक्कनेन वितक्कनमत्तेन परितो आहतं परिवत्तितं कत्वा. तेनाह ‘‘तक्केत्वा’’तिआदि. लोकियपञ्ञं अनुजानाति उपनिसिन्नपरिसाय अनुकूलधम्मकथनतोति अधिप्पायो. तेनाह ‘‘समणो गोतमो’’तिआदि. पटिभातीति पटिभानं, ‘‘इति वक्खामी’’ति एवंपवत्तं कथनचित्तं, ततो पटिभानतो जाननं पटिभानं, आगमाभावतो सयमेव उपट्ठितत्ता सयंपटिभानं. तेनाह ‘‘इमिनास्स धम्मेसु पच्चक्खभावं पटिबाहती’’ति. सुफुसितन्ति निब्बिवरं. अफुसितत्ते हि सुखेन वचीघोसो न निच्छरति. दन्तावरणन्ति ओट्ठद्वयं. जिव्हापि थद्धताय सुखेन वचीघोसो न निच्छरतीति आह ‘‘मुदुका जिव्हा’’ति. करवीकरुतमञ्जुताय मधुरो सरो. एलं वुच्चति दोसो, एलं गळतीति एलगळा, न एलगळा अनेलगळा, निद्दोसा, न रुज्झतीति अत्थो. सब्बमेतं रञ्जनस्सेव कारणं दस्सेन्तो वदति.

पञ्च धम्माति गम्भीरञाणचरियभूतानं खन्धादीनं उग्गहण-सवन-धारण-परिचय-योनिसोमनसिकारे सन्धायाह. तक्करस्स सम्मा दुक्खक्खयायाति एत्थ सम्मा-सद्दो उभयत्थापि योजेतब्बो ‘‘सम्मा तक्करस्स सम्मा दुक्खक्खयाया’’ति. यो हि सम्मा धम्मं पटिपज्जति, तस्सेव सम्मा दुक्खक्खयो होति. यो पन वुत्तनयेन तक्करो, तस्स निय्यानं अत्थतो धम्मस्सेव निय्यानन्ति आह ‘‘सो धम्मो…पे… निय्याति गच्छती’’ति.

१४७. कोधनोति कुज्झनसीलो. यस्मा पन सुनक्खत्तो कोधवसेन कुरूरो फरुसवचनो च, तस्मा आह ‘‘कोधनोति चण्डो फरुसो चा’’ति. तस्मिं अत्तभावे मग्गफलानं उपनिस्सयो नत्थीति तस्मिं अत्तभावे उप्पज्जनारहानं मग्गफलानं उपनिस्सयो नत्थि. तं बुद्धा ‘‘मोघपुरिसो’’ति वदन्ति यथा तं सुदिन्नलाळुदायिआदिके. उपनिस्सये सतिपि तस्मिं खणे मग्गे वा फले वा असति ‘‘मोघपुरिसो’’ति वदन्ति यथा तं धनियूपसेनत्थेरादिके. समुच्छिन्नोपनिस्सये पन वत्तब्बमेव नत्थि. यथा ‘‘मक्खलि मोघपुरिसो मनुस्सखिप्पं मञ्ञे’’ति (अ. नि. १.३११) तथा सुनक्खत्तोपीति आह ‘‘इमस्स पना’’तिआदि. अस्साति एतेन. कत्तरि हिदं सामिवचनं. कोधेनाति कोधहेतुना.

भगवतोति सम्पदानवचनं कुद्धपदापेक्खाय. पुब्बेति भिक्खुकाले. सद्दं सोतुकामोति सो किर दिब्बचक्खुना तावतिंसभवने देवतानं रूपं पस्सन्तो ओट्ठचलनं पस्सति, न पन सद्दं सुणाति, तस्मा तासं सद्दं सोतुकामो अहोसि. तेन वुत्तं ‘‘सद्दं सोतुकामो…पे… पुच्छी’’ति. सो च अतीते एकं सीलवन्तं भिक्खुं कण्णसक्खलियं पहरित्वा बधिरमकासि, तस्मा परिकम्मं करोन्तोपि अभब्बोव दिब्बसोताधिगमाय. तं सन्धाय वुत्तं ‘‘उपनिस्सयो नत्थीति ञत्वा परिकम्मं न कथेसी’’ति. चिन्तेसीति अत्तनो मिच्छापरिवितक्कितेन अयोनिसो उम्मुज्जन्तो चिन्तेसि.

निय्यानिकत्तावबोधनतो अभेदोपचारेन ‘‘देसनाधम्मो निय्यानिको’’ति वुत्तो. निय्यानो वा अरियमग्गो बोधेतब्बो एतस्स अत्थीति निय्यानिको देसनाधम्मो. अत्तनि अत्थितं दस्सेति किच्चसिद्धिदस्सनेन तत्थ तत्थ पाकटीकतत्ता, न पटिञ्ञामत्तेन. तथा हि यथापराधं तंतंसिक्खापदपञ्ञत्तिया यथाधम्मं वेनेय्यज्झासयानुरूपञ्च अविपरीतधम्मदेसनाय देवमनुस्सेहि यथाभिसङ्खतपञ्हानं तदज्झासयानुकूलं ठानसो विस्सज्जनेन च भगवतो सब्बत्थ अप्पटिहतञाणचारभावेन सब्बञ्ञुतञ्ञाणं विञ्ञूनं पाकटं, तथा तत्थ तत्थ यमकपाटिहारियकरणादीसु इद्धिविधञाणादीनीति. तेनाह ‘‘मय्हञ्चा’’तिआदि. अन्वेति यथागहितसङ्केतस्स अनुगमनवसेन एति जानातीति अन्वयो. तेनाह ‘‘अनुबुज्झतीति अत्थो’’ति. सङ्केतानुगमनञ्चेत्थ ‘‘यथापराधं तंतंसिक्खापदपञ्ञत्तिया’’तिआदिना वुत्तनयमेव. एवं योजना वेदितब्बाति यथा सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन योजना कता, एवं ‘‘एवरूपम्पि नाम मय्हं इद्धिविधञाणसङ्खातं उत्तरिमनुस्सधम्म’’न्तिआदिना तत्थ तत्थ योजना वेदितब्बा.

उत्तरिमनुस्सधम्मादिवण्णना निट्ठिता.

दसबलञाणवण्णना

१४८. यदिपि आदितो अभिञ्ञात्तयवसेन देसनाय आगतत्ता चेतोपरियञाणानन्तरं उपरि तिस्सो अभिञ्ञा वत्तब्बा सियुन्ति वत्तब्बं सिया, अत्थतो पन विज्जात्तयं यथावुत्तअभिञ्ञात्तयमेवाति कत्वा ‘‘तिस्सो विज्जा वत्तब्बा सियु’’न्ति वुत्तं. कस्मा पनेत्थ ‘‘तासु वुत्तासु उपरि दसबलञाणं न परिपूरती’’ति वुत्तं, ननु इमानि ञाणानि सेसाभिञ्ञा विय अत्तनो विसयस्स अभिजाननट्ठं उपादाय अभिञ्ञासु वत्तब्बानि, अकम्पियट्ठं पन उपत्थम्भनट्ठञ्च उपादाय बलञाणेसु यथा सम्मासतिआदयो इन्द्रियबलबोज्झङ्गमग्गङ्गेसूति? नयिदमेवं. तत्थ हि धम्मानं धम्मकिच्चविसेसविभावनपराय देसनाय वुत्तं, इध पन सत्थु गुणविसेसविभावनपराय देसनाय तथा वत्तुं न सक्का अत्थतो अनञ्ञत्ता, एकच्चानं पुथुज्जनानं एवं चित्तं उप्पज्जेय्य ‘‘किमिदं भगवा हेट्ठा वुत्तगुणे पुनपि गण्हन्तो गुणाधिकदस्सनं करोती’’ति. तस्मा सुवुत्तमेतं ‘‘उपरि दसबलञाणं न परिपूरती’’ति.

अञ्ञेहि असाधारणानीति कस्मा वुत्तं (अ. नि. टी. ३.१०.२१), ननु चेतानि सावकानम्पि एकच्चानं उप्पज्जन्तीति? कामं उप्पज्जन्ति, यादिसानि पन बुद्धानं ठानाट्ठानञाणादीनि, न तादिसानि तदञ्ञेसं कदाचिपि उप्पज्जन्तीति अञ्ञेहि असाधारणानीति. तेनाह ‘‘तथागतस्सेव बलानी’’ति. इममेव हि यथावुत्तलेसं अपेक्खित्वा तदभावतो आसयानुसयञाणादीसु एव असाधारणगुणसमञ्ञा निरुळ्हा. कामं ञाणबलानं ञाणसम्भारो विसेसपच्चयो, पुञ्ञसम्भारोपि पन नेसं पच्चयो एव, ञाणसम्भारस्सपि वा पुञ्ञसम्भारभावतो ‘‘पुञ्ञुस्सयसम्पत्तिया आगतानी’’ति वुत्तं.

पकतिहत्थिकुलन्ति (सं. नि. २.२२) गिरिचरनदीचरवनचरादिप्पभेदा गोचरियकालावकनामा सब्बापि बलेन पाकतिका हत्थिजाति. दसन्नं पुरिसानन्ति थाममज्झिमानं दसन्नं पुरिसानं. एकस्स तथागतस्स कायबलन्ति आनेत्वा सम्बन्धो. एकस्साति च तथा हेट्ठाकथायं आगतत्ता देसनासोतेन वुत्तं. नारायनसङ्घातबलन्ति एत्थ नारा वुच्चन्ति रस्मियो, ता बहू नानाविधा इतो उप्पज्जन्तीति नारायनं, वजिरं, तस्मा नारायनसङ्घातबलन्ति वजिरसङ्घातबलन्ति अत्थो. ञाणबलं पन पाळियं आगतमेव, न कायबलं विय अट्ठकथारुळ्हमेवाति अधिप्पायो. ‘‘संयुत्तके आगतानि तेसत्तति ञाणानि सत्तसत्तति ञाणानी’’ति वुत्तं (विभ. मूलटी. ७६०), तत्थ पन निदानवग्गे सत्तसत्तति आगतानि चतुचत्तारीसञ्च, तेसत्तति पन पटिसम्भिदामग्गे (पटि. म. १.७३ मातिका) सुतमयादीनि आगतानि दिस्सन्ति, न संयुत्तके. अञ्ञानिपीति एतेन ञाणवत्थुविभङ्गे एककादिवसेन वुत्तानि, अञ्ञत्थ च ‘‘पुब्बन्ते ञाण’’न्तिआदिना (ध. स. १०७६) ब्रह्मजालादीसु (दी. नि. १.३६) च ‘‘तयिदं तथागतो पजानाति, इमानि दिट्ठिट्ठानानि एवं गहितानी’’तिआदिना वुत्तानि अनेकानि ञाणप्पभेदानि सङ्गण्हाति. याथावपटिवेधतो सयञ्च अकम्पियं पुग्गलञ्च तंसमङ्गिं नेय्येसु अधिबलं करोतीति आह ‘‘अकम्पियट्ठेन उपत्थम्भनट्ठेन चा’’ति.

उसभस्स इदन्ति आसभं, (अ. नि. टी. २.४.८) सेट्ठं ठानं. सब्बञ्ञुतपटिजाननवसेन अभिमुखं गच्छन्ति, अट्ठ वा परिसा उपसङ्कमन्तीति आसभा, पुब्बबुद्धा. इदं पनाति बुद्धानं ठानं सब्बञ्ञुतमेव वदति. तिट्ठमानोवाति अवदन्तोपि (सं. नि. टी. २.२.२२) तिट्ठमानोव पटिजानाति नामाति अत्थो. उपगच्छतीति अनुजानाति.

अट्ठसु परिसासूति ‘‘अभिजानामि खो पनाहं, सारिपुत्त, अनेकसतं खत्तियपरिसं…पे… तत्र वत मं भयं वा सारज्जं वा ओक्कमिस्सतीति निमित्तमेतं, सारिपुत्त, न समनुपस्सामी’’ति (म. नि. १.१५१) वुत्तासु अट्ठसु परिसासु. अभीतनादं नदतीति परतो दस्सितञाणयोगेन दसबलोहन्ति अभीतनादं नदति. सीहनादसुत्तेन खन्धवग्गे (सं. नि. ३.७८) आगतेन.

‘‘देवमनुस्सानं चतुचक्कं वत्तती’’ति (अ. नि. ४.३१) सुत्तसेसेन सप्पुरिसूपस्सयादीनं फलसम्पत्तिपवत्ति, पुरिमसप्पुरिसूपस्सयादिं उपनिस्साय पच्छिमसप्पुरिसूपस्सयादीनं सम्पत्तिपवत्ति वा वुत्ताति आदि-सद्देन तत्थ च चक्क-सद्दस्स गहणं वेदितब्बं. विचक्कसण्ठाना असनि एव असनिविचक्कं. उरचक्कादीसूति आदि-सद्देन आणासमूहादीसुपि चक्क-सद्दस्स पवत्ति वेदितब्बा. ‘‘सङ्घभेदं करिस्साम चक्कभेद’’न्तिआदीसु (पारा. ४०९; चूळव. ३४३) हि आणा ‘‘चक्क’’न्ति वुत्ता, ‘‘देवचक्कं असुरचक्क’’न्तिआदीसु (अ. नि. टी. २.४.८) समूहोति. पटिवेधनिट्ठत्ता अरहत्तमग्गञाणं पटिवेधोति ‘‘फलक्खणे उप्पन्नं नामा’’ति वुत्तं. तेन पटिलद्धस्सपि देसनाञाणस्स किच्चनिप्फत्ति परस्स बुज्झनमत्तेन होतीति ‘‘अञ्ञातकोण्डञ्ञस्स सोतापत्ति…पे… फलक्खणे पवत्तं नामा’’ति वुत्तं. ततो परं पन याव परिनिब्बाना देसनाञाणप्पवत्ति तस्सेव पवत्तितस्स धम्मचक्कस्स ठानन्ति वेदितब्बं पवत्तितचक्कस्स चक्कवत्तिनो चक्करतनस्स ठानं विय.

‘‘तिट्ठती’’ति वुत्तं, किं भूमियं पुरिसो विय? नोति आह ‘‘तदायत्तवुत्तिताया’’ति. ठानन्ति चेत्थ अत्तलाभो धरमानता च, न गतिनिवत्तीति आह ‘‘उप्पज्जति चेव पवत्तति चा’’ति. यत्थ पनेतं दसबलञाणं वित्थारितं, तं दस्सेन्तो ‘‘अभिधम्मे पना’’तिआदिमाह. सेसेसुपि एसेव नयो.

समादियन्तीति समादानानि, तानि पन समादियित्वा कतानि होन्तीति आह ‘‘समादियित्वा कतान’’न्ति. कम्ममेव वा कम्मसमादानन्ति एतेन समादानसद्दस्स अपुब्बत्थाभावं दस्सेति मुत्तगतसद्दे गतसद्दस्स विय. गतीति निरयादिगतियो. उपधीति अत्तभावो. कालोति कम्मस्स विपच्चनारहकालो. पयोगोति विपाकुप्पत्तिया पच्चयभूता किरिया.

अगतिगामिनिन्ति निब्बानगामिनिं. वक्खति हि ‘‘निब्बानञ्चाहं, सारिपुत्त, पजानामि निब्बानगामिञ्च मग्गं निब्बानगामिनिञ्च पटिपद’’न्ति (म. नि. १.१५३). बहूसुपि मनुस्सेसु एकमेव पाणं घातेन्तेसु कामं सब्बेसं चेतना तस्सेवेकस्स जीवितिन्द्रियारम्मणा, तं पन कम्मं तेसं नानाकारं. तेसु (विभ. अट्ठ. ८११) हि एको आदरेन छन्दजातो करोति, एको ‘‘एहि त्वम्पि करोही’’ति परेहि निप्पीळितो करोति, एको समानच्छन्दो विय हुत्वा अप्पटिबाहमानो विचरति. तेसु एको तेनेव कम्मेन निरये निब्बत्तति, एको तिरच्छानयोनियं, एको पेत्तिविसये. तं तथागतो आयूहनक्खणे एव – ‘‘इमिना नीहारेन आयूहितत्ता एस निरये निब्बत्तिस्सति, एस तिरच्छानयोनियं, एस पेत्तिविसये’’ति जानाति. निरये निब्बत्तमानम्पि – ‘‘एस महानिरये निब्बत्तिस्सति, एस उस्सदनिरये’’ति जानाति. तिरच्छानयोनियं निब्बत्तमानम्पि – ‘‘एस अपादको भविस्सति, एस द्विपादको, एस चतुप्पदो, एस बहुप्पदो’’ति जानाति. पेत्तिविसये निब्बत्तमानम्पि – ‘‘एस निज्झामतण्हिको भविस्सति, एस खुप्पिपासिको, एस परदत्तूपजीवी’’ति जानाति. तेसु च कम्मेसु – ‘‘इदं कम्मं पटिसन्धिमाकड्ढिस्सति, इदं अञ्ञेन दिन्नाय पटिसन्धिया उपधिवेपक्कं भविस्सती’’ति जानाति.

तथा सकलगामवासिकेसु एकतो पिण्डपातं ददमानेसु कामं सब्बेसम्पि चेतना पिण्डपातारम्मणाव, तं पन कम्मं तेसं नानाकारं. तेसु हि एको आदरेन करोतीति सेसं पुरिमसदिसं, तस्मा तेसु केचि देवलोके निब्बत्तन्ति, केचि मनुस्सलोके, तं तथागतो आयूहनक्खणेयेव जानाति – ‘‘इमिना नीहारेन आयूहितत्ता एस मनुस्सलोके निब्बत्तिस्सति, एस देवलोके, तत्थापि एस खत्तियकुले, एस ब्राह्मणकुले, एस वेस्सकुले, एस सुद्दकुले, एस परनिम्मितवसवत्तीसु, एस निम्मानरतीसु, एस तुसितेसु, एस यामेसु, एस तावतिंसेसु, एस चातुमहाराजिकेसु, एस भुम्मदेवेसू’’तिआदिना तत्थ तत्थ हीनपणीतसुवण्णदुब्बण्णअप्पपरिवारमहापरिवारतादिभेदं तं तं विसेसं आयूहनक्खणेयेव जानाति.

तथा विपस्सनं पट्ठपेन्तेसुयेव – ‘‘इमिना नीहारेन एस किञ्चि सल्लक्खेतुं न सक्खिस्सति, एस महाभूतमत्तमेव ववत्थपेस्सति, एस रूपपरिग्गहेयेव ठस्सति, एस अरूपपरिग्गहेयेव, एस नामरूपपरिग्गहेयेव, एस पच्चयपरिग्गहे एव, एस लक्खणारम्मणिकविपस्सनाय एव, एस पठमफलेयेव, एस दुतियफले एव, एस ततियफले एव, एस अरहत्तं पापुणिस्सती’’ति जानाति. कसिणपरिकम्मं करोन्तेसुपि – ‘‘इमस्स परिकम्ममत्तमेव भविस्सति, एस निमित्तं उप्पादेस्सति, एस अप्पनं एव पापुणिस्सति, एस झानं पादकं कत्वा विपस्सनं पट्ठपेत्वा अरहत्तं गण्हिस्सती’’ति जानाति. तेनाह ‘‘इमस्स चेतना’’तिआदि.

कामनतो, कामेतब्बतो, कामपटिसंयुत्ततो च कामो धातु कामधातु. आदि-सद्देन ब्यापादधातु-रूपधातु-आदीनं सङ्गहो. विलक्खणतायाति विसदिससभावताय. खन्धायतनधातुलोकन्ति अनेकधातुं नानाधातुं खन्धलोकं आयतनलोकं धातुलोकं यथाभूतं पजानातीति योजना. ‘‘अयं रूपक्खन्धो नाम…पे… अयं विञ्ञाणक्खन्धो नाम. तेसुपि एकविधेन रूपक्खन्धो, एकादसविधेन रूपक्खन्धो (विभ. ३३). एकविधेन वेदनाक्खन्धो, बहुविधेन वेदनाक्खन्धो (विभ. ३४-६१). एकविधेन सञ्ञाक्खन्धो, बहुविधेन सञ्ञाक्खन्धो (विभ. ६२-९१). एकविधेन सङ्खारक्खन्धो, बहुविधेन सङ्खारक्खन्धो (विभ. ९२-१२०). एकविधेन विञ्ञाणक्खन्धो, बहुविधेन विञ्ञाणक्खन्धो’’ति (विभ. १२१-१४९) एवं ताव खन्धलोकस्स, ‘‘इदं चक्खायतनं नाम…पे… इदं धम्मायतनं नाम. तत्थ दसायतना कामावचरा, द्वे चातुभूमका’’तिआदिना (विभ. १५६-१७१) आयतनलोकस्स, ‘‘अयं चक्खुधातु नाम…पे… अयं मनोविञ्ञाणधातु नाम, तत्थ सोळस धातुयो कामावचरा, द्वे चातुभूमका’’तिआदिना (विभ. १७२-१८८) धातुलोकस्स अनेकसभावं नानासभावञ्च पजानाति. न केवलं उपादिन्नकसङ्खारलोकस्सेव, अथ खो अनुपादिन्नकसङ्खारलोकस्सपि – ‘‘इमाय नाम धातुया उस्सन्नत्ता इमस्स रुक्खस्स खन्धो सेतो, इमस्स काळो, इमस्स मट्ठो, इमस्स सकण्टको, इमस्स बहलत्तचो, इमस्स तनुत्तचो, इमस्स पत्तं वण्णसण्ठानादिवसेन एवरूपं, इमस्स पुप्फं नीलं पीतं लोहितं ओदातं सुगन्धं दुग्गन्धं, इमस्स फलं खुद्दकं महन्तं दीघं रस्सं वट्टं सुसण्ठानं दुस्सण्ठानं मुदुकं फरुसं सुगन्धं दुग्गन्धं मधुरं तित्तकं कटुकं अम्बिलं कसावं, इमस्स कण्टको तिखिणो कुण्ठो उजुको कुटिलो तम्बो काळो ओदातो होती’’तिआदिना पजानाति. सब्बञ्ञुबुद्धादीनं एव हि एतं बलं, न अञ्ञेसं.

नानाधिमुत्तिकतन्ति नानाअज्झासयतं. अधिमुत्ति नाम अज्झासयधातु अज्झासयसभावो. सो पन हीनपणीततासामञ्ञेन पाळियं द्विधाव वुत्तोपि हीनपणीतादिभेदेन अनेकविधोति आह ‘‘हीनादीहि अधिमुत्तीहि नानाधिमुत्तिकभाव’’न्ति. तत्थ तत्थ ये ये सत्ता यंयंअधिमुत्तिका, ते ते तंतदधिमुत्तिके एव सेवन्ति भजन्ति पयिरुपासन्ति धातुसभागतो. यथा गूथादीनं धातुसभावो एसो, यं गूथादीहि एव संसन्दन्ति समेन्ति, एवं (पुग्गलानं अज्झासयस्सेवेस सभावो, यं) (विभ. मूलटी. ८१३) हीनज्झासया दुस्सीलादीहि एव संसन्दन्ति समेन्ति, सम्पन्नसीलादयो च सम्पन्नसीलादीहेव. तं नेसं नानाधिमुत्तिकतं भगवा यथाभूतं पजानातीति.

वुद्धिञ्च हानिञ्चाति पच्चयविसेसेन सामत्थियतो अधिकतं अनधिकतञ्च. इन्द्रियपरोपरियत्तञाणनिद्देसे (विभ. ८१४; पटि. म. १.११३) ‘‘आसयं जानाति अनुसयं जानाती’’ति आसयादिजाननं कस्मा निद्दिट्ठन्ति? आसयजाननादिना येहि इन्द्रियेहि परोपरेहि सत्ता कल्याणपापासयादिका होन्ति, तेसं जाननस्स विभावनतो. एवञ्च कत्वा इन्द्रियपरोपरियत्तआसयानुसयञाणानं विसुं असाधारणता, इन्द्रियपरोपरियत्तनानाधिमुत्तिकताञाणानं विसुं बलता च सिद्धा होति. तत्थ आसयन्ति यत्थ सत्ता निवसन्ति, तं तेसं निवासट्ठानं दिट्ठिगतं वा यथाभूतञाणं वा आसयो.अनुसयो अप्पहीनभावेन थामगतो किलेसो. तं पन भगवा सत्तानं आसयं जानन्तो तेसं तेसं दिट्ठिगतानं, विपस्सनामग्गञाणानञ्च अप्पवत्तिक्खणेपि जानाति. वुत्तं हेतं –

‘‘कामं सेवन्तंयेव भगवा जानाति ‘अयं पुग्गलो कामगरुको कामासयो कामाधिमुत्तो’ति. कामं सेवन्तञ्ञेव जानाति ‘अयं पुग्गलो नेक्खम्मगरुको नेक्खम्मासयो नेक्खम्माधिमुत्तो’ति. नेक्खम्मं सेवन्तञ्ञेव जानाति. ब्यापादं, अब्यापादं, थिनमिद्धं, आलोकसञ्ञं सेवन्तंयेव जानाति ‘अयं पुग्गलो थिनमिद्धगरुको थिनमिद्धासयो थिनमिद्धाधिमुत्तो’ति’’ (पटि. म. १.११३).

पठमादीनं चतुन्नं झानानन्ति रूपावचरानं पठमादीनं पच्चनीकझापनट्ठेन आरम्मणूपनिज्झानट्ठेन च झानानं. चतुक्कनयेन हेतं वुत्तं. अट्ठन्नं विमोक्खानन्ति एत्थ पटिपाटिया सत्त अप्पितप्पितक्खणे पच्चनीकधम्मेहि विमुच्चनतो आरम्मणे च अधिमुच्चनतो विमोक्खा नाम, अट्ठमो पन सब्बसो सञ्ञावेदयितेहि विमुत्तत्ता अपगमविमोक्खो नाम. चतुक्कनयपञ्चकनयेसु पठमझानसमाधि सवितक्कसविचारो नाम, पञ्चकनये दुतियज्झानसमाधि अवितक्कविचारमत्तो, नयद्वयेपि उपरि तीसु झानेसु समाधि अवितक्कअविचारो, समापत्तीसु पटिपाटिया अट्ठन्नं समाधीतिपि नामं, समापत्तीतिपि चित्तेकग्गतासब्भावतो, निरोधसमापत्तिया तदभावतो न समाधीति नामं. हानभागियधम्मन्ति अप्पगुणेहि पठमज्झानादीहि वुट्ठितस्स सञ्ञामनसिकारानं कामादिअनुपक्खन्दनं. विसेसभागियधम्मन्ति पगुणेहि पठमज्झानादीहि वुट्ठितस्स सञ्ञामनसिकारानं दुतियज्झानादिपक्खन्दनं. इति सञ्ञामनसिकारानं कामादिदुतियज्झानादिपक्खन्दनानि हानभागियविसेसभागियधम्माति दस्सितानि, तेहि पन झानानं तंसभावता धम्म-सद्देन वुत्ता. तस्माति वुत्तमेवत्थं हेतुभावेन पच्चामसति. वोदानन्ति पगुणतासङ्खातं वोदानं. तञ्हि पठमज्झानादीहि वुट्ठहित्वा दुतियज्झानादिअधिगमस्स पच्चयत्ता ‘‘वुट्ठान’’न्ति वुत्तं. ये (अ. नि. टी. ३.१०.२१) पन ‘‘निरोधतो फलसमापत्तिया वुट्ठानन्ति पाळि नत्थी’’ति वदन्ति, ते ‘‘निरोधा वुट्ठहन्तस्स नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं फलसमापत्तिया अनन्तरपच्चयेन पच्चयो’’ति इमाय पाळिया (पट्ठा. १.१.४१७) पटिसेधेतब्बा. यो समापत्तिलाभी समानो एव ‘‘न लभामह’’न्ति, कम्मट्ठानं समानं एव ‘‘न कम्मट्ठान’’न्ति सञ्ञी होति, सो सम्पत्तिंयेव समानं ‘‘विपत्ती’’ति पच्चेतीति वेदितब्बो.

१४९. अप्पनन्ति निगमनं. न तथा दट्ठब्बन्ति यथा परवादिना वुत्तं, तथा न दट्ठब्बं. सकसककिच्चमेव जानातीति ठानाट्ठानजाननादिं सकं सकंयेव किच्चं कातुं जानाति, यथासकमेव विसयं पटिविज्झतीति अत्थो. तम्पीति तेहि दसबलञाणेहि जानितब्बम्पि. कम्मन्तरविपाकन्तरमेवाति कम्मन्तरस्सविपाकन्तरमेव जानाति, चेतनाचेतनासम्पयुत्तधम्मे निरयादिनिब्बानगामिनिपटिपदाभूते कम्मन्ति गहेत्वा आह ‘‘कम्मपरिच्छेदमेवा’’ति. धातुनानत्तञ्च धातुनानत्तकारणञ्च धातुनानत्तकारणन्ति एकदेससरूपेकसेसो दट्ठब्बो. तञ्हि ञाणं तदुभयम्पि जानाति, ‘‘इमाय नाम धातुया उस्सन्नत्ता’’तिआदिना (विभ. अट्ठ. ८१२) तथा चेव संवण्णितं. सच्चपरिच्छेदमेवाति परिञ्ञाभिसमयादिवसेन सच्चानं परिच्छिन्दनमेव. अप्पेतुं न सक्कोति अट्ठमनवमबलानि विय तंसदिसं इद्धिविधञाणं विय विकुब्बितुं. एतेनस्स बलसदिसतञ्च निवारेति. झानादिञाणं विय वा अप्पेतुं विकुब्बितुञ्च. यदिपि हि ‘‘झानादिपच्चवेक्खणाञाणं सत्तमबल’’न्ति तस्स सवितक्कसविचारता वुत्ता, तथापि ‘‘झानादीहि विना पच्चवेक्खणा नत्थी’’ति झानादिसहगतं ञाणं तदन्तोगधं कत्वा एवं वुत्तन्ति वेदितब्बं. अथ वा सब्बञ्ञुतञ्ञाणं झानादिकिच्चं विय न सब्बं बलकिच्चं कातुं सक्कोतीति दस्सेतुं ‘‘झानं हुत्वा अप्पेतुं न सक्कोति इद्धि हुत्वा विकुब्बितुं न सक्कोती’’ति वुत्तं, न पन कस्सचि बलस्स झानइद्धिभावतोति दट्ठब्बं. एवं किच्चविसेसवसेनपि दसबलञाणसब्बञ्ञुतञ्ञाणानं विसेसं दस्सेत्वा इदानि वितक्कत्तिकभूमन्तरवसेनपि तं दस्सेतुं ‘‘अपिचा’’तिआदि वुत्तं. पटिपाटियातिआदितो पट्ठाय पटिपाटिया.

अनुपदवण्णनं कत्वा वेदितब्बानीति सम्बन्धो. किलेसावरणं नियतमिच्छादिट्ठि, किलेसावरणस्स अभावो आसवक्खयाधिगमस्स ठानं, तब्भावो अट्ठानं, अनधिगमस्स पन तदुभयं यथाक्कमं अट्ठानञ्च ठानञ्चाति तत्थ कारणं दस्सेन्तो ‘‘लोकिय…पे… दस्सनतो चा’’ति आह. तत्थ लोकियसम्मादिट्ठिया ठिति आसवक्खयाधिगमस्स ठानं किलेसावरणाभावस्स कारणत्ता. सा हि तस्मिं सति न होति, असति च होति. एतेन तस्सा अट्ठितिया तस्स अट्ठानता वुत्ता एव. नेसं वेनेय्यसत्तानं. धातुवेमत्तदस्सनतोति कामधातुआदीनं पवत्तिभेददस्सनतो. यदग्गेन धातुवेमत्तं जानाति, तदग्गेन चरियाविसेसम्पि जानाति. धातुवेमत्तदस्सनतोति वा धम्मधातुवेमत्तदस्सनतो. सब्बापि हि चरिया धम्मधातुपरियापन्ना एवाति. पयोगं अनादियित्वापि सन्ततिमहामत्तादीनं (ध. प. १४२) विय. दिब्बचक्खुञाणानुभावतो पत्तब्बेनाति एत्थ दिब्बचक्खुना परस्स हदयवत्थुसन्निस्सयलोहितवण्णदस्सनमुखेन तदा पवत्तमानचित्तजाननत्थं परिकम्मकरणं नाम सावकानं, तञ्च खो आदिकम्मिकानं, यतो दिब्बचक्खुआनुभावतो चेतोपरियञाणस्स पत्तब्बता सिया, बुद्धानं पन यदिपि आसवक्खयञाणाधिगमतो पगेव दिब्बचक्खुञाणाधिगमो, तथापि तथा परिकम्मकरणं नत्थि विज्जात्तयसिद्धिया सिज्झनतो. सेसाभिञ्ञात्तये चेतोपरियञाणं दिब्बचक्खुञाणाधिगमेन पत्तन्ति च वत्तब्बतं लभतीति तथा वुत्तन्ति दट्ठब्बं.

पुन एवरूपिं वाचं न वक्खामीति चित्तं उप्पादेन्तो तं वाचं पजहति नाम. वाचाय पन सो अत्थो पाकटो होतीति ‘‘वदन्तो’’ति वुत्तं. दिट्ठिं न गण्हिस्सामीति दिट्ठिग्गाहपटिक्खेपो. दिट्ठिया अनुप्पादनं पजहनमेवाति आह ‘‘पजहन्तो’’ति. सो अरियूपवादी निरये ठपितोयेव, नास्स निरयूपपत्तिया कोचि विबन्धो एकंसिको अयमत्थोति अधिप्पायो.

अस्साति एकंसिकभावस्स. सिक्खाहि सीलसमाधिपञ्ञाहि, तदत्थाय विपस्सनाय च विना अञ्ञाराधनस्स असम्भवतो ‘‘लोकियलोकुत्तरा सीलसमाधिपञ्ञा वेदितब्बा’’ति वत्वा पुन आसन्नतरे सीलादिके दस्सेन्तो ‘‘लोकुत्तरवसेनेव विनिवत्तेतुम्पि वट्टती’’ति आह, तस्मा अग्गमग्गपरियापन्ना सीलादयो वेदितब्बा. अग्गमग्गट्ठस्स हि दिट्ठेव धम्मे एकंसिका अञ्ञाराधना, इतरेसं अनेकंसिकाति. सम्पज्जनं सम्पदा, निप्फत्तीति अत्थो, तस्मा एवंसम्पदन्ति एवंअविरज्झनकनिप्फत्तिकन्ति वुत्तं होति. तेनाह ‘‘इमम्पि कारण’’न्तिआदि. तत्थ कारणन्ति युत्ति. तत्रायं युत्तिनिद्धारणा ‘‘निरयूपगो अरियूपवादी तदादायस्स अविज्जमानतो सेय्यथापि मिच्छादिट्ठी’’ति. एत्थ च ‘‘तं वाचं अप्पहाया’’तिआदिवचनेन तदादायस्स अप्पहानेन च अरियूपवादो अन्तरायिको अनत्थावहो च, पहानेन पन अच्चयं देसेत्वा खमापनेन अनन्तरायिको अत्थावहो च यथा तं वुट्ठिता देसिता च आपत्तीति दस्सेति.

दसबलञाणवण्णना निट्ठिता.

चतुवेसारज्जञाणवण्णना

१५०. ब्यामोहभयवसेन (अ. नि. टी. २.४.८) सरणपरियेसनं सारज्जनं सारदो, ब्यामोहभयं, विगतो सारदो एतस्साति विसारदो, तस्स भावो वेसारज्जं. तं पन ञाणसम्पदं पहानसम्पदं देसनाविसेससम्पदं खेमं निस्साय पवत्तं चतुब्बिधं पच्चवेक्खणञाणं. तेनाह ‘‘चतूसु ठानेसू’’तिआदि. दस्सितधम्मेसूति वुत्तधम्मेसु. वचनमत्तमेव हि तेसं, न पन दस्सनं तादिसस्सेव धम्मस्स अभावतो. भगवता एव वा ‘‘इमे धम्मा अनभिसम्बुद्धा’’ति परस्स वचनवसेन दस्सितधम्मेसु. ‘‘धम्मपटिसम्भिदा’’तिआदीसु (विभ. ७१८) विय धम्म-सद्दो हेतुपरियायोति आह ‘‘सहधम्मेनाति सहेतुना’’ति. हेतूति च उपपत्तिसाधनहेतु वेदितब्बो, न कारको सम्पापको च. अप्पमाणन्ति अनिदस्सनं. निदस्सनञ्हि अन्वयतो ब्यतिरेकतो पमाणङ्गताय ‘‘पमाण’’न्ति वुच्चति. निमित्तन्ति चोदनाय कारणं. तत्थ चोदको चोदनं करोतीति कारणं, धम्मो चोदनं करोति एतेनाति कारणं. तेनाह ‘‘पुग्गलोपी’’तिआदि. खेमन्ति केनचि अप्पटिबन्धियभावेन अनुपद्दुततं.

अन्तरायो एतेसं अत्थि, अन्तरायेवा युत्ताति अन्तरायिका. एवंभूता पन ते यस्मा अन्तरायकरा नाम होन्ति, तस्मा आह ‘‘अन्तरायं करोन्तीति अन्तरायिका’’ति. असञ्चिच्च वीतिक्कमो न तथा सावज्जोति कत्वा वुत्तं ‘‘सञ्चिच्च वीतिक्कन्ता’’ति. सत्त आपत्तिक्खन्धातिआदि निदस्सनमत्तं इतरेसम्पि चतुन्नं ‘‘अन्तरायिका’’ति वुत्तधम्मानं तब्भावे ब्यभिचाराभावतो. इध पन मेथुनधम्मो अधिप्पेतोति इदं अट्ठुप्पत्तिवसेन वुत्तं अरिट्ठसिक्खापदं (पाचि. ४१७-४२२) विय. यस्मा तङ्खणम्पि कामेसु (अ. नि. टी. २.४.८) आदीनवं दिस्वा विरत्तो (अ. नि. टी. २.४.८) होति चे, विसेसं अधिगच्छति, न कामेसु आसत्तो, तस्मा वुत्तं ‘‘मेथुनं…पे… अन्तरायो होती’’ति. तत्थ यस्स कस्सचीति न केवलं पब्बजितस्सेव, अथ खो यस्स कस्सचि. तथा हि वुत्तं ‘‘मेथुनमनुयुत्तस्स, मुस्सतेवापि सासन’’न्ति. तस्मिं अनिय्यानिकधम्मेति तस्मिं परेन परिकप्पितअनिय्यानिकधम्मनिमित्तं. निमित्तत्थे हि इदं कम्मसंयोगे भुम्मं.

चतुवेसारज्जञाणवण्णना निट्ठिता.

अट्ठपरिसवण्णना

१५१. पुरिसस्स सूरतरभावो नाम सङ्गामे पाकटो होति, न गेहे निसिन्नकाले, एवं वेसारज्जञाणस्स आनुभावो पण्डितपरिसासु यत्थ कत्थचीति दस्सेन्तो ‘‘वेसारज्जञाणस्स बलदस्सनत्थ’’न्ति आह. सन्निपतित्वा निसिन्नट्ठानन्ति ठानसीसेन सन्निपतितखत्तियपरिसमेव दस्सेति. एसेव नयो सब्बत्थाति अतिदेसेन आविभावितमत्थं दस्सेतुं ‘‘मारकायिकान’’न्तिआदि वुत्तं सदिसत्थविसयत्ता अतिदेसस्स. यथा हि खत्तियानं समूहो खत्तियपरिसाति अयमत्थो लब्भति, न एवं ‘‘मारपरिसा’’ति एत्थ, मारस्स परिसाति पन मारपरिसाति अयमत्थो अधिप्पेतो. तेनाह ‘‘मारकायिकानं…पे… न मारान’’न्ति. मारकायिकानन्ति मारपक्खियानं. उग्गट्ठानदस्सनवसेनाति सारज्जितब्बट्ठानदस्सनवसेन, एवं उग्गा खत्तिया अत्तनो पुञ्ञतेजेनाति अधिप्पायो. ब्राह्मणा तीसु वेदेसूति इदं इतरेसं अविसयदस्सनवसेन वुत्तं. वेदे सज्झायन्तापि हि खत्तिया वेस्सा च तदत्थविचारणाय येभुय्येन असमत्था एवाति. कस्मा पनेत्थ यामादिपरिसा न गहिताति? भुसं कामाभिगिद्धताय योनिसोमनसिकारविरहतो. यामादयो हि उळारुळारे कामे पटिसेवन्ता तत्थाभिगिद्धताय धम्मस्सवनाय सभावेन चित्तम्पि न उप्पादेन्ति, महाबोधिसत्तानं पन बुद्धानञ्च आनुभावेन आकड्ढियमाना कदाचि तेसं पयिरुपासनादीनि करोन्ति तादिसे महासमये. तेनेव हि विमानवत्थुदेसनापि तन्निमित्ता बहुला नाहोसि. मनुस्सानं वसेनायं कता.

परचक्कवाळेसु च मनुस्सानं विसेसाधिगमो नत्थीति पुच्छति ‘‘किं पन भगवा अञ्ञानि चक्कवाळानिपि गच्छती’’ति. इतरो यदिपि तेसं अरियधम्माधिगमो नत्थि, वासनाय पन तत्थ गन्त्वा धम्मं देसेतीति दस्सेन्तो ‘‘आमगच्छती’’ति आह. केयूरं नानाविधरतनपरिसिब्बितसुवण्णजालविनद्धं भुजाभरणं. अङ्गदं नानागन्धगन्धितं, केवलं वा सुवण्णमयं बाहुवलयं. छिन्नस्सराति द्विधाभूतस्सरा (दी. नि. टी. २.१७२) गग्गरस्सराति गग्गरिकाय विय गग्गरायमानखरस्सरा (दी. नि. टी. २.१७२; अ. नि. टी. ३.८.६९). भासन्तरन्ति तेसं भासं (दी. नि. टी. २.१७२; अ. नि. टी. ३.८.६९) सन्धायाह. ‘‘वीमंसा उप्पज्जती’’ति सङ्खेपतो वुत्तं विवरितुं ‘‘इदं वुत्तं होती’’तिआदि वुत्तं.

सङ्गम्माति समागन्त्वा. आदितो लापो आलापो, वचनपटिवचनवसेन समं लापो सल्लापो. सम्मा, समञ्ञा वा कथा संकथा, संकथाव साकच्छा.

अट्ठपरिसवण्णना निट्ठिता.

चतुयोनिवण्णना

१५२. यवन्ति ताय सत्ता अमिस्सितापि समानजातिताय मिस्सिता विय होन्तीति योनि. सा पन अत्थतो अण्डादिउप्पत्तिट्ठानविसिट्ठो खन्धानं भागसो पवत्तिविसेसोति आह ‘‘खन्धकोट्ठासो योनि नामा’’ति. अण्डे जाताति पठमाय जातिया वसेन वुत्तं, दुतियाय पन अण्डतो, अण्डे वा भिज्जमाने जाताति एवमत्थो वेदितब्बो. तेनाह ‘‘अभिनिब्भिज्ज जायन्ती’’ति. विनाति एतेहि अण्डादीहि बाहिरपच्चयेहि विना. उप्पतित्वा वियाति उप्पज्जनवसेन पतित्वा विय. बाहिरपच्चयनिरपेक्खत्तायेव वा उपपतने साधुकारिनो उपपातिका, ते एव इध ओपपातिकाति वुत्ता. आदि-सद्देन गब्भमले निब्बत्तमहापदुमकुमारादीनं सङ्गहो. निज्झामतण्हिकपेतानं निच्चं दुक्खातुरताय कामसेवना नत्थि, तस्मा ते गब्भसेय्यका न होन्ति, जालवन्तताय न तासं कुच्छियं गब्भो सण्ठाति, तस्मा ते ओपपातिकायेव संसेदजत्तायपि असम्भवतो. नेरयिका वियाति निदस्सनापदेसेन तेसम्पि ओपपातिकत्तं दीपेति. अवसेसाति निज्झामतण्हिकनेरयिके ठपेत्वा अवसेसा विनिपातिका. यक्खानं चातुमहाराजिकताय ओपपातिकभावे एव आपन्ने तं निवत्तेतुं ‘‘एवं यक्खापी’’ति वुत्तं. तथा हि ते न भुम्मदेवा न च विनिपातिकाति.

चतुयोनिवण्णना निट्ठिता.

पञ्चगतिवण्णना

१५३. गन्तब्बाति उपपज्जितब्बा. यथा हि कम्मभवो परमत्थतो असतिपि कारके पच्चयसामग्गिया सिद्धो तंसमङ्गिना सन्तानलक्खणेन सत्तेन कतोति वोहरीयति, तथा उपपत्तिभवलक्खणा गतियो परमत्थतो असतिपि गमके तंतंकम्मवसेन येसं तानि कम्मानि, तेहि गन्तब्बाति वोहरीयन्तीति. एवं सद्दत्थतो गतिं दस्सेत्वा अत्थुद्धारनयेनपि तं दस्सेतुं ‘‘अपिचा’’तिआदि वुत्तं. येसु निरयादिभेदेसु उपपत्तिभवेसु गति-सद्दो निरूळ्हो, ततो अञ्ञत्थापि गतिसद्दप्पवत्ति अत्थि, तं एकेन गति-सद्देन विसेसेत्वा आह ‘‘गतिगती’’ति यथा ‘‘दुक्खदुक्खं, (सं. नि. ४.३२७) रूपरूप’’न्ति (विसुद्धि. २.४४९) च. उप्पादावत्थाय गमनं उपगमनन्ति ‘‘निब्बत्तिगती’’ति वुत्ता. गतिन्ति चित्तगतिं. तेनाह ‘‘अज्झासयगति नामा’’ति, अज्झासयप्पवत्तीति अत्थो. तदट्ठकथायं (म. नि. अट्ठ. २.५०३) पन ‘‘गतिन्ति निप्फत्ति’’न्ति अत्थो वुत्तो. ब्रह्मनिमन्तनसुत्ते (म. नि. १.५०३) हि अयं पाळीति. जुतिन्ति आनुभावं. विभवोति विनासो. सो हि विगमोति अत्थेन गति. तेनेव निब्बानं अरहतो गतीति (परि. ३३९) अनुपादिसेसनिब्बानं अरहतो गति विगमो विभवोति अनेकत्थत्ता धातूनं. द्वेयेव गतियोति द्वेव निप्फत्तियोति अत्थोति आह ‘‘अयं निप्फत्तिगति नामा’’ति.

यस्स उप्पज्जति, तं ब्रूहेन्तो एव उप्पज्जतीति अयो, सुखं. नत्थि एत्थ अयोति निरयो. ततो एव रमितब्बं अस्सादेतब्बं तत्थ नत्थीति दस्सेन्तो आह ‘‘निरतिअत्थेन निरस्सादट्ठेन निरयो’’ति. तिरियं अञ्चिताति देवमनुस्सादयो विय उद्धं दीघा अहुत्वा तिरियं दीघाभि अत्थो. पकट्ठतो सुखतो अयनं अपगमो पेच्चभावो, तं पेच्चभावं पत्तानं विसयोति पेतयोनिमेव वदति. मनसो उस्सन्नत्ताति सतिसूरभावब्रह्मचरिययोग्यतादिगुणवसेन उपचितमानसताय उक्कट्ठगुणचित्ततायाति अत्तो. अयं पनत्थो निप्परियायतो जम्बुदीपवासीवसेन वेदितब्बो. यथाह – ‘‘तीहि, भिक्खवे, ठानेहि जम्बुदीपिका मनुस्सा उत्तरकुरुके मनुस्से अधिग्गण्हन्ति देवे च तावतिंसे. कतमेहि तीहि? सूरा सतिमन्तो इध ब्रह्मचरियवासो’’ति (अ. नि. ९.२१). तेहि पन समानरूपादिताय सद्धिं परित्तदीपवासीहि इतरमहादीपवासिनोपि मनुस्सातेव पञ्ञायिंसु. लोकिया पन ‘‘मनुनो अपच्चभावेन मनुस्सा’’ति वदन्ति. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन परमत्थदीपनियं विमानवत्थुसंवण्णनायं (वि. व. अट्ठ. ३) वुत्तनयेन गहेतब्बो. आनुभावेहीति देवानुभावसङ्खातेहि इद्धिविसेसेहि. तत्थ कामा देवा कामगुणेहि चेव इद्धिविसेसेहि च इतरे इद्धिविसेसेहेव दिब्बन्ति कीळन्ति जोतन्ति, सरणन्ति वा गम्मन्ति, अभित्थवियन्तीति वा देवाति.

तिरच्छानयोनिञ्चातिआदीसूति एत्थ तिरच्छानयोनिपेत्तिविसयग्गहणेन खन्धानं एव गहणं तेसं तादिसस्स परिच्छिन्नस्स ओकासस्स अभावतो. यत्थ वा ते अरञ्ञसमुद्दपब्बतादिके निबद्धवासं वसन्ति, तादिसस्स ठानस्स वसेन ओकासोपि गहेतब्बो. निरयूपगादीहि सत्तेहि मग्गितब्बतो मग्गो पटिपज्जितब्बा पटिपदा चाति तं तं कम्ममेव वुत्तन्ति आह ‘‘उभयेनपी’’तिआदि. यथा च पटिपन्नोति इमिना तस्स कम्मस्स कतूपचिताकारमाह. एत्थ च निरयगामिञ्च मग्गं निरयगामिनिञ्च पटिपदन्ति इमिना साधारणतो निरयसंवत्तनियं कम्मं वत्वा पुन तं तं सन्तानपतितताय असाधारणतं दस्सेतुं ‘‘यथापटिपन्नो’’तिआदि वुत्तन्ति दट्ठब्बं. विनिपतन्तीति विवसा, विरूपं वा निपतन्ति. कस्मा पनेत्थ पञ्चगतिपरिच्छेदकञाणं दस्सेन्तो भगवा ‘‘निब्बानञ्चाह’’न्तिआदिमाहाति अनुयोगं सन्धायाह ‘‘इदं पना’’तिआदि. न हि भगवा अत्तनो बुद्धसुबुद्धतं विभावेन्तो सावसेसं कत्वा देसनं देसेति.

पञ्चगतिवण्णना निट्ठिता.

ञाणपवत्ताकारवण्णना

१५४. ञाणप्पवत्ताकारन्ति ञाणस्स पवत्तिआकारं, ञाणस्स वा पवत्तिपकारं. एकन्तदुक्खाति एकन्तेन दुक्खा अच्चन्तदुक्खा. ता पन सब्बकालं दुक्खा सुखालयेनपि असम्मिस्साति दस्सेन्तो आह ‘‘निच्चदुक्खा निरन्तरदुक्खा’’ति. बहलाति अतनुका, महन्ताति अत्थो. तिब्बाति वा तिखिणा. खराति कक्खळा. कटुकाति वा अनिट्ठा. कस्सति खणीयतीति कासु, आवाटो. कसीयति चीयतीति कासु, रासि. फुनन्तीति द्वीहि हत्थेहि अङ्गारानि उक्खिपित्वा पटिवातं ओफुनन्ति, तेन तेसं सकलसरीरं डय्हति. तेनाह ‘‘परिदड्ढगत्ता’’ति. पुरिसप्पमाणं पोरिसं. एकपथेनेवाति एकमग्गभूतेनेव. अनुक्कमनीयेनाति उक्कमितुं अपक्कमितुं असक्कुणेय्येन.

ननु च दिब्बचक्खुञाणं पच्चुप्पन्नवण्णारम्मणं, तेन कथं रूपन्तरसमङ्गिं निरये निब्बत्तसत्तं ‘‘अयं सो’’ति जानातीति चोदनं सन्धायाह ‘‘तत्थ किञ्चापी’’तिआदि. यथाकम्मूपगञाणेन ‘‘अयं सो’’ति सल्लक्खेति, तस्स पन दिब्बचक्खुआनुभावेन पत्तब्बत्ता ‘‘दिब्बचक्खुबलं नाम एतन्ति वुत्तं.

पुरिमनयेनेवाति ‘‘गूथकूपो विय तिरच्छानयोनि दट्ठब्बा’’तिआदिना अङ्गारकासुपमायं वुत्तनयेनेव. दुक्खा वेदना बहुला एतासूति दुक्खबहुला. बहलपत्तपलासोति अविरळतनुविपुलपण्णो. सुखपरिभोगं महापासादं दस्सेतुं ‘‘दीघपासादो’’ति वुत्तं चतुरस्सपासादादीनं खुद्दकत्ता. उण्णामयअत्थरणेनाति उण्णामयलोहितअत्थरणेन. उत्तरं उपरिभागं छादेतीति उत्तरच्छदो, वितानं. तं पन लोहितवितानं इधाधिप्पेतन्ति ‘‘रत्तवितानेना’’ति वुत्तं.

अपरभागयोजनाति पाळियं ‘‘अपरेन समयेना’’ति वुत्तस्स अपरभागस्स योजना. सा पन एकदेसेन पुरिमभागे वुत्ते एव सुविञ्ञेय्या होतीति ‘‘यथा सो’’तिआदिमाह. मग्गारुळ्हमेवाति मग्गं उपगतमत्तमेव.

नियमाभावाति ‘‘दिब्बचक्खुनाव पस्सती’’ति नियमस्स अभावा. ‘‘दिब्बचक्खुनापि पस्सिस्सती’’ति इदं न अनुत्तरसुखानुभवनस्स दिब्बचक्खुगोचरत्ता वुत्तं, अनागतस्स पन तस्स दिब्बचक्खुपरिभण्डभूतेन अनागतंसञाणेन दस्सनमेवाति कारणूपचारेन वुत्तं. पाळियं पन ‘‘चेतसा चेतो परिच्च पजानामि’’च्चेव वुत्तं. ‘‘अत्थतो पन नाना होती’’ति सङ्खेपतो वुत्तमत्थं विवरितुं ‘‘देवलोकसुखं ही’’तिआदिं वत्वा यथादस्सितउपमाहिपि अयमत्थो पाकटो एवाति दस्सेन्तो ‘‘उपमायम्पी’’तिआदिमाह. गोत्रभुञाणुप्पादतो पट्ठाय निरोधं पस्सित्वा उप्पन्नमग्गफलपच्चवेक्खणवसेन चेव परतो फलसमापत्तिसमापज्जनवसेन च अरियसावको निरोधे सयितो विय होति तदपस्सयेनेव पवत्तनतोति आह ‘‘निरोधसयनवरगत’’न्ति. तेनाह ‘‘निब्बाना…पे… पस्सती’’ति.

ञाणपवत्ताकारवण्णना निट्ठिता.

दुक्करकारिकादिसुद्धिवण्णना

१५५. पुच्छानुसन्धिआदिअनुसन्धित्तयतो अञ्ञत्ता ‘‘पाटियेक्कं अनुसन्धिवसेना’’ति वुत्तं. न केवलं ‘‘दुक्करकारिकाय सुद्धि होती’’ति एवंलद्धिको एव, अथ खो दुक्करचारीसु अभिप्पसन्नोति दस्सेतुं ‘‘अपिचा’’तिआदि वुत्तं. चतुकुण्डिकोति द्वीहि पादेहि हत्थेहीति चतूहि अङ्गेहि कुण्डनको आहिण्डनको. छमानिकिण्णन्ति भूमियं खित्तं. भक्खसन्ति आहारं.

मच्छरियमलादिपापधम्मविगमनतो मेत्तादिगुणानुब्रूहनतो च ब्रह्मं सेट्ठं चरियन्ति ब्रह्मचरियं, दानं. तथा हि तं भगवता पण्डितपञ्ञत्तं वुत्तं. एवं सेसेसुपि यथारहं ब्रह्मचरियपरियायो निद्धारेत्वा वत्तब्बो. किन्ति कीदिसं. वतन्ति समादिन्नवतं. सुचिण्णस्साति सुट्ठु चिण्णस्स पुञ्ञस्स. इद्धीति आनुभावो. जुतीति वत्थाभरणोभाससमुज्जला सरीरप्पभा. बलवीरियूपपत्तीति कायबलेन चेव उस्साहेन च समन्नागमो.

तेन पाणि कामददोति तेन अद्धिकानं उपगच्छन्तानं हत्थं पसारेत्वा असय्हसेट्ठिनो दानट्ठानदस्सनमयेन पुञ्ञेन इदानि मय्हं हत्थो कप्परुक्खो विय कामददो इच्छितिच्छितदायी, कामददो होन्तो च मधुस्सवो इट्ठवत्थुविस्सज्जनको जातो. तेन मे ब्रह्मचरियेनाति तेन मम यथावुत्तकायवेय्यावटियकम्मसङ्खातेन सेट्ठचरियेन. पुञ्ञन्ति पुञ्ञफलं. तम्पि हि पुज्जसभावतो, उत्तरपदलोपेन वा ‘‘एवमिदं पुञ्ञं पवड्ढती’’तिआदीसु (दी. नि. ३.८०) ‘‘पुञ्ञ’’न्ति वुच्चति.

पञ्च सिक्खापदानि समाहटानि पञ्चसिक्खापदं यथा ‘‘तिभवं, तिसकट’’न्ति च. ब्रह्मचरियस्मिन्ति धम्मदेसनाय. सा हि विनेय्यानं ब्रह्मभावावहनतो ब्रह्मं सेट्ठं चरियं, ब्रह्मुनो वा भगवतो वाचसिकं चरियन्ति ‘‘ब्रह्मचरिय’’न्ति वुच्चति.

सहस्सं मच्चुहायिनन्ति सहस्समत्ता अरहत्तसमधिगमेन मच्चुविसयातिक्कमेन मच्चुपहायिनो जाता. ब्रह्मचारी भविस्सामाति एत्थ येन ब्रह्मचरियेन ते ब्रह्मचारिनोति वुच्चन्ति, तं ब्रह्मचरियं निद्धारेत्वा आह ‘‘मेथुनविरति ब्रह्मचरियन्ति वुत्ता’’ति.

नातिक्कमामाति न अतिचराम अगमनीयट्ठानेपि इतरत्थापि न वीतिक्कमाम. तेनाह ‘‘अञ्ञत्र ताहि ब्रह्मचरियं चरामा’’ति. अम्हन्ति अम्हाकं.

अत्तदमनवसेनाति यथापटिञ्ञं अरहन्तानं अनुकरणाकारेन पवत्तचित्तदमनवसेन, मनच्छट्ठानं इन्द्रियानं दमनेनाति अत्थो. सिखाप्पत्तसेट्ठचरियताय अरियमग्गो ब्रह्मचरियं. ब्रह्मं सेट्ठं चरति एतेनाति ब्रह्मचरियं, सत्थुसासनं.

अतरमानानन्ति न तरमानानं देसकालं उदिक्खन्तानं. फलासाव समिज्झतीति सुदुल्लभफलेपि आसा सम्मापयोगमन्वाय समिज्झति एव. विपक्कब्रह्मचरियोस्मीति विसेसेन निप्फन्नपणीतज्झासयो परिपुण्णउळारमनोरथो. सो हि सेट्ठमनोसमाचारताय ब्रह्मचरियपरियायेन वुत्तो.

इदमेव सुत्तं आगतट्ठानन्ति अधिप्पायो तेपिटके बुद्धवचने इदमेव सुत्तपदं ‘‘वीरियं ब्रह्मचरिय’’न्ति आगतट्ठानन्ति अत्थो. वीरियञ्हि तस्मिं विसये उत्तमं परमुक्कंसगतं तादिसचरियाहेतु चाति ब्रह्मचरियन्ति इध वुत्तं. चतुरङ्गसमन्नागतन्ति चतुब्बिधदुक्करकिरियाय साधकस्स चतुब्बिधस्स अत्तनो पवत्तिआकारस्स वसेन चतुरङ्गसमन्नागतं.

कोचि छिन्नभिन्नपटपिलोतिकधरो दसन्तयुत्तस्स वत्थस्स अभावतो निच्चेलोति वत्तब्बतं लभेय्याति तं निवत्तेन्तो आह ‘‘नग्गो’’ति. एवं अकासिं, एवम्पि सत्तपीळा मा अहोसीति अधिप्पायो. यथा ‘‘अभिहटं न सादियामी’’तिआदि (म. नि. १.१५५) भिक्खापरियेसने उक्कट्ठचारितादस्सनं, एवं ‘‘नएहि भद्दन्तिकादिभावोपी’’ति गहेतब्बं. पुरिसन्तरगतायाति पुरिससमीपगताय. संकित्तीयन्ति एतायाति संकित्ति, गामवासिआदीहि समुदायवसेन करियमानकिरिया. इध पन भत्तसंकित्ति अधिप्पेताति आह ‘‘संकित्तेत्वा कतभत्तेसू’’ति. ददन्ति तायाति दत्ति. एकाहं अन्तरभूतं एतस्स अत्थीति एकाहिकं. एस नयो सेसपदेसुपि. एकाहवारेनाति एकाहिकवारेन. ‘‘एकाहिक’’न्तिआदिना वुत्तविधिमेव पटिपाटिया पवत्तभावं दस्सेतुं पुन वुत्तं. तेनाह ‘‘इति एवरूप’’न्तिआदि.

एरकतिणादीनि वाति एरकतिणादीनि गन्थित्वा कतनिवासनानि छवदुस्सानि, निहीनदुस्सानीति अत्थो. तन्तावुतानन्ति तन्तं पसारेत्वा वीतानं. पकतिकण्टकेति सलाककण्टके.

१५६. नेकवस्सगणसञ्जातन्ति अनेकवस्ससमूहसञ्जातं. ननु च इदानेव ‘‘सायततियकम्पि उदकोरोहनानुयोगमनुयुत्तो’’ति वुत्तं, ‘‘नेकवस्सगणिकं रजोजल्लं काये सन्निचित’’न्ति च, तदुभयं एकस्मिं कथं सम्भवतीति आह ‘‘इदं अत्तनो रजोजल्लकवतसमादानकालं सन्धाय वदती’’ति. एतेनेव ‘‘अचेलको होमी’’ति वुत्तअचेलकपटिञ्ञा, ‘‘साणानिपि धारेमी’’तिआदिना वुत्तछन्नकपटिञ्ञा, तत्थापि साण-मसाण-छवदुस्सादि-निवत्थ-पटिञ्ञा च अविरुद्धाति दट्ठब्बा तस्मिं तस्मिं काले तथा तथा पटिपन्नत्ता. तेति अचेलका. सङ्घातन्ति सब्बसो घातं. तेनाह ‘‘वध’’न्ति. सीलवा नाम नत्थि ‘‘अनभिसन्धिकम्पि पापं होती’’ति एवं लद्धिकत्ता. सीलं अधिट्ठायाति इदं पटिक्कमनकिरियं सन्धाय वुत्तं.

पासण्डपरिग्गहणत्थायाति पासण्डेसु असारसारभाववीमंसनत्थाय. तं पब्बज्जन्ति आजीवकपब्बज्जं. विकटभोजनेति विकतभोजने विरूपभोजने. तेनाह ‘‘अपकतिभोजने’’ति.

१५७. भिंसनकतस्मिन्ति भावसाधनभावी इदं पदन्ति आह ‘‘भिंसनकतस्मिं भिंसनककिरियाया’’ति. ‘‘भिंसनकत्तस्मि’’न्ति वत्तब्बे एकस्स त-कारस्स लोपो दट्ठब्बो. येभुय्यग्गहणं लोमवन्तवसेनपि योजेतब्बं, न लोमवसेनाति आह ‘‘बहुतरानं वा’’तिआदि.

सु-सद्दे उ-कारस्स ओ-कारं कत्वा पाळियं ‘‘सोतत्तो’’ति वुत्तन्ति तदत्थं विवरन्तो ‘‘सुतत्तो’’ति आह. सुट्ठु अवतत्तोति वा सोतत्तो. सोसिन्नोति एत्थापि एसेव नयो. सुद्धिवसनत्थायाति संसारसुद्धिगवेसनत्थाय.

विहारस्मिन्ति पच्चत्ते भुम्मवचनन्ति आह ‘‘विहारो एव हि ‘विहारस्मि’न्ति वुत्तो’’ति. तेनेव चाति तेनेव विभत्तिविपल्लासवसेन. एवं अत्थोति अयं एवं लिङ्गविपल्लासवसेन अत्थो वेदितब्बो. दुक्खप्पत्तोति आनेत्वा सम्बन्धो. सब्बत्थाति सुखदुक्खे लाभालाभादिके च. तुलितोति तुलासदिसो.

दुक्करकारिकादिसुद्धिवण्णना निट्ठिता.

आहारसुद्धिवण्णना

१५८. सुज्झितुन्ति संसारतो सुज्झितुं.

१५९. आसीतिकपब्बानीति आसीतिकपिट्ठिपब्बानि, ‘‘काळपब्बानी’’ति वदन्ति. पब्बानं मज्झे. उन्नतुन्नतानीति मंसे मिलाते द्विन्नं सन्धीनं अन्तरे वातेनुद्धुमातधमनीजालताय उन्नतानि उन्नतानीति. आनिसदन्ति आनिसदट्ठानं. निसिन्नट्ठानन्ति पंसूहि, वालिकाहि वा निचितं निसिन्नट्ठानं. सरपोङ्खेनाति सरस्स पोङ्खप्पदेसेन, सरपोङ्खसञ्ञितेन वा मग्गेन. अक्कन्तन्ति अक्कन्तट्ठानं. तक्कगोळिकसदिसानं, सरीरघंसनत्थं कत कुरुविन्दगोळकानं वा आवळि वट्टनाहारो. वंसतोति पिट्ठिवंसतो. मण्डलेति भित्तिपादानं मत्थके ठपितमण्डलके सीसग्गेन पतिट्ठहन्ति. न एवं फासुळियोति यथा यथा वुत्तगोपानसियो पपता तिट्ठन्ति, न एवं बोधिसत्तस्स फासुकापि पपता ठिता.

ओक्खायिकाति अवक्खायिका, हेट्ठा हुत्वा निन्नभावेन पञ्ञायमाना. एवरूपाति यथावुत्तरूपा, निन्नतराति अत्थो. याव पिट्ठिकण्टकंअल्लीना होतीति मय्हं उदरच्छवि याव पिट्ठिकण्टकं, ताव तं आहच्च ठितत्ता अल्लीना होति उदरियस्स परिक्खयेन अन्तानञ्च सुट्ठुमिलातताय. भारियभारियाति गरुतरा. सहउदरच्छविं पिट्ठिकण्टकं, सहपिट्ठिकण्टकं उदरच्छविन्ति योजना. नेव निक्खमति आहारसन्निस्सयआपोधातुया सब्बसो विसुक्खत्ता. पूतिमूलानीति लोममूलानं परिब्रूहनके मंसे लोहिते च परिक्खीणे तानि सुक्खानि ठानतो भट्ठानि अभावेनेव ‘‘पूतिमूलानी’’ति वुत्तानि. तेनाह ‘‘तस्स पना’’तिआदि.

अधिगताति इदानि अधिगता. यथा एतरहि विपस्सनापञ्ञाय अधिगतत्ताति इमिना किञ्चापि महाबोधिसत्ता परिपाकगतञाणा वसीभूतज्झानाभिञ्ञा विपस्सनाय परिकम्मं करोन्ति, यथा च नेसं चरिमभवे विपस्सनाचारो, न तथा तदाति दस्सेति. एतदेवाति यं येन वुत्तं अत्थजातं, एतदेव एत्थ एतस्मिं पाठपदेसे युत्तं पुब्बेनापरं अविरुज्झनतो. इतरथाति भिक्खूहि वुत्तप्पकारेन अननुरूपो सिया ‘‘इमिस्सा’’ति वुत्ताय अञ्ञत्ते.

आहारसुद्धिवण्णना निट्ठिता.

संसारसुद्धिआदिवण्णना

१६०. संसारेनाति अपरापरं चवनुपपज्जनवसेन भवेसु संसरणेन. यं सन्धाय वुत्तं –

‘‘खन्धानञ्च पटिपाटि, धातुआयतनान च;

अब्बोच्छिन्नं वत्तमाना, संसारोति पवुच्चती’’ति. (विसुद्धि. २.६१९; दी. नि. अट्ठ. २.९५; सं. नि. अट्ठ. २.२.६०; अ. नि. अट्ठ. २.४.१९९; ध. स. अट्ठ. निदानकथा; विभ. अट्ठ. २२६; सु. नि. अट्ठ. २.५२३; उदा. अट्ठ. ३९; इतिवु. अट्ठ. १४, ५८; थेरगा. अट्ठ. १.६७, ९९; बु. वं. अट्ठ. ५८; चूळनि. अट्ठ. ६; पटि. म. अट्ठ. २.१.११७; विसुद्धि. महाटी. १.१२७; अ. नि. टी. २.४.९; सारत्थ. टी. १.१);

बहुकन्ति बहुकालं बहुक्खत्तुं. उपपज्जित्वाति तत्थ तत्थ भवे निब्बत्तित्वा. आवासेनाति तस्मिं तस्मिं सत्तावासे आवसनेन निब्बत्तित्वा जीवनेन. खन्धायेव वुत्ता तेसंयेव पवत्तिविसेसस्स तेन तेन परियायेन वुत्तत्ता. बहुयागेति अजसूकरगोमाय्वादिके बहुविधे महायञ्ञे. बहुअग्गीति वाचापेय्यादिवसेन अन्तमसो पाकयञ्ञादिवसेन च बहुकेपि अग्गी परिचरणेन.

१६१. बालदारकोपि ‘‘दहरो’’ति वुच्चतीति ततो विसेसनत्थं ‘‘युवा’’ति वुत्तं. अतिक्कन्तपठमवया सत्ता सभावेन पलितसिरा होन्तीति पठमवये ठितभावं दस्सेतुं ‘‘सुसुकाळकेसो’’ति वुत्तं. जराजिण्णोति जराय जिण्णो, न अकालिकेन जराय अभिभूतो. उक्कंसगतबुद्धताय वुद्धो. तेनाह ‘‘वड्ढित्वा ठितअङ्गपच्चङ्गो’’ति, आरोहपरिणाहवसेन वुद्धिरहितोति अत्थो. जातिमहल्लकोति जातिया महल्लको, न भोगपरिवारादीहीति अत्थो. अद्धगतोति एत्थ अद्ध-सद्दो दीघकालवाचीति आह ‘‘बहुअद्धानं गतो’’ति. वयोतिआदिपदलोपेनायं निद्देसोति आह ‘‘पच्छिमवय’’न्ति. पदसतम्पि…पे… समत्थताति पदसतम्पि पदसहस्सम्पि सोतपथमागच्छन्तमेव उग्गहणसमत्थता परिग्गहेतुं समत्थता. अयञ्च गतिया ब्यापारोति सक्का विञ्ञातुं गहणमत्तभावतो. तदेवाति पदसतम्पि पदसहस्सम्पि. आधारणं अपिलापनवसेन हदये धारणं. उपनिबन्धनं यथा न पमुट्ठं होति, तथा उपेच्च अपरापरं निबन्धनं. अयं पन सतिया ब्यापारोति सक्का विञ्ञातुं. पाळियञ्च ‘‘परमाय गतिया च सतिया च धितिया चा’’ति वुत्तं, परतो च ‘‘एवं अधिमत्तगतिमन्तो’’ति वुत्तं. समत्थवीरियं धिति नामाति विसिट्ठविसयं दस्सेन्तो यथावुत्तसतिसमायोगं तस्स दीपेति. तस्साति यथावुत्तगतिसतिधितीहि सुभधातवचीपरिचितस्स परियत्तिधम्मस्स आगमवसेन अत्थदस्सनसमत्थता युत्तिवसेन कारणदस्सनसमत्थता.

दळ्हं (अ. नि. टी. ३.९.३८) थिरं धनु एतस्साति दळ्हधन्वा, सो एव इध ‘‘दळ्हधम्मा’’ति वुत्तो. पटिसत्तुविधमनत्थं धनुं गण्हातीति धनुग्गहो, सो एव उसुं सरं असति खिपतीति इस्सासोति आह ‘‘धनुं गहेत्वा ठितो इस्सासो’’ति. द्विसहस्सपलं लोहादिभारं वहितुं समत्थं द्विसहस्सथामं. तेनाह ‘‘द्विसहस्सथामं नामा’’तिआदि. दण्डेति धनुदण्डे. याव कण्डप्पमाणाति दीघतो यत्तकं कण्डस्स पमाणं, तत्तके धनुदण्डे उक्खित्तमत्ते आरोपितो चेव होति जियादण्डो, सो च भारो पथवितो मुच्चति, एवं इदं ‘‘द्विसहस्सथामं नाम धनूति दट्ठब्बं. उग्गहितसिप्पोति उग्गहितधनुसिप्पो. कतहत्थोति थिरतरं लक्खेसु अविरज्झनसरक्खेपो. ईदिसो पन तत्थ वसीभूतो कतहत्थो नाम होतीति आह ‘‘चिण्णवसीभावो’’ति. कतं राजकुलादीसु उपेच्च असनं एतेन सो कतूपासनोति आह ‘‘राजकुलादीसु दस्सितसिप्पो’’ति. एवं कतन्ति एवं अन्तोसुसिरकरणादिना सल्लहुकं कतं.

ओलोकेतीति उदिक्खति. एवं सन्तेपि तेसं वारो पञ्ञायतीति तेसं भिक्खूनं ‘‘अयं पठमं पुच्छति, अयं दुतिय’’न्तिआदिना पुच्छनवारो तादिसस्स पञ्ञवतो पञ्ञायति सुखुमस्स अन्तरस्स लब्भनतो. बुद्धानं पन वारोति ईदिसे ठाने बुद्धानं देसनावारो अञ्ञेसं नपञ्ञायनतो बुद्धानंयेव पञ्ञायति. इदानि तमेव पञ्ञायनतं युत्तितो दस्सेन्तो ‘‘विदत्थिचतुरङ्गुलछाय’’न्तिआदिमाह. अच्छरासङ्घाटमत्ते खणे अनेक-कोटिसहस्स-चित्तपवत्तिसम्भवतो ‘‘विदत्थिचतुरङ्गुलछायं अतिक्कमनतो पुरेतरंयेव भगवा…पे… कथेती’’ति वत्वा ततो लहुतरापि सत्थु देसनापवत्ति अत्थेवाति दस्सेन्तो ‘‘तिट्ठन्तु वा ताव एते’’तिआदिमाह. इदानि तत्थ कारणं दस्सेतुं ‘‘कस्मा’’तिआदि वुत्तं. सोळस पदानि कथेतीति एतेन लोकियजनस्स एकपदुच्चारणक्खणे भगवा अट्ठवीससतपदानि कथेतीति दस्सेति. इदानि तस्सपि कारणं दस्सेतुं ‘‘कस्मा’’तिआदि वुत्तं.

धम्मोति पाळि. पज्जति अत्थो एतेनाति पदं, तदत्थो. अत्थं ब्यञ्जेतीति ब्यञ्जनं, अक्खरं. तञ्हि पदवाक्यक्खरभावेहि परिच्छिज्जमानं तं तं अत्थं ब्यञ्जेति पकासेति. तेनाह ‘‘धम्मपदब्यञ्जनन्ति पाळिया पदब्यञ्जनं, तस्स तस्स अत्थस्स ब्यञ्जनकं अक्खर’’न्ति. एतेन अपरापरेहि पदब्यञ्जनेहि सुचिरम्पि कालं कथेन्तस्स तथागतस्स न कदाचि तेसं परियादानं अत्थीति दस्सेति. पञ्हं ब्याकरोन्ति एतेनाति पञ्हब्याकरणं, तथापवत्तपटिभानं. अपरिक्खयपटिभाना हि बुद्धा भगवन्तो, यतो वुत्तं ‘‘नत्थि धम्मदेसनाय हानी’’ति (दी. नि. टी. ३.१४१, ३०५; विभ. मूलटी. १.सुत्तन्तभाजनीयवण्णना). तेनाह ‘‘इमिना किं दस्सेती’’तिआदि. तथा आसन्नपरिनिब्बानस्सपि भगवतो देसनाय इतराय च विसेसातावोति पठमबुद्धवचनम्पि मज्झिमबुद्धवचनम्पि पच्छिमबुद्धवचनम्पि सदिसमेव. आसीतिकवस्सतो परं पञ्चमो आयुकोट्ठासो.

१६२. कामञ्चेत्थ भगवता नागसमालत्थेरस्स अच्छरियअब्भुतपवेदनमुखेन अत्तनो लोमानं हट्ठभावस्स पवेदितत्ता ‘‘लोमहंसनपरियायो’’ति नामं गहितं, तथापि सब्बञ्ञुतञ्ञाणादि-अनञ्ञसाधारणञाणानुभाव-विभावनादिवसेन सोळससमूहतो सीहनादस्स नदनेन देसनाय पवत्तितत्ता ‘‘महासीहनादो’’त्वेव सङ्गीतिकारमहाथेरेहि नामं ठपितन्ति दट्ठब्बं.

महासीहनादसुत्तवण्णनाय लीनत्थप्पकासना समत्ता.

३. महादुक्खक्खन्धसुत्तवण्णना

१६३. ततो परन्ति तिण्णं जनानं उपरि सङ्घो चतुवग्गकरणीयादिकम्मेहि पटिकम्मप्पत्तत्ता. गामं गतोति वुच्चति गामं उद्दिस्स गतत्ता, एवं सावत्थिं पविसितुं विहारतो निक्खन्ता ‘‘पविसिंसू’’ति वुत्ता. परिञ्ञन्ति पहानपरिञ्ञं. सा हि समतिक्कमो, न इतरा. रूपवेदनासुपीति ‘‘रूपानं परिञ्ञं, वेदनानं परिञ्ञ’’न्ति एत्थापि. कामं सब्बेसं तित्थियानं कामादिपरिञ्ञापञ्ञापनहेतुभूतो समयो नत्थि, येसं पन अत्थि, ते उपादाय ‘‘सकसमयं जानन्ता’’ति वुत्तं. ‘‘यतो यतो खो भो अयं भिक्खु विविच्चेव कामेहि…पे… पठमं झानं उपसम्पज्ज विहरति, एत्तावता खो भो कामानं परिञ्ञा होती’’ति एवं सरूपतो पठमज्झानं विभावेतुं असक्कोन्तापि केवलं अच्चन्तप्पहानसञ्ञाय कामानं परिञ्ञं पञ्ञपेय्युं पठमज्झानं वदमाना. तं किस्स हेतु? तादिसस्स आगमाधिगमस्साभावतो. रूपवेदनापरिञ्ञासुपि एसेव नयो. वुच्चेथाति वुच्चेय्य. दुतियपदेपीति ‘‘अनुसासनिया वा अनुसासनि’’न्ति एवं वुत्तवाक्येपि. ते किर भिक्खू.

१६५. न चेव सम्पायिस्सन्तीति न चेव सम्मदेव पकारेहि गमेस्सन्ति ञापेस्सन्ति. तेनाह ‘‘सम्पादेत्वा कथेतुं न सक्खिस्सन्ती’’ति. यस्मा अविसये पञ्हो पुच्छितो होति, तस्मा आपज्जिस्सन्तीति योजना. सदेवकेति अरूपदेवग्गहणं. ते हि लोकियदेवेहि दीघायुकतादिना उक्कट्ठा. समारकेति कामावचरदेवग्गहणं. सब्रह्मकेति रूपावचरब्रह्मग्गहणं. सस्समणब्राह्मणियाति एत्थ समणग्गहणेन पब्बजिते, ब्राह्मणग्गहणेन जातिब्राह्मणे, पुन देवग्गहणेन सम्मुतिदेवे, मनुस्सग्गहणेन अवसिट्ठमनुस्सकायं परियादियति. लोकपजाग्गहणेन पन पयोजनं अट्ठकथायं दस्सितमेव. अञ्ञथा आराधनं नाम नत्थीति इमिना कामरूपवेदनासु अस्सादादीनं याथावतो अवबोधो एव इतो बाहिरकानं नत्थि, कुतो पवेदनाति दस्सेति.

१६६. चित्ताराधनन्ति याथावपवेदनेन परेसं चित्तस्स परितोसनं. बन्धनट्ठेन गुणाति कामरागसंयोजनस्स पच्चयभावेन वत्थुकामेसुपि बन्धनट्ठो वुत्तो, कोट्ठासट्ठो वा गुणट्ठो दट्ठब्बो. तरयन्तीति तरमाना यन्ति गच्छन्ति. अतीतादिभिन्नपठमादिवया एव चित्तता रासिभावेन वयोगुणाति गहिताति आह ‘‘रासट्ठो गुणट्ठो’’ति. चक्खुविञ्ञेय्याति वा चक्खुविञ्ञाणतंद्वारिकविञ्ञाणेहि विजानितब्बा. सोतविञ्ञेय्यातिआदीसुपि एसेव नयो. इट्ठारम्मणभूताति सभावेनेव इट्ठारम्मणजातिका, इट्ठारम्मणभावं वा पत्ता. कमनीयाति कामेतब्बा. मनवड्ढनकाति मनोहरा. एतेन परिकप्पनतोपि इट्ठभावं गण्हाति. पियजातिकाति पियायितब्बसभावा. कामूपसंहिताति कामरागेन उपेच्च सन्धानिया सम्बद्धा (अ. नि. टी. ३.६.६३) कातब्बाति आह ‘‘आरम्मणं कत्वा’’ति.

१६७. सञ्ञं ठपेत्वाति ‘‘इमस्मिं अङ्गुलिकादिपब्बे गहिते सतं होति, इमस्मिं सहस्स’’न्तिआदिना सञ्ञाणं कत्वा गणना. अच्छिद्दगणनाति ‘‘एकं द्वे’’तिआदिना नवन्तविधिना निरन्तरगणना. पिण्डगणनाति सङ्कलनपटुप्पादनादिना पिण्डित्वा गणना. तेनाह ‘‘खेत्तं ओलोकेत्वा’’तिआदि. कसनं कसीति कसिग्गहणेन सब्बो कसिपटिबद्धो जीविकूपायो गहितोति आह ‘‘कसीति कसिकम्म’’न्ति. जङ्घवणिज्जाति जङ्घसत्थवसेन वणिज्जं आह, थलवणिज्जाति सकटसत्थवसेन. आदि-सद्देन नावापणादिवसेन वोहारं. वणिप्पथोति वणिजमग्गो, दानग्गहणवसेन संवोहारोति अत्थो. उसूनं असनकम्मं इस्सत्तं, धनुसिप्पेन जीविका, इध पन इस्सत्तं वियाति इस्सत्तं, सब्बआवुधजीविकाति आह ‘‘आवुधं गहेत्वा उपट्ठानकम्म’’न्ति. पोरोहिच्चामच्चकम्मादि राजकम्मं.आदि-सद्देन रथसिप्पखत्तविज्जासिप्पादि-वुत्तावसेसं महासिप्पं खुद्दकसिप्पञ्च सङ्गण्हाति. सीतस्स पुरक्खतोति सीतस्स पुरतो कतो. यो हि सीतकाले जीविकाहेतु सीतलपदेसं पक्खन्दति, सो वाळमिगादीहि विय सीतेन परिपातियमानो तेन पुरतो कतो विय होति. तेनाह ‘‘सीतेन बाधियमानो’’ति. उण्हस्स पुरक्खतोति एत्थापि एसेव नयो. सरित्वाति संसप्पित्वा. घट्टियमानोति हिंसियमानो बाधियमानो. आबाधनं आबाधो, पीळाति अत्थो. कामहेतुन्ति वा भावनपुंसकनिद्देसो यथा ‘‘विसमं चन्दिमसूरिया परिवत्तन्ती’’ति (अ. नि. ४.७०). तथा सेसपदद्वयेपि. तेनेवाह ‘‘कामानमेव हेतू’’ति. कामानं हेतूति एत्थ पुरिमपदावधारणमयुत्तं तदञ्ञपच्चयपटिक्खेपापत्तितो, तथा उत्तरपदावधारणं कामानं कदाचि अहेतुभावस्सपि सम्भवतो, तस्मा ‘‘उप्पज्जतियेवा’’ति वुत्तं.

उट्ठहतोति इमिना उट्ठानवीरियं वुत्तन्ति आह ‘‘आजीवसमुट्ठापकवीरियेना’’ति. तं वीरियन्ति आजीविकसमुट्ठापकवीरियं. पुब्बेनापरं घटेन्तस्साति आरम्भतो पट्ठाय निरन्तरं पवत्तेन्तस्स. चित्ते उप्पन्नबलवसोकेन सोचतीति चित्तसन्तापेन अन्तो निज्झायति. काये उप्पन्नदुक्खेनाति तस्सेव सोकस्स वसेन काये उप्पन्नदुक्खेन. सोकुद्देसेन तं तं विप्पलपेन्तो वा परिदेवति. उरं ताळेत्वाति वक्खप्पदेसं पहरित्वा. ‘‘मोघ’’न्तिआदि परिदेवनाकारदस्सनञ्चेव सम्मोहापज्जनाकारदस्सनञ्च. मेति वत्वा पुन नोति पुथुवचनं अत्तनो उभयथापि वोहरितब्बतो, ब्यामूळ्हवचनं वा सोकवसेन.

१६८. इध कामग्गहणेन विसेसतो वत्थुकामा गहिताति कामादिग्गहणं कतं, नानन्तरियताय पन किलेसकामोपि गहितो एव. असिचम्मन्ति एत्थ चम्मग्गहणेन न केवलं चम्ममयस्स, चम्मपरिसिब्बितस्सेव वा गहणं, अथ खो सब्बस्सपि आवुधबाधकस्स गहणन्ति दस्सेन्तो ‘‘खेटकफलकादीनी’’ति आह. आदि-सद्देन सरादिसङ्गहो. धनुकलापं सन्नय्हित्वाति धनुञ्चेव खुरप्पतूणिञ्च सन्नय्हित्वा, धनुदण्डस्स जियाय तथाभावकरणादिपि (अ. नि. टी. ३.५.७६) धनुनो सन्नय्हनन्ति. द्विन्नं सेनानं ब्यूहसंविधानेन वा उभतोब्यूळ्हं. विज्जोतलन्तेसूति निसितपीतफलताय विज्जोतनवसेन परिवत्तमानेसु.

पाकारसमीपातिसङ्खारताय पाकारपादा उपकारियो, या ‘‘उद्दापा’’ति वुच्चन्ति. सतदन्तेनाति अनेकसतदन्तकेन, यस्स तिखिणदन्तानि अनेकसतानि मूलानि होन्ति. अतिभारताय दसवीसमत्तापि जना उक्खिपितुं न सक्कोन्ति, यन्तवसेन पन उक्खिपित्वा बन्धित्वा ठपेन्ति. तेनाह ‘‘अट्ठदन्ताकारेना’’तिआदि. ओमद्दन्तीति ओट्ठपेन्ति.

१६९. सन्धिम्पि छिन्दन्ति चोरिकाय जीवितुकामा. निल्लोपन्ति निस्सेसविलोपं, एकं परित्तं गामं परिवारेत्वा तत्थ किञ्चिपि गय्हूपगं असेसेत्वा करमरग्गहणं. तेनाह ‘‘महाविलोप’’न्ति. पन्थदुहनकम्मं अटविमग्गे ठत्वा अद्धिकानं विलुम्पनं. पहारसाधनत्थं (अ. नि. टी. २.२.१) दण्डप्पहारस्स सुखसिद्धिअत्थं. कञ्जितो निब्बत्तं कञ्जियं, आरनालं. यं ‘‘बिलङ्ग’’न्तिपि वुच्चति, तं यत्थ सिञ्चति, सा कञ्जियउक्खलिका. बिलङ्गथालिकसदिसकरणं बिलङ्गथालियं. सीसकपालं उप्पाटेत्वाति अयोगुळपवेसनप्पमाणं छिद्दं कत्वा. सङ्खमुण्डकम्मकारणन्ति सङ्खं विय मुण्डकम्मकारणं.

राहुमुखकम्मकारणन्ति राहुमुखगत-सूरियसदिस-कम्मकारणं. जोतिमालिकन्ति जोतिमालवन्तं कम्मकारणं. हत्थपज्जोतिकन्ति हत्थपज्जोतनकम्मकारणं. एरकवत्तकम्मकारणन्ति एरकवत्तसदिसे सरीरतो बद्धे उप्पाटनकम्मकारणं. चीरकवासिककम्मकारणन्ति सरीरतो उप्पाटितबद्धचीरकाहि निवासापनकम्मकारणं. तं करोन्ता यथा गीवतो पट्ठाय बद्धे कन्तित्वा कटियमेव ठपेन्ति, एवं गोप्फकतो पट्ठाय कन्तित्वा कटियमेव ठपेन्ति. अट्ठकथायं पन ‘‘कटितो पट्ठाय कन्तित्वा गोप्फकेसु ठपेन्ती’’ति वुत्तं. एणेय्यककम्मकारणन्ति एणीमिगसदिसकम्मकारणं. अयवलयानि दत्वाति अयवलयानि पटिमुञ्चित्वा. अयसूलानि कोट्टेन्तीति कप्परजण्णुककोटीसु अयसूलानि पवेसेन्ति. न्ति तं तथाकतकम्मकारणं सत्तं.

बळिसमंसिकन्ति बळिसेहि मंसुप्पाटनकम्मकारणं. कहापणिकन्ति कहापणमत्तसो छिन्दनकम्मकारणं. कोट्टेन्तीति छिन्दन्ति. खारापतच्छिकन्ति तच्छेत्वा खारावसिञ्चनकम्मकारणं. पलिघपरिवत्तिकन्ति पलिघस्स विय परिवत्तनकम्मकारणं. एकाबद्धं करोन्ति अयसूलस्स कोट्टनेन. पलालपीठकन्ति पलालपीठस्स विय सरीरस्स संवेल्लनकम्मकारणं. कारणिकाति घातनकारका. पलालवट्टिं विय कत्वाति यथा पलालपीठं करोन्ता पलालवट्टिं कत्वा संवेल्लनवसेन नं (अ. नि. टी. २.२.१) वेठेन्ति, एवं करोन्तीति अत्थो. छातकेहीति बुभुक्खितेहि कोलेय्यकसुनखेहि. बलवन्तो हि ते जवयोग्गा सूरा च होन्ति. कम्मवसेन सम्परेति एत्थाति सम्परायो, परलोको. तत्थ भवोति सम्परायिको.

१७०. छन्दरागो विनीयति चेव पहीयति च एत्थाति निब्बानं छन्दरागविनयो छन्दरागप्पहानञ्चाति. तेनाह ‘‘निब्बानञ्ही’’ति. तत्थ आगम्माति इदं यो छन्दरागं विनेति पजहति, तस्स आरम्मणं सन्धाय वुत्तं. तीहि परिञ्ञाहीति इमिना ञाततीरणपरिञ्ञाहि परिजानिस्सन्तीति नेतं ठानं विज्जति. को पन वादो पहानपरिञ्ञायाति दस्सेति? तथभावायाति परिजाननकभावाय.