३. ओपम्मवग्गो
१. ककचूपमसुत्तवण्णना
२२२. मोळिन्ति केसरचनं. वेहायसन्ति आकासे. रतनचङ्कोटवरेनाति रतनसिलामयवरचङ्कोटकेन सहस्सनेत्तो सिरसा पटिग्गहि. ‘‘सुवण्णचङ्कोटकवरेना’’तिपि (बु. वं. अट्ठ. २३ दूरेनिदानकथा; जा. अट्ठ. १.२ अविदूरेनिदानकथा) पाठो.
साति मोळि. मोळि एतस्स अत्थीति मोळिको, मोळिको एव मोळियो. फग्गुनोति पन नामं. सङ्खाति समञ्ञा. वेलीयति खणमुहुत्तादिवसेन उपदिसीयतीति वेला, कालोति आह ‘‘तायं वेलायं…पे… अयं कालवेला नामा’’ति. वेलयति परिच्छेदवसेन तिट्ठतीति वेला, सीमा. वेलयति संकिलेसपक्खं चालयतीति वेला, सीलं. अनतिक्कमनट्ठोपि चस्स संकिलेसधम्मनिमित्तं अचलनमेव. विञ्ञुपुरिसाभावे छपञ्चवाचामत्तं ओवादे पमाणं नाम.दवसहगतं कत्वाति कीळासहितं कत्वा.
मिस्सीभूतोति अननुलोमिकसंसग्गवसेन मिस्सीभूतो. ‘‘अवण्णं भासती’’ति सङ्खेपतो वुत्तं विवरितुं ‘‘तापनपचनकोट्टनादीनी’’तिआदि वुत्तं. अधिकरणम्पि करोतीति एत्थ यथा सो अधिकरणाय परिसक्कति, तंदस्सनं ‘‘इमेसं भिक्खून’’न्तिआदि. अधिकरणं आकड्ढतीति अधिकरणं उद्दिस्स ते भिक्खू आकड्ढति, अधिकरणं वा तेसु उप्पादेन्तो आकड्ढति. उद्देसपदं वाति पदसो उद्देसमत्तं वा. नेव पियकम्यतायाति नेव अत्तनि सत्थुनो पियभावकामताय. न भेदाधिप्पायेनाति न सत्थुनो तेन भिक्खुना भेदाधिप्पायेन. अत्थकामतायाति मोळियफग्गुनस्स हितकामताय.
२२४. अवण्णभासनेति भिक्खुनीनं अगुणकथने. छन्दादीनं वत्थुभावतो कामगुणा गेहं विय गेहं, ते च ते सिता निस्सिताति गेहस्सिताति वुत्ता. तण्हाछन्दापि तासं कत्तुकामतापीति उभयेपि तण्हाछन्दा, पटिघछन्दा पन तेसं कत्तुकामता एव. फलिकमणि विय पकतिपभस्सरस्स चित्तसन्तानस्स उपसङ्गो विय विपरिणामकारणं रागादयोति आह ‘‘रत्तम्पि चित्तं विपरिणत’’न्तिआदि. हितानुकम्पीति करुणाय पच्चुपट्ठापनमाह. ‘‘यस्सन्तरतो न सन्ति कोपा’’तिआदीसु (उदा. २०) विय अन्तर-सद्दो चित्तपरियायोति आह ‘‘दोसन्तरोति दोसचित्तो’’ति.
२२५. दुब्बचताय ओवादं असम्पटिच्छन्तो चित्तेनेव पटिविरुद्धो अट्ठासि. गण्हिंसु चित्तं, हदयगाहिनिं पटिपज्जिंसूति अत्थो. पूरयिंसु अज्झासयन्ति अत्थो. एकस्मिं समये पठमबोधियं. एकासनं भोजनस्स एकासनभोजनं, एकवेलायमेव भोजनं. तञ्च खो पुब्बण्हे एवाति आह ‘‘एकं पुरेभत्तभोजन’’न्तिआदि. सत्तक्खत्तुं भुत्तभोजनम्पि इमस्मिं सुत्ते एकासनभोजनन्तेव अधिप्पेतं, न एकासनिकताय एकाय एव निसज्जाय भोजनं. ‘‘अप्पडंस…पे… सम्फस्स’’न्तिआदीसु विय अप्प-सद्दो अभावत्थोति आह ‘‘निराबाधतं, निद्दुक्खत’’न्ति. पधानादिवसेन सल्लहुकं अकिच्छं उट्ठानं सल्लहुकउट्ठानं. न एकप्पहारेनाति न एकवारेन, न एकस्मिंयेव कालेति अधिप्पायो. द्वे भोजनानीति ‘‘अपरण्हे रत्तिय’’न्ति कालवसेन द्वे भोजनानि. पञ्च गुणेति अप्पाबाधादिके पञ्च आनिसंसे. सतुप्पादकरणीयमत्तमेवाति सतुप्पादमत्तकरणीयमेव, निवारेतब्बस्स पुनप्पुनं समादपनञ्च नाहोसि.
मण्डभूमीति ओजवन्तभूमि, यत्थ परिसिञ्चनेन विना सस्सानि किट्ठानि सम्पज्जन्ति. युगे योजेतब्बानि योग्गानि, तेसं आचरियो योग्गाचरियो, तेसं सिक्खापनको. गामणिहत्थिआदयोपि ‘‘योग्गा’’ति वुच्चन्तीति आह पाळियं ‘‘अस्सदम्मसारथी’’ति. चतूसु मग्गेसु येन येन मग्गेन इच्छति. जवसमगादिभेदासु गतीसु यं यं गतिं. तं तं मग्गं आरुळ्हाव ओतिण्णायेव. नेव वारेतब्बा रस्मिविनिग्गण्हनेन. न विज्झितब्बा पतोदलट्ठिया. गमनमेवाति इमे युत्ता मम इच्छानुरूपं मन्दं गच्छन्ति, समं गच्छन्ति, सीघं गच्छन्तीति खुरेसु निमित्तग्गहणं पट्ठपेत्वा सारथिना तेसं गमनमेव पस्सितब्बं होति, न तत्थ नियोजनं. तेहिपि भिक्खूहि. पजहिंसु पजहितब्बं. सालदूसनाति सालरुक्खविसनासका. अञ्ञा च वल्लियो सालरुक्खे विनन्धित्वा ठिता. बहि नीहरणेनाति सालवनतो बहि छड्डनेन. सुसण्ठिताति सण्ठानसम्पन्ना, मरियादं बन्धित्वाति आलवालसम्पादनवसेन मरियादं बन्धित्वा. किपिल्लपुटकं तम्बकिपिल्लकपुटकं. सुक्खदण्डकहरणं आलवालब्भन्तरा.
२२६. विदेहरट्ठे जातसंवड्ढताय वेदेहिका. पण्डा वुच्चति पञ्ञा, ताय इता गता पवत्ताति पण्डिता. गहपतानीति गेहसामिनी. सोरच्चेनाति संयमेन. निवातवुत्तीति पणिपातकारी. निब्बुताति निब्बुतदुच्चरितपरिळाहा. उट्ठाहिकाति उट्ठानवीरियवती. किब्बिसाति कुरूरा.
२२७. एवं अक्खन्तिया दोसं दस्सेत्वाति ‘‘गुणवन्तो’’ति लोके पत्थटकित्तिसद्दानम्पि अक्खन्तिनिमित्तं अयसुप्पत्तिगुणपरिहानिआदिं अक्खमतायआदीनवं पकासेत्वा. वचनपथेति वचनमग्गे युत्तकालादिके. सण्हाभावोपि हि वचनस्स पवत्तिआकारोति कत्वा ‘‘वचनपथो’’ त्वेव वुत्तो. तेसंयेव कालादीनं. मेत्ता एतस्स अत्थीति मेत्तं, उप्पन्नं मेत्तचित्तं एतेसन्ति उप्पन्नमेत्तचित्ता. पुन ‘‘कालेन वा, भिक्खवे’’तिआदि (परि. ३६२, ३६३) पाळि धम्मसभावदस्सनवसेन पवत्ता ‘‘परं चोदनावसेन वदन्ता नाम इमेहि आकारेहि वदन्ती’’ति. अधिमुञ्चित्वाति अभिरतिवसेन तस्मिं पुग्गले भावनाचित्तं मुञ्चित्वा विस्सज्जेत्वा. सो पुग्गलो आरम्मणं एतस्साति तदारम्मणं, मेत्तचित्तं. यदि एवं पदेसविसयं तं कथं निप्पदेसविसयं विय होतीति चोदेन्तो ‘‘कथं तदारम्मणं सब्बावन्तं लोकं करोती’’ति आह, इतरो ‘‘पञ्च वचनपथे’’तिआदिना परिहरति. इध तदारम्मणञ्चाति तस्सेव मेत्तचित्तस्स आरम्मणं कत्वाति पाळियं वचनसेसो दट्ठब्बो. तेनाह ‘‘पुन तस्सेवा’’तिआदि. सब्बा सत्तकायसङ्खाता पजा एतस्स अत्थीति सब्बावन्तोति इममत्थं दस्सेन्तो ‘‘सब्बावन्त’’न्ति आह. विपुलेनाति महाजनारम्मणेन. महन्तपरियायो हि विपुल-सद्दो, महत्तञ्चेत्थ बहुकभावो. तेनाह ‘‘अनेकसत्तारम्मणेना’’ति. तञ्च पुग्गलन्ति पञ्च वचनपथे गहेत्वा आगतपुग्गलं. चित्तस्साति मेत्तासहगतचित्तस्स. एत्थ च मेत्तासहगतेन चेतसा विहरिस्सामाति सम्बन्धो. तत्थ कथन्ति आह ‘‘तञ्च पुग्गलं सब्बञ्च लोकं तस्स चित्तस्स आरम्मणं कत्वा अधिमुच्चित्वा’’ति.
२२८. तदत्थदीपिकन्ति या मेत्तं चेतोविमुत्तिं सम्मदेव भावेत्वा ठितस्स निब्बिकारतो केनचि विकारं न आपादेतब्बता, तदत्थजोतिकं. अपथविन्ति पथवी न होतीति अपथवी. निप्पथविन्ति सब्बेन सब्बं पथवीभावाभावं. तिरियं पन अपरिच्छिन्नाति कस्मा वुत्तं, ननु चक्कवाळपब्बतेहि तं तं चक्कवाळं परिच्छिन्दति? न, तदञ्ञचक्कवाळपथविया एकाबद्धभावतो. तिण्णञ्हि चक्कानं अन्तरसदिसे तिण्णं तिण्णं लोकधातूनं अन्तरेयेव पथवी नत्थि लोकन्तरनिरयभावतो. चक्कवाळपब्बतन्तरेहि सम्बद्धट्ठाने पथवी एकाबद्धाव. विवट्टकाले हि सण्ठहमानापि पथवी यथासण्ठितपथविया एकाबद्धाव सण्ठहति. तेनाह ‘‘तिरियं पन अपरिच्छिन्ना’’ति. इमिनाव गम्भीरभावेन वुत्तपरिमाणतो परं नत्थीति दीपितं होति.
२२९. हलिद्दीति हलिद्दिवण्णं अधिप्पेतन्ति आह ‘‘यं किञ्चि पीतकवण्ण’’न्ति. वण्णसङ्खातं रूपं अस्स अत्थीति रूपी, न रूपीति अरूपीति आह ‘‘अरूपो’’ति. तेनेवाह ‘‘सनिदस्सनभावपटिक्खेपतो’’ति.
२३०. पञ्च योजनसतानीति हिमवन्ततो समुद्दं पविट्ठट्ठानवसेन वुत्तं, न अनोतत्तदहमुखतो. अञ्ञा नदियो उपादाय लब्भमानं गम्भीरतं अप्पमेय्यउदकतञ्च गहेत्वा ‘‘गम्भीरा अप्पमेय्या’’ति वुत्तं. अट्ठकथायं पन तिणुक्काय तापेतब्बत्ताभावदस्सनपरमेतन्ति वुत्तं ‘‘एतेन पयोगेना’’तिआदि.
२३१. तूलिनी विय तूलिनीति आह ‘‘सिम्बलितूललतातूलसमाना’’ति. सस्सरन्ति एवंपवत्तो सद्दो सस्सरसद्दो. अनुरवदस्सनञ्हेतं. तथा भब्भरसद्दो. सब्बमेतं मेत्ताविहारिनो चित्तस्स दूसेतुं असक्कुणेय्यभावदस्सनपरं. अयञ्हेत्थ सङ्खेपत्थो – यथा महापथवी केनचि पुरिसेन अपथविं कातुं न सक्का, यथा आकासे किञ्चि रूपं पट्ठपेतुं न सक्का, यथा गङ्गाय उदकं तिणुक्काय तापेतुं न सक्का, यथा च बिळारभस्तं थद्धं फरुसञ्च सम्फस्सं कातुं न सक्का, एवमेवं मेत्ताय चेतोविमुत्तिया आसेविताय भाविताय बहुलीकताय पञ्च वचनपथे गहेत्वा आगतपुरिसेन केनचि परियायेन चित्तस्स अञ्ञथत्तं कातुं न सक्काति.
२३२. ओचरकाति परूपघातवसेन हीनकम्मकारिनो. तेनाह ‘‘नीचकम्मकारका’’ति. अनधिवासनेनाति अक्खमनेन. मय्हं ओवादकरो न होतीति परम्हि अनत्थकारिम्हि चित्तपदोसनेन आघातुप्पादनेन मम सासने सम्मापटिपज्जमानो नाम न होति.
२३३. अणुन्ति अप्पकं तनु परित्तकं. थूलन्ति महन्तं ओळारिकं. वचनपथस्स पन अधिप्पेतत्ता तं सावज्जविभागेन गहेतब्बन्ति आह ‘‘अप्पसावज्जं वा महासावज्जं वा’’ति. खन्तिया इदं भारियं न होतीति अवोचुं ‘‘अनधि…पे… पस्सामा’’ति. दीघरत्तन्ति चिरकालं, अच्चन्तमेवाति अत्थो. अच्चन्तञ्च हितसुखं नाम अञ्ञाधिगमेनेवाति आह ‘‘अरहत्तेन कूटं गण्हन्तो’’ति.
ककचूपमसुत्तवण्णनाय लीनत्थप्पकासना समत्ता.
२. अलगद्दूपमसुत्तवण्णना
२३४. बाधयिंसूति (सारत्थ. टी. पाचित्तिय ३.४१७) हनिंसु. तंतंसम्पत्तिया विबन्धनवसेन सत्तसन्तानस्स अन्तरे वेमज्झे एति आगच्छतीति अन्तरायो, दिट्ठधम्मिकादिअनत्थो, अनतिक्कमनट्ठेन तस्मिं अन्तराये नियुत्ता, अन्तरायं वा फलं अरहन्ति, अन्तरायस्स वा करणसीलाति अन्तरायिका. तेनाह ‘‘अन्तरायं करोन्तीति अन्तरायिका’’ति. आनन्तरियधम्माति आनन्तरियसभावचेतनाधम्मा. तत्रायं वचनत्थो – चुतिअनन्तरफलं अनन्तरं नाम, तस्मिं अनन्तरे नियुत्ता, तन्निब्बत्तनेन अनन्तरकरणसीला, अनन्तरपयोजनाति वा आनन्तरिका, ते एव आनन्तरियाति वुत्ता. कम्मानि एव अन्तरायिकाति कम्मन्तरायिका. मोक्खस्सेव अन्तरायं करोति, न सग्गस्स मिच्छाचारलक्खणाभावतो. न हि भिक्खुनिया धम्मरक्खितभावो अत्थि. पाकतिकभिक्खुनीवसेन चेतं वुत्तं, अरियाय पन पवत्तं अपायसंवत्तनियमेव. नन्दमाणवको चेत्थ निदस्सनं. उभिन्नं समानच्छन्दतावसेन वा असग्गन्तरायिकता, मोक्खन्तरायिकता पन मोक्खत्थपटिपत्तिया विदूसनतो, अभिभवित्वा पन पवत्तियं सग्गन्तरायिकतापि न सक्का निवारेतुन्ति. अहेतुकदिट्ठिअकिरियदिट्ठिनत्थिकदिट्ठियोव नियतभावं पत्ता नियतमिच्छादिट्ठिधम्मा. पटिसन्धिधम्माति पटिसन्धिचित्तुप्पादमाह. पण्डकादिग्गहणञ्चेत्थ निदस्सनमत्तं सब्बायपि अहेतुकपटिसन्धिया विपाकन्तरायिकभावतो. या हि अरिये उपवदति, सा चेतना अरियूपवादधम्मा. ततो परन्ति खमापनतो उपरि. यं पनेत्थ वत्तब्बं, तं महासीहनादस्स लीनत्थपकासने वुत्तमेव. याव भिक्खुभावं पटिजानाति पाराजिकं आपन्नो. न वुट्ठाति सेसं गरुकापत्तिं. न देसेति लहुकापत्तिं.
अयं भिक्खु अरिट्ठो. रसेन रसं संसन्दित्वाति अनवज्जेन पच्चयपरिभुञ्जनरसेन सावज्जं कामगुणपरिभोगरसं समानेत्वा. उपनेन्तो वियाति बन्धनं उपनेन्तो विय. ‘‘घटेन्तो विया’’तिपि पाठो. उपसंहरन्तो वियाति सदिसतं उपसंहरन्तो विय एकन्तसावज्जे अनवज्जभावपक्खेपेन. पापकन्ति लामकट्ठेन दुग्गतिसम्पापनट्ठेन च पापकं. सेतुकरणवसेन महासमुद्दं बन्धन्तेन विय. सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन ‘‘सावज्ज’’न्ति दिट्ठं ‘‘अनवज्ज’’न्ति गहणेन तेन पटिविरुज्झन्तो. एकन्ततो अनन्तरायिकन्ति गहणेन वेसारज्जञाणं पटिबाहन्तो. कामकण्टकेहि अरियमग्गसम्मापटिपत्ति न उपक्किलिस्सतीति वदन्तो ‘‘अरियमग्गे खाणुकण्टकादीनि पक्खिपन्तो’’ति वुत्तो. पठमपाराजिकसिक्खापदसङ्खाते, ‘‘अब्रह्मचरियं पहाया’’ति (दी. नि. १.८, १९४) आदिदेसनासङ्खाते च आणाचक्के.
पुच्छमाना समनुयुञ्जन्ति नाम. पुच्छा हि अनुयोगोति. तेनाधिगताय लद्धिया अनुवज्जनत्थं पच्चनुभासनेन पुन पटिजानापनं पतिट्ठापनं, तं पनस्स आदाय समादापनं विय होतीति आह ‘‘समनुगाहन्ति नामा’’ति. तस्सा पन लद्धिया अनुयुञ्जिताय वुच्चमानम्पि कारणं कारणपतिरूपकमेवाति तस्स पुच्छनं समनुभासनं. अनुदहनट्ठेन अनुपायपटिपत्तिया सम्पति आयतिञ्च अनुदहनट्ठेन. महाभितापनट्ठेन अनवट्ठितसभावताय. इत्तरपच्चुपट्ठानट्ठेन मुहुत्तरमणीयताय. तावकालिकट्ठेन परेहि अभिभवनीयताय. सब्बङ्गपच्चङ्गपलिभञ्जनट्ठेन छेदनभेदनादिअधिकरणभावेन. उग्घाटसदिसताय अधिकुट्टनट्ठेन. अवणे वणं उप्पादेत्वा अन्तो अनुपविसनसभावताय विनिविज्झनट्ठेन. दिट्ठधम्मिकसम्परायिकअनत्थनिमित्तताय सासङ्कसप्पटिभयट्ठेन.दिट्ठिथामेनाति तस्सा दिट्ठिया थामगतभावेन. दिट्ठिपरामासेनाति दिट्ठिसङ्खातपरामसनेन. दिट्ठियेव हि धम्मसभावं अतिक्कमित्वा परतो आमसनेन परामासो. अभिनिविस्साति तण्हाभिनिवेसपुब्बङ्गमेन दिट्ठाभिनिवेसेन ‘‘इदमेवेत्थ तथ’’न्ति अभिनिविसित्वा. यस्मा हि अभिनिवेसनं तत्थ अभिनिविट्ठं नाम होति.तस्मा आह ‘‘अधिट्ठहित्वा’’ति.
२३५. नत्थीति वत्तुकामोपीति अत्तनो लद्धिं निगुहेतुकामताय अवजानितुकामोपि. सम्पटिच्छति पटिजानाति. द्वे कथाति विसंवादनकथं सन्धाय वदति. अभूतकथा हि पुब्बे पवत्ता भूतकथाय वसेन द्वे कथाति वुच्चति.
२३६. कस्स खो नामाति इमिना सत्था ‘‘न मम तुय्हं तादिसस्स अत्थाय धम्मदेसना नाम भूतपुब्बा’’ति दस्सेति. तेनाह ‘‘खत्तियस्स वा’’तिआदि.
ञाणमया उस्मा एतस्स अत्थीति उस्मी, तथारूपेहि पच्चयेहि अनुस्मीकतो तस्मिं अत्तभावे पटिवेधगब्भोअपि उस्मीकतोति विकतभावतो पञ्ञाबीजमस्स इमस्मिं धम्मविनये अपि नु अत्थीति भगवा भिक्खू पुच्छति. ते पटिक्खिपन्ता वदन्ति ठानगतेन दुच्चरितेन ञाणुपहतभावं सम्पस्सन्ता. नित्तेजभूतोति नित्तेजं भूतो तेजोहानिप्पत्तो. ततो एव भिक्खूनम्पि सम्मुखा ओलोकेतुं असमत्थताय पत्तक्खन्धो अधोमुखो. सहधम्मिकं किञ्चि वत्तुं अविसहनतो अप्पटिभानो. सम्पत्तूपगन्ति सम्पत्तिआवहं. पटिप्पस्सम्भेन्तोति पटिसेधेन्तो.
२३७. अन्तरायकरलद्धिया सभावविभावनेन परिसं सोधेति. निस्सारेति नीहरति अविसुद्धदिट्ठिताय. कस्सचि बुद्धानुभावं अजानन्तस्स. तस्स हि एवं भवेय्य ‘‘सहसा कथित’’न्ति. न हि कदाचि बुद्धानं सहसा किरिया नाम अत्थि. अस्साति ‘‘कस्सची’’ति वुत्तभिक्खुस्स. सुत्वापि तुण्हीभावं आपज्जेय्याति अथापि सियाति सम्बन्धो. तं सब्बन्ति ‘‘सचे ही’’तिआदिना वुत्तं सब्बं परिकप्पनं. न करिस्सन्तीति परिसाय लद्धिं सोधेतीति सम्बन्धो. लद्धिं पकासेन्तोति महासावज्जतावसेन पकासेन्तो. सञ्ञावितक्केहीति सुभनिमित्तानुब्यञ्जनग्गाहादिवसेन पवत्तेहि सञ्ञावितक्केहि. तेनाह ‘‘किलेसकामसम्पयुत्तेही’’ति. मेथुनसमाचारन्ति इदं अधिकारवसेन वुत्तं. तदञ्ञम्पि पन – ‘‘अपिच खो मातुगामस्स उच्छादनं परिमद्दनं नहापनं सम्बाहनं सादियती’’तिआदिना (अ. नि. ७.५०) आगतं विसभागवत्थुविसयं आमिसपरिभोगं. ‘‘अञ्ञत्रेव कामेहि अञ्ञत्र कामसञ्ञाहि अञ्ञत्र कामवितक्केहि समाचरिस्सती’’ति नेतं ठानं विज्जति.
२३८. योनिसो पच्चवेक्खणेन नत्थि एत्थ छन्दरागोति निच्छन्दरागो, तं निच्छन्दरागं. कदाचि उपोसथिकभावेन समादिन्नसीलापि होन्ति कदाचि नोति अनिबद्धसीलानं गहट्ठानं. सीलसमादानभावतो अन्तरायकरं. वत्थुकामानं सच्छन्दरागपरिभोगञ्च. अपच्चवेक्खणेन भिक्खूनं आवरणकरं. पच्चयानं सच्छन्दरागपरिभोगञ्च. अयं अरिट्ठो दुग्गहिताय परियत्तिया वसेन अम्हे चेव अब्भाचिक्खति, अत्तानञ्च खनति, बहुञ्च अपुञ्ञं पसवतीति एवं सञ्ञा मा होन्तूति दुग्गहिताय परियत्तिया दोसं दस्सेन्तो आह. उग्गण्हन्तीति सज्झायन्ति चेव वाचुग्गतं करोन्ता धारेन्ति चाति अत्थो.
सुत्तन्तिआदिना नवप्पभेदम्पि परियत्तिधम्मं परियादियति. कथं सुत्तं नवप्पभेदं? सगाथकञ्हि सुत्तं गेय्यं, निग्गाथकं सुत्तं वेय्याकरणं, तदुभयविनिमुत्तञ्च सुत्तं उदानादिविसेससञ्ञाविरहितं नत्थि, यं सुत्तङ्गं सिया, मङ्गलसुत्तादीनञ्च सुत्तङ्गसङ्गहो न सिया गाथाभावतो धम्मपदादीनं विय, गेय्यङ्गसङ्गहो वा सिया सगाथकत्ता सगाथावग्गस्स विय, तथा उभतोविभङ्गादीसु सगाथकप्पदेसानन्ति? वुच्चते –
सुत्तन्ति सामञ्ञविधि, विसेसविधयो परे;
सनिमित्ता निरूळ्हत्ता, सहताञ्ञेन नञ्ञतो. (दी. नि. टी. १.निदानकथावण्णना; अ. नि. टी. २.४.६; सारत्थ. टी. १.बाहिरनिदानकथा);
सब्बस्सपि हि बुद्धवचनस्स सुत्तन्ति अयं सामञ्ञविधि. तेनेवाह आयस्मा महाकच्चानो नेत्तियं (नेत्ति. १.सङ्गहवार) ‘‘नवविधसुत्तन्तपरियेट्ठी’’ति. ‘‘एत्तकं तस्स भगवतो सुत्तागतं सुत्तपरियापन्नं (पाचि. ६५५, १२४२), सकवादे पञ्च सुत्तसतानी’’ति (ध. स. अट्ठ. निदानकथा; कथा. अट्ठ. निदानकथा) एवमादि च एतस्स अत्थस्स साधकं. तदेकदेसेसु पन गेय्यादयो विसेसविधयो तेन तेन निमित्तेन पतिट्ठिता. तथा हि गेय्यस्स सगाथकत्तं तब्भावनिमित्तं. लोकेपि हि ससिलोकं सगाथकं वा चुण्णियगन्थं ‘‘गेय्य’’न्ति वदन्ति. गाथाविरहे पन सति पुच्छं कत्वा विस्सज्जनभावो वेय्याकरणस्स तब्भावनिमित्तं. पुच्छाविस्सज्जनञ्हि ‘‘ब्याकरण’’न्ति वुच्चति, ब्याकरणमेव वेय्याकरणं.
एवं सन्ते सगाथकादीनम्पि पुच्छं कत्वा विस्सज्जनवसेन पवत्तानं वेय्याकरणभावो आपज्जतीति? नापज्जति गेय्यादिसञ्ञानं अनोकासभावतो, ‘‘गाथाविरहे सती’’ति विसेसितत्ता च. तथा हि धम्मपदादीसु केवलं गाथाबन्धेसु, सगाथकत्तेपि सोमनस्सञाणमयिकगाथायुत्तेसु, ‘‘वुत्तञ्हेत’’न्ति (इतिवु. १) आदिवचनसम्बन्धेसु, अब्भुतधम्मपटिसंयुत्तेसु च सुत्तविसेसेसु यथाक्कमं गाथा-उदान-इतिवुत्तक-अब्भुतधम्म-सञ्ञा पतिट्ठिता, तथा सतिपि गाथाबन्धभावे भगवतो अतीतासु जातीसु चरियानुभावप्पकासकेसु जातकसञ्ञा, सतिपि पञ्हविस्सज्जनभावे सगाथकत्ते च केसुचि सुत्तन्तेसु वेदस्स लभापनतो वेदल्लसञ्ञा पतिट्ठिताति एवं तेन तेन सगाथकत्तादिना निमित्तेन तेसु तेसु सुत्तविसेसेसु गेय्यादिसञ्ञा पतिट्ठिताति विसेसविधयो सुत्तङ्गतो परे गेय्यादयो. यं पनेत्थ गेय्यङ्गादिनिमित्तरहितं, तं सुत्तङ्गं विसेससञ्ञापरिहारेन सामञ्ञसञ्ञाय पवत्तनतोति. ननु च सगाथकं सुत्तं गेय्यं, निग्गाथकं सुत्तं वेय्याकरणन्ति सुत्तङ्गं न सम्भवतीति चोदना तदवत्था एवाति? न तदवत्था सोधितत्ता. सोधितञ्हि पुब्बे ‘‘गाथाविरहे सति पुच्छाविस्सज्जनभावो वेय्याकरणस्स तब्भावनिमित्त’’न्ति.
यञ्च वुत्तं ‘‘गाथाभावतो मङ्गलसुत्तादीनं सुत्तङ्गसङ्गहो न सिया’’ति (खु. पा. ५.१; सु. नि. २६१), तं न, निरुळ्हत्ता. निरुळ्हो हि मङ्गलसुत्तादीनं सुत्तभावो. न हि तानि धम्मपदबुद्धवंसादयो विय गाथाभावेन पञ्ञातानि, किन्तु सुत्तभावेनेव. तेनेव हि अट्ठकथायं ‘‘सुत्तनामक’’न्ति नामग्गहणं कतं. यं पन वुत्तं ‘‘सगाथकत्ता गेय्यङ्गसङ्गहो सिया’’ति, तदपि नत्थि, यस्मा सहताञ्ञेन. सह गाथाहीति हि सगाथकं, सहभावो च नाम अत्थतो अञ्ञेन होति, न च मङ्गलसुत्तादीसु गाथाविनिमुत्तो कोचि सुत्तपदेसो अत्थि, यो ‘‘सह गाथाही’’ति वुच्चेय्य, न च समुदायो नाम कोचि अत्थि. यदपि वुत्तं ‘‘उभतोविभङ्गादीसु सगाथकप्पदेसानं गेय्यङ्गसङ्गहो सिया’’ति, तदपि न अञ्ञतो. अञ्ञा एव हि ता गाथा जातकादिपरियापन्नत्ता, अतो न ताहि उभतोविभङ्गादीनं गेय्यङ्गभावोति. एवं सुत्तादीनं अङ्गानं अञ्ञमञ्ञसङ्कराभावो वेदितब्बो.
अत्थत्थन्ति अत्थभूतं यथाभूतं अत्थं. अनत्थम्पि केचि विपल्लासवसेन ‘‘अत्थो’’ति गण्हन्तीति ‘‘अत्थत्थ’’न्ति विसेसेत्वा वुत्तं. कारणत्थन्ति कारणभूतं अत्थं, सीलं समाधिस्स कारणं, समाधि विपस्सनायाति एवं तस्स तस्स कारणभूतं अत्थं. तेनाह ‘‘इमस्मिं ठाने सील’’न्तिआदि. तेनेतं दस्सेति – इमस्मिं ठाने सीलं कथितं, तञ्च यावदेव समाधत्थं, समाधि विपस्सनत्थो, विपस्सना मग्गत्था, मग्गो फलत्थो, वट्टं कथितं यावदेव विवट्टाधिगमत्थन्ति जानितुं न सक्कोन्तीति. एवं पाळियं ‘‘अत्थ’’न्ति इमिना भासितत्थपयोजनत्थानं गहितता वेदितब्बा. न परिग्गण्हन्तीति न विचारेन्ति, निज्झानपञ्ञाक्खमा न होन्ति, निज्झायित्वा पञ्ञाय रोचेत्वा गहेतब्बा न होन्तीति अधिप्पायो. इति एवं एताय परियत्तिया वादप्पमोक्खानिसंसा अत्तनो उपरि परेहि आरोपितवादस्स निग्गहस्स मोक्खपयोजना हुत्वा धम्मं परियापुणन्ति. वादप्पमोक्खो वा निन्दापमोक्खो. यस्स चाति यस्स च सीलादिपूरणेन पत्तब्बस्स, मग्गस्स वा तदधिगमेन पत्तब्बस्स, फलस्स वा तदधिगमेन पत्तब्बस्स, अनुपादाविमोक्खस्स वा अत्थाय. धम्मं परियापुणन्ति, ञायेन परियापुणन्तीति अधिप्पायो. नानुभोन्ति न विन्दन्ति. तेसं ते धम्मा दुग्गहिता उपारम्भमानदप्पमक्खपळासादिहेतुभावेन दीघरत्तं अहिताय दुक्खाय संवत्तन्ति.
२३९. अलं परियत्तो गदो अस्साति अलगद्दो अनुनासिकलोपं द-कारागमञ्च कत्वा. वट्टदुक्खकन्तारतो नित्थरणत्थाय परियत्ति नित्थरणपरियत्ति. भण्डागारे नियुत्तो भण्डागारिको, भण्डागारिको विय भण्डागारिको, धम्मरतनानुपालको. अञ्ञं अत्थं अनपेक्खित्वा भण्डागारिकस्सेव सतो परियत्ति भण्डागारिकपरियत्ति. ‘‘वंसानुरक्खकोवा’’ति अवधारणं सीहावलोकनञायेन तन्तिधारकोव पवेणिपालकोवाति पुरिमपदद्वयेपि योजेतब्बं.
यदि तन्तिधारणादिअत्थं बुद्धवचनस्स परियापुणनं भण्डागारिकपरियत्ति, कस्मा ‘‘खीणासवस्सा’’ति विसेसेत्वा वुत्तं, ननु एकच्चस्स पुथुज्जनस्सपि अयं नयो लब्भतीति अनुयोगं सन्धायाह ‘‘यो पना’’तिआदि. अत्तनो ठानेति नित्थरणट्ठाने. कामं पुथुज्जनो ‘‘पवेणिं पालेस्सामी’’ति अज्झासयेन परियापुणाति. अत्तनो पन भवकन्तारतो अनित्तिण्णत्ता तस्स सा परियत्ति नित्थरणपरियत्ति एव नाम होतीति अधिप्पायो. तेनाह ‘‘पुथुज्जनस्सा’’तिआदि.
निज्झानं खमन्तीति निज्झानपञ्ञं खमन्ति. तत्थ तत्थ आगते सीलादिधम्मे निज्झायित्वा पञ्ञाय रोचेत्वा याथावतो गहेतब्बा होन्ति. तेनाह ‘‘इध सील’’न्तिआदि. न केवलं सुग्गहितं परियत्तिं निस्साय मग्गभावनाफलसच्छिकिरिया, परवादनिग्गहसकवादपतिट्ठापनादीनिपि इज्झन्तीति दस्सेतुं ‘‘परवादे’’तिआदि वुत्तं. तेनाह ‘‘उप्पन्नं परप्पवादं सहधम्मेन सुनिग्गहं निग्गहित्वा’’तिआदि (दी. नि. २.२६८). इच्छितिच्छितट्ठानन्ति दिट्ठिविनिवेठनादिवसेन इच्छितं इच्छितं पाळिपदेसं. मोचेतुन्ति अपनेतुं. अहिताय दुक्खाय असंवत्तनम्पि तदभावे उप्पज्जनकहितसुखस्स कारणमेव तस्मिं सति भावतोति. सुग्गहितअलगद्दस्सपि हिताय सुखाय संवत्तनता दट्ठब्बा.
२४०. उत्तरन्ति एतेनाति उत्तरो, सिनन्ति बन्धन्तीति सेतु, उत्तरो च सो सेतु चाति उत्तरसेतु. कूलं परतीरं वहति पापेतीति कुल्लं. कलापं कत्वा बद्धोति वेळुनळादीहि कलापवसेन बद्धो. अणुन्ति इदं अट्ठसमापत्तिआरम्मणं सञ्ञोजनं सन्धाय वदति. थूलन्ति इतरं. दिट्ठिन्ति यथाभूतदस्सनं, विपस्सनन्ति अत्थो. एवं परिसुद्धं एवं परियोदातन्ति तेभूमकेसु धम्मेसु ञातं ‘‘नेतं मम, नेसोहमस्मि, न मेसो अत्ता’’ति, एवं तण्हादिट्ठिसंकिलेसाभावेन सब्बसो विसुद्धं, परिसुद्धत्ता एव परियोदातं. न अल्लीयेथाति निकन्तिवसेन न निस्सयेथ. न केलायेथाति न ममायेथ. न धनायेथाति धनं द्रब्यं न कयिराथ. उभयत्थाति समथे विपस्सनाय च.
असद्धम्मेतिआदीसु असतं हीनज्झासयानं धम्मोति असद्धम्मो. गामवासीनं धम्मोति गामधम्मो. किलेसानं वस्सनसभावताय वसलधम्मो. किलेसेहि दूसितत्ता थूलत्ता च दुट्ठुल्लो. उदकसुद्धिपरियोसानताय ओदकन्तिको. ‘‘धम्मापि वो पहातब्बा’’ति इमिनापि ओवादेन भिक्खू उद्दिस्स कथेन्तोपि अरिट्ठंयेव निग्गण्हाति.
२४१. तिविधग्गाहवसेनाति तण्हामानदिट्ठिग्गाहवसेन. यदि एवं ‘‘अहं ममाति गण्हाती’’ति गाहद्वयमेव कस्मा वुत्तन्ति? नयिदमेवं तत्थापि गाहत्तयस्सेव वुत्तत्ता. ‘‘अह’’न्ति हि इमिना मानदिट्ठिग्गाहा वुत्ता ‘‘अहमस्मी’’ति गाहसामञ्ञतो. दिट्ठिपि दिट्ठिट्ठानं पुरिमुप्पन्नाय दिट्ठिया उत्तरदिट्ठिया सक्कायदिट्ठिया सस्सतदिट्ठिया च कारणभावतो. आरम्मणं पञ्च खन्धा, रूपारम्मणादीनि च. दिट्ठिया पच्चयो अविज्जा-फस्स-सञ्ञा-वितक्क-अयोनिसोमनसिकार-पापमित्तपरतोघोसादिको दिट्ठिया उपनिस्सयादिपच्चयो. वुत्तञ्हेतं पटिसम्भिदायं (पटि. म. १.१२४)‘‘कतमानि अट्ठ दिट्ठिट्ठानानि अविज्जापि फस्सोपि सञ्ञापि वितक्कोपि अयोनिसोमनसिकारोपि पापमित्तोपि परतोघोसोपि दिट्ठिट्ठान’’न्तिआदि. रूपारम्मणाति रुप्पनसभावधम्मारम्मणा. रूपं पन अत्ताति न वत्तब्बं इध ‘‘रूपं अत्ततो समनुपस्सती’’ति (सं. नि. ३.८१, ३४५) इमस्स गाहस्स अनधिप्पेतत्ता. सो हि ‘‘यम्पि तं दिट्ठिट्ठान’’न्तिआदिना परतो वुच्चति. इध पन ‘‘रूपवन्तं अत्तानं समनुपस्सति, अत्तनि रूपं, रूपस्मिं अत्तान’’न्ति इमे तयो गाहा अधिप्पेताति केचि, तदयुत्तं. यस्मा रूपं अत्ता न होति, अत्तग्गाहस्स पन आलम्बनं होति, अत्तसभावेयेव वा रूपादिधम्मे आरब्भ अत्तदिट्ठि उप्पज्जति, न अत्तानं तस्स परमत्थतो अनुपलब्भनतो, तस्मा रूपादिआरम्मणाव अत्तदिट्ठीति कत्वा वुत्तं, रूपं पन ‘‘अत्ता’’ति न वत्तब्बन्ति अयमेत्थ अत्थो. ‘‘यम्पि तं दिट्ठिट्ठान’’न्तिआदिना पन विपस्सनापटिविपस्सना विय दिट्ठिअनुपस्सना नाम दस्सिता.
गन्धरसफोट्ठब्बायतनानं सम्पत्तगाहिन्द्रियविसयताय पत्वा गहेतब्बता. तञ्हि तस्स अत्तनो विसयं परिभुत्वा सम्बन्धं हुत्वा गण्हाति. अवसेसानि सत्तायतनानि विञ्ञातं नाम मनसा विञ्ञातब्बतो. अञ्ञथा इतरेसम्पि विञ्ञातता सिया. पत्तन्ति अधिगतं. परियेसितन्ति गवेसितं. अनुविचरितन्ति चिन्तितं. तेनाह ‘‘मनसा’’ति. एत्थ च पत्तपरियेसनानं अपटिक्खेपस्स, विसुं, एकज्झं पटिक्खेपस्स च वसेन चतुक्कोटिकं दस्सेत्वा पत्तपरियेसितेहि अनुविचरितस्स भेदं दस्सेतुं ‘‘लोकस्मिञ्ही’’तिआदि वुत्तं. परियेसित्वा पत्तं पठमं चेतसा पच्छा कायेन पत्तत्ता पत्तं नाम. परियेसित्वा नोपत्तं परियेसितं नाम केवलं परियेसितभावतो. अपरियेसित्वा पत्तञ्च नोपत्तञ्च मनसा अनुविचरितब्बतो मनसानुविचरितं नाम.
अयञ्च विकप्पो आकुलो वियाति ‘‘अथ वा’’तिआदि वुत्तं. पत्तट्ठेनाति पत्तभावेन पत्ततासामञ्ञेन. अपरियेसित्वा नोपत्तं मनसानुविचरितं नाम पत्तिया परियेसनाय च अभावतो. सब्बं वा एतन्ति ‘‘परियेसित्वा पत्तम्पी’’तिआदिना वुत्तं चतुब्बिधम्पि. इमिनाति ‘‘यम्पि तं दिट्ठिट्ठानं’’तिआदिवचनेन. विञ्ञाणारम्मणा तण्हामानदिट्ठियो कथिता पारिसेसञायेन. एवं पारिसेसञायपरिग्गहे किं पयोजनन्ति आह ‘‘देसनाविलासेना’’तिआदि. येसं विनेय्यानं देसेतब्बधम्मस्स सरूपं अनामसित्वा आरम्मणकिच्च-सम्पयुत्तधम्म-फलविसेसादि-पकारन्तरविभावनेन पटिवेधो होति, तेसं तप्पकारभेदेहि धम्मेहि, येसं पन येन एकेनेव पकारेन सरूपेनेव वा विभावने कते पटिवेधो होति, तेसं तं वत्वा धम्मिस्सरत्ता तदञ्ञं निरवसेसाकारविभावनञ्च देसनाविलासो. तेनाह ‘‘दिट्ठादिआरम्मणवसेन विञ्ञाणं दस्सित’’न्ति.
दिट्ठिट्ठानन्ति दिट्ठि एव दिट्ठिट्ठानं, तं हेट्ठा वुत्तनयमेव. यं रूपं एसा दिट्ठि ‘‘लोको च अत्ता चा’’ति गण्हाति. तं रूपं सन्धाय ‘‘सो लोको सो अत्ता’’ति वचनं वुत्तन्ति योजना. सो पेच्चभविस्सामीति उद्धमाघातनिकवादवसेनायं दिट्ठीति आह ‘‘सो अहं परलोकं गन्त्वा निच्चो भविस्सामी’’तिआदि. धुवोति थिरो. सस्सतोति सब्बदाभावी. अविपरिणामधम्मोति जराय मरणेन च अविपरिणामेतब्बसभावो, निब्बिकारोति अत्थो. तम्पि दस्सनन्ति तम्पि तथावुत्तं दिट्ठिदस्सनं अत्तानं विय तण्हादिट्ठिग्गाहविसेसेन गण्हाति. तेनाह ‘‘एतं ममा’’तिआदि. दिट्ठारम्मणाति दिट्ठिविसया. कथं पन दिट्ठि दिट्ठिविसया होतीति आह ‘‘विपस्सनाया’’तिआदि. पटिविपस्सनाकालेति यमकतो सम्मसनादिकालं सन्धायाह. तत्थ अक्खरचिन्तकानं सद्दे विय, वेदज्झायीनं वेदसत्थे विय च दिट्ठियं दिट्ठिगतिकानं दिट्ठिग्गाहप्पवत्ति दट्ठब्बा.
समनुपस्सतीति पदस्स च तस्सो समनुपस्सना अत्थोति योजना. तेन समनुपस्सना नाम चतुब्बिधाति दस्सेति. तत्थ ञाणं ताव समविसमं सम्मा याथावतो अनुपस्सतीति समनुपस्सना. इतरा पन संकिलेसवसेन अनु अनु पस्सन्तीति समनुपस्सना. यदि एवं होतु ताव दिट्ठिसमनुपस्सना मिच्छादस्सनभावतो, कथं तण्हामानाति? तण्हायपि सत्तानं पापकरणे उपायदस्सनवसेन पञ्ञापतिरूपिका पवत्ति लब्भतेव, याय वञ्चननिकतिसाचियोगा सम्भवन्ति. मानोपि सेय्यादिना दस्सनवसेनेव तथा अत्तानं ऊहतीति तण्हामानानं समनुपस्सनापतिरूपिका पवत्ति लब्भतीति दट्ठब्बं. अविज्जमानेति ‘‘एतं ममा’’ति एवं गहेतब्बे तण्हावत्थुस्मिं अज्झत्तखन्धपञ्चके अनुपलब्भमाने विनट्ठे. न परितस्सति भयपरित्तासतण्हापरित्तासानं मग्गेन समुग्घातितत्ता.
२४२. चतूहि कारणेहीति ‘‘असति न परितस्सती’’ति वुत्तम्पि इतरेहि तीहि सह गहेत्वा वुत्तं. चतूहि कारणेहीति चतुक्कोटिकसुञ्ञताकथनस्स कारणेहि. बहिद्धा असतीति बाहिरे वत्थुस्मिं अविज्जमाने. सा पनस्स अविज्जमानता लद्धविनासेन वा अलद्धालाभेन वाति पाळियं – ‘‘अहु वत मे, तं वत मे नत्थि, सिया वत मे, तं वताहं न लभामी’’ति वुत्तन्ति तदुभयं परिक्खारवसेन विभजित्वा तत्थ परितस्सनं दस्सेतुं ‘‘बहिद्धा परिक्खारविनासे’’तिआदि वुत्तं. तत्थ यानं ‘‘रथो वय्ह’’न्ति एवमादि. वाहनं हत्थिअस्सादि.
येहि किलेसेहीति येहि असन्तपत्थनादीहि किलेसेहि. एवं भवेय्याति एवं ‘‘अहु वत मे’’तिआदिना चोदनादि भवेय्य. दिट्ठिट्ठानाधिट्ठानपरियुट्ठानाभिनिवेसानुसयानन्ति एत्थ अपरापरं पवत्तासु दिट्ठीसु या परतो उप्पन्ना दिट्ठियो, तासं पुरिमुप्पन्ना दिट्ठियो कारणट्ठेन दिट्ठिट्ठानानि. अधिकरणट्ठेन दिट्ठाधिट्ठानानि, परियुट्ठानप्पत्तिया सब्बापि दिट्ठिपरियुट्ठानानि. ‘‘इदमेव सच्चं मोघमञ्ञ’’न्ति (म. नि. २.२०२, ४२७; ३.२७-२९; उदा. ५५; महानि. २०; नेत्ति. ५९) पवत्तिया अभिनिवेसा. अप्पहीनभावेन सन्ताने सयन्तीति अनुसयाति एवं दिट्ठिट्ठानादीनं पदानं विभागो वेदितब्बो. तण्हादीहि कम्पनियताय सब्बसङ्खाराव इञ्जितानीति सब्बसङ्खारइञ्जितानि. सेसपदद्वयेपि एसेव नयो. उपधीयति एत्थ दुक्खन्ति उपधि, खन्धाव उपधि खन्धूपधि. एस नयो सेसेसुपि. तदेव च आगम्म तण्हा खीयति विरज्जति निरुज्झतीति योजना. उच्छिज्जिस्सामि नामस्सूतिआदीसु निपातमत्तं, संसये वा. तासोति अत्तनियाभावं पटिच्च तण्हापरित्तासो चेव भयपरित्तासो च. तेनाह ‘‘तासो हेसो’’तिआदि. नो चस्सं,नो च मे सियाति ‘‘अह’’न्ति किर कोचि नो चस्सं, ‘‘मे’’ति च किञ्चि नो सियाति. तासप्पतीकारदस्सनञ्हेतं.
२४३. एत्तावताति ‘‘एवं वुत्ते’’तिआदिना, पुच्छानुसन्धिवसेन पवत्ताय ‘‘छयिमानि, भिक्खवे, दिट्ठिट्ठानानी’’तिआदिना (म. नि. १.२४१) वा. सापि हि अज्झत्तखन्धविनासे परितस्सनकं दस्सेत्वा अपरितस्सनकं दस्सेन्ती पवत्ताति तस्सनकस्स सुञ्ञतादस्सनं अकिच्चसाधकम्पि सुञ्ञतादस्सनमेवाति इमेसं वसेन ‘‘चतुक्कोटिका सुञ्ञता कथिता’’ति वुत्तं. बहिद्धा परिक्खारन्ति बाहिरं सविञ्ञाणकं अविञ्ञाणकञ्च सत्तोपकरणं. तञ्हि जीवितवुत्तिया परिक्खारकट्ठेन ‘‘परिक्खारो’’ति वुत्तं. परिग्गहं नाम कत्वाति ‘‘मम इद’’न्ति परिग्गहेतब्बताय परिग्गहितं नाम कत्वा. सब्बोपि दिट्ठिग्गाहो ‘‘अत्ता निच्चो धुवो सस्सतो, अत्ता उच्छिज्जति विनस्सती’’तिआदिना अत्तदिट्ठिसन्निस्सयोयेवाति वुत्तं ‘‘सक्कायदिट्ठिपमुखा द्वासट्ठिदिट्ठियो’’ति. अयाथावग्गाहिना अभिनिवेसनपञ्ञापनानं उपत्थम्भभावतो दिट्ठि एव निस्सयोति दिट्ठिनिस्सयो. परिग्गण्हेय्याति निच्चादिविसेसयुत्तं कत्वा परिग्गण्हेय्य. किमेवं परिग्गहेतुं सक्कुणेय्य? सब्बत्थाति ‘‘तं, भिक्खवे, अत्तवादुपादानं उपादियेथ, तं, भिक्खवे, दिट्ठिनिस्सयं निस्सयेथा’’ति एतेसुपि.
२४४. अत्तनि वा सतीति यस्स अत्तनो सन्तकभावेन किञ्चि अत्तनियन्ति वुच्चेय्य, तस्मिं अत्तनि सति, सो एव पन अत्ता परमत्थतो नत्थीति अधिप्पायो. सक्का हि वत्तुं बाहिरकपरिकप्पितो अत्ता ‘‘परमत्थो’’ति? सिया खन्धपञ्चकं ञेय्यसभावत्ता यथा तं घटो, यदि पन तदञ्ञं नाम किञ्चि अभविस्स, न तं नियमतो विपरीतं सियाति? न च सो परमत्थतो अत्थि पमाणेहि अनुपलब्भमानत्ता तुरङ्गमविसाणं वियाति. अत्तनिये वा परिक्खारे सतीति ‘‘इदं नाम अत्तनो सन्तक’’न्ति तस्स किञ्चनभावेन निच्छिते किस्मिञ्चि वत्थुस्मिं सति. अत्तनो इदन्ति हि अत्तनियन्ति. अहन्ति सतीति ‘‘अहं नामाय’’न्ति अहंकारवत्थुभूते परमत्थतो निद्धारितसरूपे किस्मिञ्चि सति तस्स सन्तकभावेन ममाति किञ्चि गहेतुं युत्तं भवेय्य. ममाति सति ‘‘अह’’न्ति एत्थापि एसेव नयो. इति परमत्थतो अत्तनो अनुपलब्भमानत्ता अत्तनियं किञ्चि परमत्थतो नत्थेवाति सब्बसङ्खारानं अनत्तताय अनत्तनियतं, अनत्तनियताय च अनत्तकतं दस्सेति. भूततोति भूतत्थतो. तथतोति तथसभावतो. थिरतोति ठितसभावतो निब्बिकारतो.
यस्मा हुत्वा न होतीति यस्मा पुब्बे असन्तं पच्चयसमवायेन हुत्वा उप्पज्जित्वा पुन भङ्गुपगमेन न होति, तस्मा न निच्चन्ति अनिच्चं, अधुवन्ति अत्थो. ततो एव उप्पादवयवत्तितोति उप्पज्जनवसेन निरुज्झनवसेन च पवत्तनतो. सभावविगमो इध विपरिणामो, खणिकता तावकालिकता, निच्चसभावाभावो एव निच्चपटिक्खेपो. अनिच्चधम्मा हि तेनेव अत्तनो अनिच्चभावेन अत्थतो निच्चतं पटिक्खिपन्ति नाम. तथा हि वुत्तं ‘‘न निच्चन्ति अनिच्च’’न्ति. उप्पादजराभङ्गवसेन रूपस्स निरन्तरबाधताति पटिपीळनाकारेनस्स दुक्खता. सन्तापो दुक्खदुक्खतादिवसेन सन्तापनं परिदहनं, ततो एवस्स दुस्सहताय दुक्खमता. तिस्सन्नं दुक्खतानं संसारदुक्खस्स च अधिट्ठानताय दुक्खवत्थुकता. सुखसभावाभावो एव सुखपटिक्खेपो. विपरिणामधम्मन्ति जराय मरणेन च विपरिणमनसभावं. यस्मा इदं रूपं पच्चयसमवायेन उप्पादं, उप्पादानन्तरं जरं पत्वा अवस्समेव भिज्जति, भिन्नञ्च भिन्नमेव, नास्स कस्सचि सङ्कमोति भवन्तरानुपगमनसङ्खातेन सङ्कमाभावेन विपरिणामधम्मतं पाकटं कातुं ‘‘भवसङ्कन्ति उपगमनसभाव’’न्ति वुत्तं. पकतिभावविजहनं सभावविगमो निरुज्झनमेव. न्ति अनिच्चं दुक्खं विपरिणामधम्मं रूपं. इमिनाति ‘‘नो हेतं, भन्ते’’ति रूपस्स तण्हादिग्गाहानं वत्थुभावपटिक्खेपेन. रूपञ्हि उप्पन्नं ठितिं मा पापुणातु, ठितिप्पत्तं मा जीरतु, जरप्पत्तं मा भिज्जतु, उदयब्बयेहि मा किलमियतूति न एत्थ कस्सचि वसीभावो अत्थि, स्वायमस्स अवसवत्तनट्ठो अनत्ततासल्लक्खणस्स कारणं होतीति आह ‘‘अवसवत्तनाकारेन रूपं, भन्ते, अनत्ताति पटिजानन्ती’’ति. निवासिकारकवेदकअधिट्ठायकविरहेन ततो सुञ्ञता सुञ्ञट्ठो, सामिभूतस्स कस्सचि अभावो अस्सामिकट्ठो, यथावुत्तवसवत्तिभावाभावो अनिस्सरट्ठो, परपरिकप्पितअत्तसभावाभावो एव अत्तपटिक्खेपट्ठो.
यस्मा अनिच्चलक्खणेन विय दुक्खलक्खणं, तदुभयेन अनत्तलक्खणं सुविञ्ञापयं, न केवलं, तस्मा तदुभयेनेत्थ अनत्तलक्खणविभावनं कतन्ति दस्सेन्तो ‘‘भगवा ही’’तिआदिमाह. तत्थ अनिच्चवसेनाति अनिच्चतावसेन. दुक्खवसेनाति दुक्खतावसेन. न उपपज्जतीति न युज्जति. तमेव अयुज्जमानतं दस्सेतुं ‘‘चक्खुस्स उप्पादोपी’’तिआदि वुत्तं. यस्मा अत्तवादी अत्तानं निच्चं पञ्ञपेति, चक्खुं पन अनिच्चं, तस्मा चक्खु विय अत्तापि अनिच्चो आपन्नो. तेनाह ‘‘यस्स खो पना’’तिआदि. तत्थ वेतीति विगच्छति निरुज्झति. इति चक्खु अनत्ताति चक्खुस्स उदयब्बयवन्तताय अनिच्चता, अत्तनो च अत्तवादिना अनिच्चताय अनिच्छितत्ता चक्खु अनत्ता.
कामं अनत्तलक्खणसुत्ते (सं. नि. ३.५९; महाव. २०) – ‘‘यस्मा च खो, भिक्खवे, रूपं अनत्ता, तस्मा रूपं आबाधाय संवत्तती’’ति रूपस्स अनत्तताय दुक्खता विभाविता विय दिस्सति, तथापि ‘‘यस्मा रूपं आबाधाय संवत्तति, तस्मा अनत्ता’’ति पाकटताय साबाधताय रूपस्स अत्तसाराभावो विभावितो, ततो एव च ‘‘न लब्भति रूपे एवं मे रूपं होतु, एवं मे रूपं मा अहोसी’’ति रूपे कस्सचि अनिस्सरता, तस्स च अवसवत्तनाकारो दस्सितोति आह ‘‘दुक्खवसेन अनत्ततं दस्सेती’’ति. यदनिच्चं तं दुक्खन्ति यं वत्थु अनिच्चं, तं दुक्खं उदयब्बयपटिपीळितत्ता, यं पन निच्चं तदभावतो, तं सुखं यथा तं निब्बानन्ति अधिप्पायो. यं तन्ति कारणनिद्देसोवायं, यस्मा रूपं अनिच्चं, तं तस्माति अत्थो. यं दुक्खं तदनत्ताति एत्थ वुत्तनयेनेव अत्थो वेदितब्बो. अनिच्चन्ति इमिना घटादि विय पच्चयुप्पन्नत्ता रूपं अनिच्चन्ति इममत्थं दस्सेति. इमिनाव नयेन ‘‘अनत्ता’’ति वत्तुं लब्भमानेपि ‘‘अनत्ता’’ति वत्ता नाम नत्थि. एवं दुक्खन्ति वदन्तीति एत्थापि यथारहं वत्तब्बं ‘‘अक्खिसूलादिविकारप्पत्तकाले विय पच्चयुप्पन्नत्ता दुक्खं रूप’’न्तिआदिना. दुद्दसं दुप्पञ्ञापनं. तथा हि सरभङ्गादयोपि सत्थारो नाद्दसंसु, कुतो पञ्ञापना. तयिदं अनत्तलक्खणं.
तस्मातिहातिआदिना तियद्धगतरूपं लक्खणत्तयं आरोपेत्वा वुत्तन्ति आह ‘‘एतरहि अञ्ञदापी’’ति. तं पन यादिसं तादिसम्पि तथा वुत्तन्ति अज्झत्तादिविसेसोपि वत्तब्बो. पि-सद्देन वा तस्सापि सङ्गहो दट्ठब्बो.
२४५. उक्कण्ठतीति नाभिरमति. अञ्ञत्थ ‘‘निब्बिदा’’ति बलवविपस्सना वुच्चति, सानुलोमा पन सङ्खारुपेक्खा ‘‘वुट्ठानगामिनी’’ति, सा इध कथं निब्बिदा नाम जाताति आह ‘‘वुट्ठानगामिनिविपस्सनाय ही’’तिआदि. इमिना सिखापत्तनिब्बेदताय वुट्ठानगामिनी इध निब्बिदानामेन वुत्ताति दस्सेति.
‘‘सो अनुपुब्बेन सञ्ञग्गं फुसती’’ति (दी. नि. १.४१४, ४१५) वत्वा ‘‘सञ्ञा खो पोट्ठपाद पठमं उप्पज्जति, पच्छा ञाण’’न्ति (दी. नि. १.४१६) वुत्तत्ता सञ्ञग्गन्ति वुत्ता लोकियासु पहानसञ्ञासु सिखापत्तभावतो. धम्मट्ठितिञाणन्ति वुत्ता इदप्पच्चयतादस्सनस्स मत्थकप्पत्तीति कत्वा. ततो परञ्हि असङ्खतारम्मणं ञाणं होति. तेनाह – ‘‘पुब्बे खो सुसिम धम्मट्ठितिञाणं, पच्छा निब्बाने ञाण’’न्ति (सं. नि. २.७०). पारिसुद्धिपधानियङ्गन्ति वुत्ता मग्गाधिगमस्स परिपन्थभूतसब्बसंकिलेसविसुद्धि पधानिकस्स योगिनो, पधानभावनाय वा जातं अङ्गन्ति कत्वा. पटिपदाञाणदस्सनविसुद्धीति वुत्ता परमुक्कंसगतपटिपदाञाणदस्सनविसुद्धिभावतो. अतम्मयतन्ति एत्थ तम्मयता नाम तण्हा, कामतण्हादीसु ताय ताय निब्बत्तत्ता तम्मयं नाम तेभूमिकप्पवत्तं, तस्स भावोति कत्वा. तस्सा तण्हाय परियादानतो वुट्ठानगामिनिविपस्सना अतम्मयताति वुच्चति. निस्सायाति तं अतम्मयतं पच्चयं कत्वा. आगम्माति तस्सेव वेवचनं. नानत्ताति नानासभावा बहू अनेकप्पकारा. नानत्तसिताति नानारम्मणनिस्सिता रूपादिविसया. एकत्ताति एकसभावा. एकत्तसिताति एकंयेव आरम्मणं निस्सिता. तं निस्सायाति तं एकत्तसितं उपेक्खं पच्चयं कत्वा. एतिस्साति एतिस्सा उपेक्खाय. पहानं होतीति अञ्ञाणुपेक्खतो पभुति सब्बं उपेक्खं पजहित्वा ठितस्स ‘‘अतम्मयता’’ति वुत्ताय वुट्ठानगामिनिविपस्सनाय अरूपावचरसमापत्तिउपेक्खाय विपस्सनुपेक्खाय च पहानं होतीति परियादानन्ति वुत्ताति. सब्बसङ्खारगतस्स मुञ्चितुकम्यतापटिसङ्खानस्स सिखापत्तभावतो वुट्ठानगामिनी मुञ्चितुकम्यता पटिसङ्खानन्ति च वुत्ता. मुदुमज्झादिवसेन पवत्तिआकारमत्तं, अत्थतो एकत्था मुञ्चितुकम्यतादयो, ब्यञ्जनमेव नानं. द्वीहि नामेहीति गोत्रभु, वोदानन्ति इमेहि द्वीहि नामेहि.
विरागोति मग्गो, अच्चन्तमेव विरज्जति एतेनाति विरागो, तेन. मग्गेन हेतुभूतेन. विमुच्चतीति पटिप्पस्सद्धिविमुत्तिवसेन विमुच्चति. तेनाह ‘‘फलं कथित’’न्ति.
महाखीणासवोति पसंसावचनं यथा ‘‘महाराजा’’ति. तथा हि तं पसंसन्तो सत्था ‘‘अयं वुच्चति, भिक्खवे, भिक्खु उक्खित्तपलिघो इतिपी’’तिआदिमाहाति. तदत्थं विवरितुं ‘‘इदानि तस्सा’’तिआदि वुत्तं. यथाभूतेहीति याथावतो भूतेहि. दुरुक्खिपनट्ठेनाति पचुरजनेहि उक्खिपितुं असक्कुणेय्यभावेन. निब्बाननगरप्पवेसे विबन्धनेन पलिघो वियाति पलिघोति वुच्चति. मत्थकच्छिन्नो तालो पत्तफलादीनं अनङ्गतो तालावत्थु असिवे ‘‘सिवा’’ति समञ्ञा विय. तेनाह ‘‘सीसच्छिन्नतालो विय कता’’ति. पुनब्भवस्स करणसीलो, पुनब्भवं वा फलं अरहतीति पोनोभविको. एवंभूतो पन पुनब्भवं देति नामाति आह ‘‘पुनब्भवदायको’’ति. पुनब्भवखन्धानं पच्चयोति इमिना जातिसंसारोति फलूपचारेन कारणं वुत्तन्ति दस्सेति. परिक्खाति वुच्चति सन्तानस्स परिक्खिपनतो. संकिण्णत्ताति सब्बसो किण्णत्ता विनासितत्ता. गब्भीरानुगतट्ठेनाति गम्भीरं अनुपविट्ठट्ठेन. लुञ्चित्वाति उद्धरित्वा. एतानीति कामरागसञ्ञोजनादीनि. अग्गळाति वुच्चन्ति अवधारणट्ठेन. अग्गमग्गेन पतितो मानद्धजो एतस्साति पतितमानद्धजो. इतरभारोरोपनस्स पुरिमपदेहि पकासितत्ता ‘‘मानभारस्सेव ओरोपितत्ता पन्नभारोति अधिप्पेतो’’ति वुत्तं. मानसंयोगेनेव विसंयुत्तत्ताति एत्थापि एसेव नयो. पञ्चपि खन्धे अविसेसतो अस्मीति गहेत्वा पवत्तमानो ‘‘अस्मिमानो’’ति अधिप्पेतोति वुत्तं ‘‘रूपे अस्मीति मानो’’तिआदि.
नगरद्वारस्स परिस्सयपटिबाहनत्थञ्चेव सोभनत्थञ्च उभोसु पस्सेसु एसिकत्थम्भे निखणित्वा ठपेन्तीति आह ‘‘नगरद्वारे उस्सापिते एसिकत्थम्भे’’ति. पाकारविद्धंसनेनेव परिक्खाय भूमिसमकरणं होतीति आह ‘‘पाकारं भिन्दन्तो परिक्खं संकिरित्वा’’ति. एवन्तिआदि उपमासंसन्दनं. सन्तो संविज्जमानो कायो धम्मसमूहोति सक्कायो, उपादानक्खन्धपञ्चकं. द्वत्तिंस कम्मकारणा दुक्खक्खन्धे आगता. अक्खिरोगसीसरोगादयो अट्ठनवुति रोगा. राजभयादीनि पञ्चवीसति महाभयानि.
२४६. अनधिगमनीयविञ्ञाणतन्ति ‘‘इदं नाम निस्साय इमिना नाम आकारेन पवत्तती’’ति एवं दुविञ्ञेय्यचित्ततं. अन्वेसन्ति पच्चत्ते एकवचनन्ति आह ‘‘अन्वेसन्तो’’ति. सत्तोपि तथागतोति वुच्चति ‘‘तथागतो परं मरणा’’तिआदीसु (दी. नि. १.६५) विय. सत्तो हि यथेको कम्मकिलेसेहि इत्थत्तं आगतो, तथा अपरोपि आगतोति ‘‘तथागतो’’ति वुच्चति. उत्तमपुग्गलोति भगवन्तं सन्धाय वदति. खीणासवोपीति यो कोचि खीणासवोपि ‘‘तथागतो’’ति अधिप्पेतो. सोपि हि यथेको चतूसु सतिपट्ठानेसु सूपट्ठितचित्तो सत्त बोज्झङ्गे यथाभूतं भावेत्वा अनुत्तरं अरहत्तं आगतो अधिगतो, तथा अपरोपि आगतोति ‘‘तथागतो’’ति वुच्चति. असंविज्जमानोति परमत्थतो अनुपलब्भनीयो. अविन्देय्योति न विन्दितब्बो, दुविञ्ञेय्योति अत्थो.
तथागतो सत्तो पुग्गलोति न पञ्ञपेमि परमत्थतो सत्तस्सेव अभावतोति अधिप्पायो. किं पञ्ञपेस्सामि पञ्ञत्तिउपादानस्सपि धरमानकस्स अभावतो. ‘‘अनुप्पादो खेमं, अनुप्पत्ति खेम’’न्तिआदिना असङ्खताय धातुया पक्खन्धनवसेन पवत्तं अग्गफलसमापत्तिअत्थं विपस्सनाचित्तं वा.
तुच्छाति करणे निस्सक्कवचनन्ति आह ‘‘तुच्छकेना’’ति. विनयतीति विनयो, सो एव वेनयिको. तथा मन्ति तथाभूतं मं. परमत्थतो विज्जमानस्स हि सत्तस्स अभावं वदन्तो सत्तविनासपञ्ञापको च नाम सिया, अहं पन परमत्थतो अविज्जमानं तं ‘‘नत्थी’’ति वदामि. यथा च लोको वोहरति, तथेव तं वोहरामि, तथाभूतं मं ये समणब्राह्मणा ‘‘वेनयिको समणो गोतमो’’ति वदन्ता असता तुच्छा मुसा अभूतेन अब्भाचिक्खन्तीति योजना. अप्पटिसन्धिकस्स खीणासवस्स चरिमचित्तं निरुपादानतो अनुपादानो विय जातवेदो परिनिब्बुतं इदं नाम निस्सितन्ति न पञ्ञायतीति वदन्तो किमेत्तावता उच्छेदवादी भवेय्य, नाहं कदाचिपि अत्थि, नापि कोचि अत्थीति वदामि. एवं सन्ते किं निस्साय ते मोघपुरिसा सतो सत्तस्स नाम उच्छेदं विनासं विभवं पञ्ञपेतीति वदन्ता असता…पे… अब्भाचिक्खन्तीति अयमेत्थ अधिप्पायो.
महाबोधिमण्डम्हीति बोधिमण्डग्गहणेन सत्तसत्ताहमाह. तेन धम्मचक्कपवत्तनतो (सं. नि. ५.१०८१; महाव. १३; पटि. म. २.३०) पुब्बे वुत्तं तन्तिदेसनं वदति. चतुसच्चमेव पञ्ञपेमीति एतेन सच्चविमुत्ता सत्थुदेसना नत्थीति दस्सेति. एत्थ च – ‘‘पुब्बे चेव एतरहि च दुक्खञ्चेव पञ्ञपेमि दुक्खस्स च निरोध’’न्ति वदन्तो भगवा नाहं कदाचिपि ‘‘अत्ता उच्छिज्जति, विनस्सती’’ति वा, ‘‘अत्ता नाम कोचि अत्थी’’ति वा वदामि. एवं सन्ते किं निस्साय ते मोघपुरिसा ‘‘सतो सत्तस्स उच्छेदं विनासं विभवं पञ्ञपेती’’ति असता तुच्छेन अब्भाचिक्खन्तीति दस्सेति. परेति अमामका, मम ओवादस्स अभाजनभूताति अत्थोति आह ‘‘सच्चानि…पे… असमत्थपुग्गला’’ति. अधिप्पायेनाति इमिना तेसं अधिप्पायमत्तं, रोसनविहेसनानि पन तथागतस्स आकासस्स विलिखनं विय न सम्भवन्तियेवाति दस्सेति. आहनति चित्तन्ति आघातो. अप्पतीता होन्ति एतेनाति अप्पच्चयो. चित्तं न अभिराधयतीति अनभिरद्धि. अतुट्ठीति तुट्ठिपटिपक्खो तथापवत्तो चित्तुप्पादो, कोधो एव वा.
परेति अञ्ञे एकच्चे. आनन्दन्ति पमोदन्ति एतेनाति आनन्दो, पीतिया एवेतं अधिवचनं. सोभनमनता सोमनस्सं, चेतसिकसुखस्सेतं अधिवचनं. उप्पिलति पुरिमावत्थाय भिज्जति विसेसं आपज्जतीति उप्पिलं, तदेव उप्पिलावितं, तस्स भावो उप्पिलावितत्तं. याय उप्पन्नाय कायचित्तं वातपूरितभत्ता विय उद्धुमायनाकारप्पत्तं होति, तस्सा गेहस्सिताय ओदग्गियपीतिया एतं अधिवचनं. सच्चानि पटिविज्झितुं असमत्थाति दुक्खमेव उप्पज्जति निरुज्झति च, न अञ्ञो सत्तो नाम अत्थीति एवं जानितुं असमत्था ‘‘अत्ता नाम अत्थी’’ति एवंदिट्ठिनो अप्पहीनविपल्लासा. उत्तमं पसादनीयट्ठानं तथागतम्पि अक्कोसन्ति, किमङ्गं पन भिक्खूति अधिप्पायो.
२४७. अनत्तनियेपि खन्धपञ्चके मिच्छागाहवसेन अत्तनियसञ्ञाय पवत्तस्स छन्दरागस्स पहानं. अम्हाकं नेव अत्ताति यस्मा रूपवेदनादियेव अत्तग्गाहवत्थु तब्बिनिमुत्तस्स लोभनेय्यस्स अभावतो. एतं तिणकट्ठसाखापलासं न अम्हाकं रूपं, न विञ्ञाणं, तस्मा अम्हाकं नेव अत्ताति योजना. अज्झत्तिकस्स वत्थुनो नेव अत्ताति पटिक्खित्तत्ता बाहिरवत्थु अत्तनियभावेन पटिक्खित्तं होतीति आह ‘‘अम्हाकं चीवरादिपरिक्खारोपि न होती’’ति. खन्धपञ्चकंयेवाति बाहिरवत्थुं निदस्सनं कत्वा खन्धपञ्चकंयेव न तुम्हाकन्ति पजहापेति. न उप्पाटेत्वा कन्दं विय. न लुञ्चित्वा वा केसे वियाति. इमिना रूपादीनं नाममुखेन पहानं इच्छन्ति. उल्लिङ्गितमत्थं छन्दरागविनयेन पजहापेतीति सरूपतो दस्सेति.
२४८. ‘‘तं किं मञ्ञथ, भिक्खवे, रूपं निच्चं वा’’तिआदि देसना तिपरिवट्टं. याव इमं ठानन्ति ‘‘एवं स्वाक्खातो’’ति यावायं पाळिपदेसो. सुविञ्ञेय्यभावेन अक्खातत्तापि स्वाक्खातोति आह ‘‘सुकथितत्ता एव उत्तानो विवटो पकासितो’’ति. तिरियं विदारणेन छिन्नं, दीघसो फालनेन भिन्नं, ततो एव तत्थ तत्थ सिब्बितगण्ठिकतजिण्णवत्थं पिलोतिका, तदभावतो छिन्नपिलोतिको, पिलोतिकरहितोति अत्थो. इरियापथ-सण्ठपनअविज्जमानझान-विपस्सनानि छिन्नाय अविज्जमानाय पटिपत्तिया सिब्बनगण्ठिकरणसदिसानि, तादिसं इध नत्थीति आह ‘‘न हेत्थ…पे… अत्थी’’ति. पतिट्ठातुं न लभतीति पेसलेहि सद्धिं संवासवसेनपि पतिट्ठातुं न लभति, विसेसाधिगमवसेन पन वत्तब्बमेव नत्थि.
कारण्डवं निद्धमथाति विपन्नसीलताय कचवरभूतं पुग्गलं कचवरमिव निरपेक्खा अपनेथ. कसम्बुञ्चापकस्सथाति कसटभूतञ्च नं खत्तियादीनं मज्झगतं सम्भिन्नं पग्घरितकुट्ठं चण्डालं विय अपकस्सथ निक्कड्ढथ. किं कारणं? सङ्घारामो नाम सीलवन्तानं कतो, न दुस्सीलानं, यतो एतदेव. ततो पलापे वाहेथ, अस्समणे समणमानिनेति यथा पलापा अन्तोसाररहिता अतण्डुला बहि थुसेन वीहि विय दिस्सन्ति, एवं पापभिक्खू अन्तोसीलरहितापि बहि कासावादिपरिक्खारेन भिक्खू विय दिस्सन्ति, तस्मा ‘‘पलापा’’ति वुच्चन्ति, ते पलापे वाहेथ ओधुनाथ विधमथ. परमत्थतो अस्समणे वेसमत्तेन समणमानिने एवं निद्धमित्वान…पे…पतिस्सताति. तत्थ कप्पयव्होति कप्पेथ, करोथाति वुत्तं होति. पतिस्सताति पति पति सता सम्पजानन्ता सुट्ठु पजानन्ता. पतिस्सता वा सप्पतिस्सा अञ्ञमञ्ञं सगारवा. अथेवं सुद्धा सुद्धेहि संवासं कप्पेन्ता दिट्ठिसीलसामञ्ञेन समग्गा. अनुक्कमेन परिपाकगतपञ्ञताय निपका. सब्बस्सेविमस्स दुक्खवट्टस्स अन्तं करिस्सथ, परिनिब्बानं पापुणिस्सथाति अत्थो.
वट्टं तेसं नत्थि पञ्ञापनाय सब्बसो समुच्छिन्नवट्टमूलकत्ता.
धम्मं अनुस्सरन्ति, धम्मस्स वा अनुस्सरणसीलाति धम्मानुसारिनो. एवं सद्धानुसारिनोपि वेदितब्बा. पटिपन्नस्साति पटिपज्जमानस्स, सोतापत्तिमग्गट्ठोपि अधिप्पेतो. अधिमत्तन्ति बलवं. पञ्ञावाहीति पञ्ञं वाहेति, पञ्ञा वा इमं पुग्गलं वहतीति पञ्ञावाहीतिपि वदन्ति. पञ्ञापुब्बङ्गमन्ति पञ्ञं पुरेचारिकं कत्वा. अयं वुच्चतीति अयं एवरूपो पुग्गलो पञ्ञासङ्खातेन धम्मेन सरति अनुस्सरतीति धम्मानुसारी. सद्धावाहीति सद्धं वाहेति, सद्धा वा इमं पुग्गलं वहतीति सद्धावाहीतिपि वदन्ति. सद्धापुब्बङ्गमन्ति सद्धं पुरेचारिकं कत्वा. अयं वुच्चतीति अयं एवरूपो पुग्गलो सद्धाय सरति अनुस्सरतीति सद्धानुसारी. सद्धामत्तन्ति ‘‘इतिपि सो भगवा’’तिआदिना बुद्धसुबुद्धताय सद्दहनमत्तं. मत्त-सद्देन अवेच्चप्पसादं निवत्तेति. पेममत्तन्ति यथावुत्तसद्धानुसारेन उप्पन्नं तुट्ठिमत्तं. सिनेहोति केचि. एवं विपस्सनं पट्ठपेत्वा निसिन्नानन्ति कलापसम्मसनादिवसेन आरद्धविपस्सनानं. एका सद्धाति विपस्सनानुसारेन स्वाक्खातधम्मता सिद्धा, ततो एव एका सेट्ठा उळारा सद्धा उप्पज्जति. एकं पेमन्ति एत्थापि एसेव नयो. सग्गे ठपिता विय होन्तीति तेसं सद्धापेमानं सग्गसंवत्तनियताय अब्यभिचारीभावमाह. चूळसोतापन्नोति वदन्ति एकदेसेन सच्चानुबोधे ठितत्ता. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव.
अलगद्दूपमसुत्तवण्णनाय लीनत्थप्पकासना समत्ता.
३. वम्मिकसुत्तवण्णना
२४९. पियवचनन्ति पियसमुदाचारो. विञ्ञुजातिका हि परं पियेन समुदाचरन्ता ‘‘भव’’न्ति वा, ‘‘देवानं पियो’’ति वा, ‘‘आयस्मा’’ति वा समुदाचरन्ति, तस्मा सम्मुखा सम्बोधनवसेन ‘‘आवुसो’’ति, तिरोक्खं ‘‘आयस्मा’’ति अयम्पि समुदाचारो. महाकस्सपउरुवेलकस्सपादयो अञ्ञेपि कस्सपनामका अत्थीति ‘‘कतरस्स कस्सपस्सा’’ति पुच्छन्ति. रञ्ञाति कोसलरञ्ञा. ‘‘सञ्जानिंसू’’ति सङ्खेपतो वुत्तमत्थं विवरितुं ‘‘अयं पना’’तिआदि आरद्धं. अस्साति कुमारकस्सपस्स, ‘‘सञ्जानिंसू’’ति वुत्तसञ्जाननस्स वा. पुञ्ञानि करोन्तोति कप्पसतसहस्सं देवेसु च मनुस्सेसु च निब्बत्तित्वा दानादीनि पुञ्ञानि भावेन्तो. ओसक्कन्तेति परिहायमाने. पठमन्ति कुमारिकाकाले. सत्था उपालित्थेरं पटिच्छापेसि तं अधिकरणं विनयकम्मेनेवस्सा भिक्खुनिया पब्बज्जाय अरोगभावं.
पञ्ञत्तिविभावनाति ‘‘अन्धवन’’न्त्वेव पञ्ञायमानस्स विभावना. ओलीयतीति सङ्कुचति सणिकं वत्तति. भाणकोति सरभाणको. यं अत्थि, तं गहेत्वाति इदानि परियेसितब्बट्ठानं नत्थि, यथागतं पन यं अत्थि, तं गहेत्वा. बलवगुणेति अधिमत्तगुणे. कस्सपभगवतो काले निरुळ्हसमञ्ञावसेन वचनसन्ततिया अविच्छेदेन च इमस्मिम्पि बुद्धुप्पादे तं ‘‘अन्धवन’’न्त्वेव पञ्ञायित्थ, उपरूपरिवड्ढमानाय पथविया उपरि रुक्खगच्छादीसु सञ्जायन्तेसुपीति. सेक्खपटिपदन्ति सेक्खभावावहं विसुद्धिपटिपत्तिं.
अञ्ञतर-सद्दो अपाकटे विय पाकटेपि वत्तति एक-सद्देन समानत्थत्ताति दस्सेतुं ‘‘अभिजानाती’’तिआदि वुत्तं. भयभेरवदस्सितम्पि अभिक्कन्त-सद्दस्स अत्थुद्धारं इध दस्सेन्तो एवं हेट्ठा तत्थ तत्थ कता अत्थसंवण्णना परतो तस्मिं तस्मिं सुत्तपदेसे यथारहं वत्तब्बाति नयदस्सनं करोति. कञ्चनसन्निभत्तचता सुवण्णवण्णग्गहणेन गहिताति अधिप्पायेनाह ‘‘छविय’’न्ति. छविगता पन वण्णधातु एव ‘‘सुवण्णवण्णो’’ति एत्थ वण्णग्गहणेन गहिताति अपरे. वण्णीयति कित्तीयति उग्घोसनन्ति वण्णो, थुति. वण्णीयति असङ्करतो ववत्थपीयतीति वण्णो, कुलवग्गो. वण्णीयति फलं एतेन यथासभावतो विभावीयतीति वण्णो, कारणं. वण्णनं दीघरस्सादिवसेन सण्ठहनन्ति वण्णो, सण्ठानं. वण्णीयति अणुमहन्तादिवसेन पमीयतीति वण्णो, पमाणं. वण्णेति विकारमापज्जमानं हदयङ्गतभावं पकासेतीति वण्णो, रूपायतनं. एवं तेन तेन पवत्तिनिमित्तेन वण्ण-सद्दस्स तस्मिं तस्मिं अत्थे पवत्ति वेदितब्बा.
अनवसेसत्तं सकलता केवलता. केवलकप्पाति एत्थ केचि ईसं असमत्ता केवला केवलकप्पाति वदन्ति, एवं सति अनवसेसत्थो एव केवल-सद्दो सिया. अनत्थन्तरेन पन कप्प-सद्देन पदवड्ढनं कत्वा केवला एव केवलकप्पा. तथा वा कप्पनीयत्ता पञ्ञपेतब्बत्ता केवलकप्पा. येभुय्यता बहुलभावो. अब्यामिस्सता विजातियेन असङ्करो सुद्धता. अनतिरेकता तंमत्तता विसेसाभावो. केवलकप्पन्ति केवलं दळ्हं कत्वाति अत्थो. केवलं वुच्चति निब्बानं सब्बसङ्खतविवित्तत्ता. तेनाह ‘‘विसंयोगादिअनेकत्थो’’ति. केवलं एतस्स अधिगतं अत्थीति केवली, सच्छिकतनिरोधो खीणासवो.
कप्प-सद्दो पनायं सउपसग्गो अनुपसग्गो चाति अधिप्पायेन ओकप्पनीयपदे लब्भमानं ओकप्पसद्दमत्तं निदस्सेति, अञ्ञथा कप्प-सद्दस्स अत्थुद्धारे ओकप्पनीयपदं अनिदस्सनमेव सिया. समणकप्पेहीति विनयसिद्धेहि समणवोहारेहि. निच्चकप्पन्ति निच्चकालं. पञ्ञत्तीति नामं. नामञ्हेतं तस्स आयस्मतो, यदिदं कप्पोति. कप्पितकेसमस्सूति कत्तरिकाय छेदितकेसमस्सु. द्वङ्गुलकप्पोति मज्झन्हिकवेलाय वीतिक्कन्ताय द्वङ्गुलताविकप्पो. लेसोति अपदेसो. अनवसेसं फरितुं समत्थस्सपि ओभासस्स केनचि कारणेन एकदेसफरणम्पि सिया, अयं पन सब्बसोव फरीति दस्सेतुं समन्तत्थो कप्प-सद्दो गहितोति आह ‘‘अनवसेसं समन्ततो’’ति.
समणसञ्ञासमुदाचारेनाति ‘‘अहं समणो’’ति एवं उप्पन्नसञ्ञासमुट्ठितेन समुदाचारेन, तन्निमित्तेन वा तब्बोहारेन. पुब्बयोगेति पुब्बयोगकथायं. पपञ्चो एसाति एसो तुम्हेसु आगतेसु यथापवत्तो पटिसन्थारो कथासमुदाचारो च अम्हाकं पपञ्चो. एत्तकम्पि अकत्वा समणधम्ममेव करोमाति अधिप्पायो.
अरियभूमिं पत्तोति अनागामिफलं अधिगतो. पक्कुसातिकुलपुत्तं सन्धाय वदति. विभजित्वाति विभागं कत्वा. तुरितालपनवसेनाति तुरितं आलपनवसेन. तेन दुल्लभो अयं समणो, तस्मा सीघमस्स पञ्हो कथेतब्बो, इमिना च सीघं गन्त्वा सत्था पुच्छितब्बोति तुरितं आलपीति दस्सेति. ‘‘यथा वा’’तिआदिना पन वचनालङ्कारवसेन द्विक्खत्तुं आलपति. एवमाहाति ‘‘भिक्खु भिक्खू’’ति एवं द्विक्खत्तुं अवोच.
वम्मिकपरियायेन करजकायं पच्चक्खं कत्वा दस्सेन्ती देवता ‘‘अयं वम्मिको’’ति आह. ताय पन भावत्थस्स अभासितत्ता सद्दत्थमेव दस्सेन्तो ‘‘पुरतो ठितं…पे… अयन्ति आहा’’ति अवोच. सेसेसुपि एसेव नयो. मण्डूकन्ति थलमण्डूकं. सो हि उद्धुमायिकाति वुच्चति, न उदकमण्डूको. तस्स निवासतो वातो मा खो बाधयित्थाति ‘‘उपरिवाततो अपगम्मा’’ति वुत्तं. कथं पनायं देवता इमिना नीहारेन इमे पञ्हे थेरस्स आचिक्खीति? केचि ताव आहु – यथासुतमत्थं उपमाभावेन गहेत्वा अत्तनो पटिभानेन उपमेय्यत्थं मनसा चिन्तेत्वा तं भगवाव इमस्स आचिक्खिस्सति. सा च देसना अत्थाय हिताय सुखाय होतीति ‘‘अयं वम्मिको’’तिआदिना उपमावसेनेव पन्नरस पञ्हे थेरस्स आचिक्खि. कस्सपसम्मासम्बुद्धकाले किर बाराणसियं एको सेट्ठि अड्ढो महद्धनो महन्तं निधानं निदहित्वा पलिघादिआकारानि कानिचिपि लङ्गानि तत्थ ठपेसि. सो मरणकाले अत्तनो सहायस्स ब्राह्मणस्स आरोचेसि – ‘‘इमस्मिं ठाने मया निधानं निदहितं, तं मम पुत्तस्स विञ्ञुतं पत्तस्स दस्सेती’’ति वत्वा कालमकासि. ब्राह्मणो सहायकपुत्तस्स विञ्ञुतं पत्तकाले तं ठानं दस्सेसि. सो निखनित्वा सब्बपच्छा नागं पस्सि, नागो अत्तनो पुत्तं दिस्वा ‘‘सुखेनेव धनं गण्हतू’’ति अपगच्छि. स्वायमत्थो तदा लोके पाकटो जातो. अयं पन देवता तदा बाराणसियं गहपतिकुले निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो सत्थरि परिनिब्बुते उरं दत्वा सासने पब्बजितो पञ्चहि सहायकभिक्खूहि सद्धिं समणधम्ममकासि. ये सन्धाय वुत्तं ‘‘पञ्च भिक्खू निस्सेणिं बन्धित्वा’’तिआदि. तेन वुत्तं ‘‘यथासुतमत्थं उपमाभावेन गहेत्वा’’तिआदि. अपरे पन ‘‘देवता अत्तनो पटिभानेन इमे पञ्हे एवं अभिसङ्खरित्वा थेरस्स आचिक्खी’’ति वदन्ति. देवपुत्ते निस्सक्कं देवपुत्तपञ्हत्ता तस्स अत्थस्स.
२५१. चतूहि महाभूतेहि निब्बत्तोति चातुमहाभूतिको. तेनाह ‘‘चतुमहाभूतमयस्सा’’ति. वमति उग्गिरन्तो विय होतीति अत्थो. वन्तकोति उच्छड्डको. वन्तुस्सयोति उपचिकाहि वन्तस्स मत्तिकापिण्डस्स उस्सयभूतो. वन्तसिनेहसम्बद्धोति वन्तेन खेळसिनेहेन सम्पिण्डितो. असुचिकलिमलं वमतीति एत्थ मुखादीहि पाणकानं निग्गमनतो पाणके वमतीति अयम्पि अत्थो लब्भतेव. अरियेहि वन्तकोति कायभावसामञ्ञेन वुत्तं. दुक्खसच्चपरिञ्ञाय वा सब्बस्सपि तेभूमकधम्मजातस्स परिञ्ञातत्ता सब्बोपि कायो अरियेहि छन्दरागप्पहानेन वन्तो एव. तं सब्बन्ति येहि तीहि अट्ठिसतेहि उस्सितो, येहि न्हारूहि सम्बद्धो, येहि मंसेहि अवलित्तो, येन अल्लचम्मेन परियोनद्धो, याय छविया रञ्जितो, तं अट्ठिआदिसब्बं अच्चन्तमेव जिगुच्छित्वा विरत्ततायवन्तमेव. ‘‘यथा चा’’तिआदिना वत्तब्बोपमतोपि वम्मिको विय वम्मिकोति इममत्थं दस्सेति.
सम्भवति एतस्माति सम्भवो, मातापेत्तिको सम्भवो एतस्साति मातापेत्तिकसम्भवो. तस्स. उपचियति एतेनाति उपचयो’ ओदनकुम्मासं उपचयो एतस्साति ओदनकुम्मासूपचयो. तस्स. अधुवसभावताय अनिच्चधम्मस्स, सेदगूथ-पित्त-सेम्हादि-धातुक्खोभ-गरुभावदुग्गन्धानं विनोदनाय उच्छादेतब्बधम्मस्स, परितो सम्बाहनेन परिमद्दितब्बधम्मस्स, खणे खणे भिज्जनसभावताय भेदनधम्मस्स, ततो एव विकिरणसभावताय विद्धंसनधम्मस्साति धम्म-सद्दो पच्चेकं योजेतब्बो. तनुविलेपनेनाति कायावलेपनेन उच्छादनविलेपनेन. अङ्गपच्चङ्गाबाधविनोदनत्थायाति तादिससमुट्ठान-सरीरविकारविगमाय. यस्मा सुक्कसोणितं आहारो, उच्छादनं परिमद्दनञ्च यथारहं उप्पादस्स, वुड्ढिया च पच्चयो, तस्मा आह ‘‘मातापेत्तिक…पे… कथितो’’ति. उच्चावचभावोति यथारहं योजेतब्बो – ओदनकुम्मासूपचय-उच्छादनपरिमद्दनग्गहणेहि उच्चभावो, वड्ढी. मातापेत्तिकसम्भवग्गहणेन समुदयो. इतरेहि अवचभावो, परिहानि, अत्थङ्गमो पकासितो. अङ्गपच्चङ्गानं सण्ठपनम्पि हि वट्टपच्चयत्ता वट्टन्ति.
कोधो धूमोति एत्थ धूमपरियायेन कोधस्स वुत्तत्ता धूम-सद्दो कोधे वत्ततीति वुत्तं ‘‘धूमो विय धूमो’’ति. भस्मनीति भस्मं. मोसवज्जन्ति मुसावादो. धूमो एव धूमायितं. इच्छा धूमायितं एतिस्साति इच्छाधूमायिता, पजा. इच्छाधूमायितसद्दस्स तण्हाय वुत्ति वुत्तनयो एव. धूमायन्तोति वितक्कसन्तापेन संतप्पेन्तो, वितक्केन्तोति अत्थो. पलिपोति दुक्करमहाकद्दमं. तिमूलन्ति तीहि मूलेहि पतिट्ठितं विय अचलं पवत्तन्ति वुत्तं. रजो च धूमो च मया पकासिताति रजसभावकरणट्ठेन ‘‘रजो’’ति च धूमसभावकरणट्ठेन ‘‘धूमो’’ति च मया पकासिता. पकतिधूमो विय अग्गिस्स किलेसग्गिजालस्स पञ्ञाणभावतो. धम्मदेसनाधूमो ञाणग्गिसन्धीपनस्स पुब्बङ्गमभावतो. अयं रत्तिं धूमायनाति या दिवा कत्तब्बकम्मन्ते उद्दिस्स रत्तियं अनुवितक्कना, अयं रत्तिं धूमायना.
सत्तन्नं धम्मानन्ति इदं सुत्ते (चूळनि. मेत्तगूमाणवपुच्छानिद्देस २८) आगतनयेन वुत्तं. सुत्तञ्च तथा आराधनवेनेय्यज्झासयवसेन. तदेकट्ठताय वा तदञ्ञकिलेसानं. सुन्दरपञ्ञोति ञाततीरणपहानपरिञ्ञाय पञ्ञाय सुन्दरपञ्ञो.
एतन्ति ‘‘सत्थ’’न्ति एतं अधिवचनं संकिलेसधम्मानं ससनतो समुच्छिन्दनतो. न्ति वीरियं. पञ्ञागतिकमेव पञ्ञाय हितस्सेव अधिप्पेतत्ता. लोकियाय पञ्ञाय आरम्भकाले लोकियवीरियं गहेतब्बं, लोकुत्तराय पञ्ञाय पवत्तिक्खणे लोकुत्तरवीरियं गहेतब्बन्ति योजना. अत्थदीपनाति उपमेय्यत्थदीपनी उपमा.
गामतोति अत्तनो वसनगामतो. मन्तेति आथब्बनमन्ते. ते हि ब्राह्मणा अरञ्ञे एव वाचेन्ति ‘‘मा अञ्ञे अस्सोसु’’न्ति. तथा अकासीति चत्तारो कोट्ठासे अकासि. एवमेत्थ वम्मिकपञ्हस्सेव वसेन उपमा आगता, सेसानं वसेन हेट्ठा वुत्तनयेन वेदितब्बा.
लङ्गनट्ठेन निवारणट्ठेन लङ्गी, पलिघो. ञाणमुखेति विपस्सनाञाणवीथियं. पततीति पवत्तति. कम्मट्ठानउग्गहपरिपुच्छावसेनाति चतुसच्चकम्मट्ठानस्स उग्गण्हनेन तस्स अत्थपरिपुच्छावसेन चेव विपस्सनासङ्खात-अत्थविनिच्छय-परिपुच्छावसेन च. सब्बसो ञातुं इच्छा हि परिपुच्छा. विपस्सना च अनिच्चादितो सब्बतेभूमकधम्मानं ञातुं इच्छति. एवं विपस्सनावसेन अविज्जापहानमाह, उपरिकत्तब्बसब्भावतो न ताव मग्गवसेन.
वल्लिअन्तरे वाति वा-सद्दो पंसुअन्तरे वा मत्तिकन्तरे वाति अवुत्तविकप्पत्थो. चित्ताविलमत्तकोवाति चित्तक्खोभमत्तकोव. अनिग्गहितोति पटिसङ्खानबलेन अनिवारितो. मुखविकुलनं मुखसङ्कोचो. हनुसञ्चोपनं पापेति अन्तोजप्पनावत्थायं. दिसा विलोकनं पापेति यत्थ बाधेतब्बो ठितो, तंदस्सनत्थं निवारकपरिवारणत्थं. दण्डसत्थाभिनिपातन्ति दण्डसत्थानं परस्स उपरि निपातनावत्थं. येन कोधेन अनिग्गहितेन मातादिकं अघातेतब्बं उग्घातेत्वा ‘‘अयुत्तं वत मया कत’’न्ति अत्तानम्पि हनति, तं सन्धायेतं वुत्तं ‘‘परघातनम्पि अत्तघातनम्पि पापेती’’ति. येन वा परस्स हञ्ञमानस्स वसेन घातकोपि घातनं पापुणाति, तादिसस्स वसेनायमत्थो वेदितब्बो. कोधसामञ्ञेन हेतं वुत्तं ‘‘परं घातेत्वा अत्तानं घातेती’’ति. परमुस्सदगतोति परमुक्कंसगतो. दळ्हं परिस्सयमावहताय कोधोव कोधूपायासो. तेनाह ‘‘बलवप्पत्तो’’तिआदि.
द्वेधापथसमा होति अप्पटिपत्तिहेतुभावतो.
कुसलधम्मो न तिट्ठति नीवरणेहि निवारितपरमत्ता. समथपुब्बङ्गमं विपस्सनं भावयतो पठमं समथेन नीवरणविक्खम्भनं होति, विपस्सना पन तदङ्गवसेनेव तानि नीहरतीति वुत्तं ‘‘विक्खम्भनतदङ्गवसेना’’ति.
‘‘कुम्मोव अङ्गानि सके कपाले’’तिआदीसु (सं. नि. १.१७) कुम्मस्स अङ्गभावेन विसेसतो पादसीसानि एव वुच्चन्तीति आह ‘‘पञ्चेव अङ्गानि होन्ती’’ति. विपस्सनाचारस्स वुच्चमानत्ता अधिकारतो सम्मसनीयानमेव धम्मानं इध गहणन्ति ‘‘सब्बेपि सङ्खता धम्मा’’ति विसेसं कत्वाव वुत्तं. तेनाह भगवा ‘‘पञ्चन्नेतं उपादानक्खन्धानं अधिवचन’’न्ति.
सुनन्ति कोट्टन्ति एत्थाति सूना, अधिकुट्टनन्ति आह ‘‘सूनाय उपरी’’ति. असिनाति मंसकन्तनेन. घातियमानाति हञ्ञमाना विबाधियमाना. वत्थुकामानं उपरि कत्वाति वत्थुकामेसु ठपेत्वा ते अच्चाधानं कत्वा. कन्तिताति छिन्दिता. कोट्टिताति बिलसो विभजिता. छन्दरागप्पहानन्ति छन्दरागस्स विक्खम्भनप्पहानं.
सम्मत्ताति मुच्छिता सम्मूळ्हा. नन्दीरागं उपगम्म वट्टं वड्ढेन्तीति सम्मूळ्हत्ता एवआदीनवं अपस्सन्ता नन्दीरागस्स आरम्मणं उपगन्त्वा तं परिब्रूहेन्ति. नन्दीरागबद्धाति नन्दीरागे लग्गत्ता तेन बद्धा. वट्टे लग्गन्तीति तेभूमके वट्टे सज्जन्ति. तत्थ सज्जत्ता एव दुक्खं पत्वापि न उक्कण्ठन्ति न निब्बिन्दन्ति. इध अनवसेसप्पहानं अधिप्पेतन्ति आह ‘‘चतुत्थमग्गेन नन्दीरागप्पहानं कथित’’न्ति.
अनङ्गणसुत्ते (म. नि. अट्ठ. १.६३) पकासितो एव ‘‘छन्दादीहि न गच्छन्ती’’तिआदिना. ‘‘बुद्धो सो भगवा’’तिआदि ‘‘नमो करोही’’ति (म. नि. १.२४९, २५१) वुत्तनमक्कारस्स करणाकारदस्सनं. बोधायाति चतुसच्चसम्बोधाय. तथा दमथसमथतरणपरिनिब्बानानि अरियमग्गवसेन वेदितब्बानि. समथपरिनिब्बानानि पन अनुपादिसेसवसेनपि योजेतब्बानि. कम्मट्ठानं अहोसीति विपस्सनाकम्मट्ठानं अहोसि. एतस्स पञ्हस्साति एतस्स पन्नरसमस्स पञ्हस्स अत्थो. एवं इतरेसुपि वत्तब्बं विपस्सनाकम्मट्ठानं खीणासवगुणेहि मत्थकं पापेन्तो यथानुसन्धिनाव देसनं निट्ठपेसि, न पुच्छितानुसन्धिनाति अधिप्पायो. ननु च पुच्छावसेनायं देसना आरद्धाति? सच्चं आरद्धा, एवं पन ‘‘पुच्छावसिको निक्खेपो’’ति वत्तब्बं, न ‘‘पुच्छानुसन्धिवसेन निट्ठपिता’’ति. अन्तरपुच्छावसेन देसनाय अपरिवत्तितत्ता आरम्भानुरूपमेव पन देसना निट्ठपिता.
वम्मिकसुत्तवण्णनाय लीनत्थप्पकासना समत्ता.
४. रथविनीतसुत्तवण्णना
२५२. महागोविन्देन परिग्गहितताकित्तनं तदा मगधराजेन परिग्गहितूपलक्खणं. तस्स हि सो पुरोहितो. महागोविन्दोति पुरातनो एको मगधराजाति केचि. गय्हतीति गहो, राजूनं गहो राजगहं. नगर-सद्दापेक्खाय नपुंसकनिद्देसो. अञ्ञेपेत्थ पकारेति राजूहि दिस्वा सम्मा पतिट्ठापितत्ता तेसं गहं गेहभूतन्तिपि राजगहं. आरक्खसम्पत्तिआदिना अनत्थुप्पत्तिहेतुताय उपगतानं पटिराजूनं गहं गहभूतन्तिपि राजगहं, आरामरामणीयकादीहि राजते, निवाससुखतादिना सत्तेहि ममत्तवसेन गय्हति, परिग्गय्हतीति वा राजगहन्ति एवमादिके पकारे. बुद्धकाले च चक्कवत्तिकाले चाति इदं येभुय्यवसेन वुत्तं. वेळूहि परिक्खित्तं अहोसि, न पन केवलं कट्ठकपवनमेव. रञ्ञो उय्यानकाले पतिट्ठापितअट्टालकवसेन अट्टालकयुत्तं.
जननं जाति, जातिया भूमि जातिभूमं, जायि वा महाबोधिसत्तो एत्थाभि जाति, सा एव भूमीति जातिभूमं, सा इमेसं निवासोति जातिभूमकाति आह ‘‘जातिभूमकाति जातिभूमिवासिनो’’ति. कस्स पनायं जातिभूमीति आह ‘‘तं खो पना’’तिआदि. तेन अनञ्ञसाधारणाय जातिया अधिप्पेतत्ता सदेवके लोके सुपाकटभावतो विसेसनेन विनापि विसिट्ठविसयोव इध जाति-सद्दो विञ्ञायतीति दस्सेति. तेनाह ‘‘सब्बञ्ञुबोधिसत्तस्स जातट्ठानसाकियजनपदो’’ति. तत्थपि कपिलवत्थुसन्निस्सयो पदेसोति आह ‘‘कपिलवत्थाहारो’’ति.
गरुधम्मभाववण्णना
साकियमण्डलस्साति साकियराजसमूहस्स. दसन्नं अप्पिच्छकथादीनं वत्थु दसकथावत्थु, अप्पिच्छतादि. तत्थ सुप्पतिट्ठितताय तस्स लाभी दसकथावत्थुलाभी. तत्थाति दसकथावत्थुस्मिं.
गरुकरणीयताय धम्मो गरु एतस्साति धम्मगरु, तस्स भावो धम्मगरुता, ताय. ‘‘अज्झासयेन वेदितब्बो’’ति वत्वा न केवलं अज्झासयेनेव, अथ खो कायवचीपयोगेहिपि वेदितब्बोति दस्सेन्तो ‘‘धम्मगरुतायेव ही’’तिआदिमाह. तियामरत्तिं धम्मकथं कत्वाति एत्थ ‘‘कुम्भकारस्स निवेसने तियामरत्तिं वसन्तो धम्मकथं कत्वा’’ति एवं वचनसेसवसेन अत्थो वेदितब्बो. अञ्ञथा यथालाभवसेन अत्थे गय्हमाने तियामरत्तिं धम्मकथा कताति आपज्जति, न च तं अत्थि. वक्खति हि ‘‘बहुदेव रत्तिन्ति दियड्ढयाममत्त’’न्ति. दसबलादिगुणविसेसा विय धम्मगारवहेतुका परहितपटिपत्तिपि सब्बबुद्धानं मज्झे भिन्नसुवण्णं विय सदिसा एवाति इमस्स भगवतो धम्मगारवकित्तने ‘‘कस्सपोपि भगवा’’तिआदिना कस्सपभगवतो धम्मगारवं दस्सेति.
चारिकं निक्खमीति जनपदचारिकं चरितुं निक्खमि. जनपदचारिकाय अकाले निक्खन्तत्ता कोसलराजादयो वारेतुं आरभिंसु. पवारेत्वा हि चरणं बुद्धाचिण्णं. पुण्णाय सम्मापटिपत्तिं पच्चासीसन्तो भगवा ‘‘किं मे करिस्ससी’’ति आह.
अनहातोवाति धम्मसवनुस्सुक्केन सायन्हे बुद्धाचिण्णं न्हानं अकत्वाव. अत्तहितपरहितपटिपत्तीसु एकिस्सा द्विन्नञ्च अत्थितासिद्धा चतुब्बिधता पटिपत्तिकता एव नाम होतीति वुत्तं ‘‘पटिपन्नको च नाम…पे… चतुब्बिधो होती’’ति. पटिक्खेपपुब्बकोपि हि पटिपन्नो अत्थतो पटिपन्नत्थो एवाति. कामं अत्तहिताय पटिपन्नो ताय सम्मापटिपत्तिया सासनं सोभति, न पन सासनं वड्ढेति अप्पोस्सुक्कभावतो, न च कारुणिकस्स भगवतो सब्बथा मनोरथं पूरेति. तथा हि भगवा पठमबोधियं एकसट्ठिया च अरहन्तेसु जातेसु – ‘‘चरथ, भिक्खवे, बहुजनहिताया’’तिआदिना (दी. नि. २.८६-८८; महाव. ३२) भिक्खू परहितपटिपत्तियं नियोजेसि. तेन वुत्तं ‘‘एवरूपं भिक्खुं भगवा न पुच्छति, कस्मा? न मय्हं सासनस्स वुड्ढिपक्खे ठितो’’ति.
समुदायो अप्पकेन ऊनोपि अनूनो विय होतीति बाकुलत्थेरं चतुत्थरासितो बहि कत्वापि ‘‘असीतिमहाथेरा विया’’ति वुत्तं. असीतिमहाथेरसमञ्ञा वा अवयवेपि अट्ठसमापत्तिसामञ्ञा विय दट्ठब्बा. ईदिसे ठाने बहूनं एकतो कथनं महता कण्ठेन च कथनं सत्थु चित्ताराधनमेवाति तेहि भिक्खूहि तथा पटिपन्नन्ति दस्सेन्तो ‘‘ते भिक्खू मेघसद्दं सुत्वा’’तिआदिमाह. गुणसम्भावनायाति वक्खमानगुणहेतुकाय सम्भावनाय सम्भावितो, न येन केनचि किच्चसमत्थतादिना.
गरुधम्मभाववण्णना निट्ठिता.
अप्पिच्छतादिवण्णना
अप्प-सद्दस्स परित्तपरियायतं मनसि कत्वा आह ‘‘ब्यञ्जनं सावसेसं विया’’ति. तेनाह ‘‘न हि तस्सा’’तिआदि. अप्प-सद्दो पनेत्थ अभावत्थोति सक्का विञ्ञातुं ‘‘अप्पाबाधतञ्च सञ्जानामी’’तिआदीसु (म. नि. १.२२५; २.१३४) विय.
अत्रिच्छता नाम (अ. नि. टी. १.१.६३) अत्र अत्र इच्छाति कत्वा. असन्तगुणसम्भावनताति अत्तनि अविज्जमानं गुणानं विज्जमानानं विय परेसं पकासना. सद्धोति मं जनो जानातूति वत्तपटिपत्तिकारकविसेसलाभीति जानातु ‘‘वत्तपटिपत्तिआपाथकज्झायिता’’ति एवमादिना. सन्तगुणसम्भावनाति इच्छाचारे ठत्वा अत्तनि विज्जमानसीलधुतधम्मादिगुणविभावना. तादिसस्स हि पटिग्गहणे अमत्तञ्ञुतापि होति.
गण्हन्तोयेव उम्मुज्जि अञ्ञेसं अजानन्तानंयेवाति अधिप्पायो.
अप्पिच्छतापधानं पुग्गलाधिट्ठानेन चतुब्बिधं इच्छापभेदं दस्सेत्वा पुनपि पुग्गलाधिट्ठानेन चतुब्बिधं इच्छापभेदं दस्सेन्तो ‘‘अपरोपि चतुब्बिधो अप्पिच्छो’’तिआदिमाह. दायकस्स वसन्ति दायकस्स चित्तवसं. देय्यधम्मस्स वसन्ति देय्यधम्मस्स अप्पबहुभावं. अत्तनो थामन्ति अत्तनो यापनमत्तकथामं.
एकभिक्खुपि न अञ्ञासि सोसानिकवत्ते सम्मदेव वुत्तित्ता. अब्बोकिण्णन्ति अविच्छेदं. दुतियो मं न जानेय्याति दुतियो सहायभूतोपि यथा मं जानितुं न सक्कुणेय्य, तथा सट्ठि वस्सानि निरन्तरं सुसाने वसामि, तस्मा अहं अहो सोसानिकुत्तमो.
धम्मकथाय जनतं खोभेत्वाति लोमहंसनसाधुकारदानचेलुक्खेपादिवसेन सन्निपतितं इतरञ्च ‘‘कथं नु खो अय्यस्स सन्तिकेव धम्मं सोस्सामा’’ति कोलाहलवसेन महाजनं खोभेत्वा. गतोति ‘‘अयं सो, तेन रत्तियं धम्मकथा कता’’ति जाननभयेन परियत्तिअप्पिच्छताय परिवेणं गतो.
तयो कुलपुत्ता वियाति पाचीनवंसदाये समग्गवासं वुत्था तयो कुलपुत्ता विय. पहायाति पुब्बभागे तदङ्गादिवसेन पच्छा अग्गमग्गेनेव पजहित्वा.
अप्पिच्छतादिवण्णना निट्ठिता.
द्वादसविधसन्तोसवण्णना
पकतिदुब्बलादीनं गरुचीवरादीनि नफासुभावावहानि सरीरखेदावहानि च होन्तीति पयोजनवसेन नअत्रिच्छतादिवसेन तानि परिवत्तेत्वा लहुकचीवरपरिभोगो न सन्तोसविरोधीति आह ‘‘लहुकेन यापेन्तोपि सन्तुट्ठोव होती’’ति. महग्घचीवरं, बहूनि वा चीवरानि लभित्वापि तानि विस्सज्जेत्वा तदञ्ञस्स गहणं यथासारुप्पनये ठितत्ता न सन्तोसविरोधीति आह ‘‘तेसं…पे… धारेन्तोपि सन्तुट्ठोव होती’’ति. एवं सेसपच्चयेसुपि यथाबलयथासारुप्पसन्तोसनिद्देसेसु अपिसद्दग्गहणे अधिप्पायो वेदितब्बो. यथासारुप्पसन्तोसोयेव अग्गो अलोभज्झासयस्स उक्कंसनतो.
द्वादसविधसन्तोसवण्णना निट्ठिता.
तिविधपविवेकवण्णना
एकोति एकाकी. गच्छतीति चुण्णिकइरियापथवसेन वुत्तं. चरतीति विहारतो बहि सञ्चारवसेन, विहरतीति दिवाविहारादिवसेन. कायविवेकोति च नेक्खम्माधिमुत्तस्स भावनानुयोगवसेन विवेकट्ठकायता, न झानविवेकमत्तं. तेनाह ‘‘नेक्खम्माभिरतान’’न्ति. परिसुद्धचित्तानन्ति नीवरणादिसंकिलेसतो विसुद्धचित्तानं. परमवोदानप्पत्तानन्ति वितक्कादितंतंझानपटिपक्खविगमेन परमं उत्तमं वोदानं पत्तानं. निरुपधीनन्ति किलेसुपधिआदीनं विगमेन निरुपधीनं.
तिविधपविवेकवण्णना निट्ठिता.
पञ्चविधसंसग्गवण्णना
संसीदति एतेनाति संसग्गो, रागो. सवनहेतुको, सवनवसेन वा पवत्तो संसग्गो सवनसंसग्गो. एस नयो सेसेसुपि. कायसंसग्गो पन कायपरामासो. इत्थी वाति वधू, युवती वा. सन्धानेतुन्ति पुब्बेनापरं घटेतुं. सोतविञ्ञाणवीथिवसेनाति इदं मूलभूतं सवनं सन्धाय वुत्तं, तस्स पिट्ठिवत्तकमनोद्वारिकजवनवीथीसु उप्पन्नोपि रागो सवनसंसग्गोयेव. दस्सनसंसग्गेपि एसेव नयो. अनित्थिगन्धबोधिसत्तो परेहि कथियमानवसेन पवत्तसवनसंसग्गस्स निदस्सनं. तिस्सदहरो अत्तना सुय्यमानवसेन. तत्थ पठमं जातके वेदितब्बन्ति इतरं दस्सेन्तो ‘‘दहरो किरा’’तिआदिमाह. कामरागेन विद्धोति रागसल्लेन हदये अप्पितो अन्तो अनुविद्धो.
सोति दस्सनसंसग्गो. एवं वेदितब्बोति वत्थुवसेन पाकटं करोति. तस्मिं किर गामे येभुय्येन इत्थियो अभिरूपा दस्सनीया पासादिका, तस्मा थेरो ‘‘सचे अन्तोगामे न चरिस्ससी’’ति आह. कालस्सेव पविट्ठत्ता यागुं अदासि, तस्मा यागुमेव गहेत्वा गच्छन्तं ‘‘निवत्तथ, भन्ते, भिक्खं गण्हाही’’ति आहंसु. याचित्वाति ‘‘न मयं, भन्ते, भिक्खं दातुकामा निवत्तेम, अपिच इदं भन्ते कारण’’न्ति याचित्वा.
आदितो लपनं आलापो, वचनपटिवचनवसेन पवत्तो लापो सल्लापो. भिक्खुनियाति इदं निदस्सनमत्तं. याय कायचिपि इत्थिया सन्तकपरिभोगवसेन उप्पन्नरागोपि सम्भोगसंसग्गोव.
पञ्चविधसंसग्गवण्णना निट्ठिता.
गाहगाहकादिवण्णना
भिक्खुनो भिक्खूहि कायपरामासो कायसम्बाहनादिवसेन. कायसंसग्गन्ति कायपरामाससंसग्गं. गाहगाहकोति गण्हनकानं गण्हनकोति अत्थो. गाहमुत्तकोति अयोनिसो आमिसेहि सङ्गण्हनकेहि सयं मुच्चनको. मुत्तगाहकोति यथावुत्तसङ्गहतो मुत्तानं सङ्गण्हनको. मुत्तमुत्तकोति मुच्चनकेहि सयम्पि मुच्चनको. गहणवसेन सङ्गण्हनवसेन. उपसङ्कमन्ति ततो किञ्चि लोकामिसं पच्चासीसन्ता, न दक्खिणेय्यवसेन. भिक्खुपक्खे गहणवसेनाति पच्चयलाभाय सङ्गण्हनवसेनाति योजेतब्बं. वुत्तनयेनाति ‘‘आमिसेना’’तिआदिना वुत्तनयेन.
ठानन्ति अत्तनो ठानावत्थं. पापुणितुं न देति उप्पन्नमेव तं पटिसङ्खानबलेन नीहरन्तो विक्खम्भेति. तेनाह ‘‘मन्तेना’’तिआदि. यथा जीवितुकामो पुरिसो कण्हसप्पेन, अमित्तेन वा सह न संवसति, एवं खणमत्तम्पि किलेसेहि सह न संवसतीति अत्थो.
चतुपारिसुद्धिसीलं लोकियं लोकुत्तरञ्च. तथा समाधिपि. विपस्सनाय पादका विपस्सनापादकाति अट्ठसमापत्तिग्गहणेन यथा लोकियसमाधि गहितो, एवं विपस्सनापादका एतेसन्ति विपस्सनापादकाति अट्ठसमापत्तिग्गहणेनेव लोकुत्तरो समाधि गहितो. यथा हि चत्तारि रूपज्झानानि अधिट्ठानं कत्वा पवत्तो मग्गसमाधि विपस्सनापादको, एवं चत्तारि अरूपज्झानानि अधिट्ठानं कत्वा पवत्तोपि. समापत्तिपरियायो पन पुब्बवोहारेन वेदितब्बो. पटिपक्खसमुच्छेदनेन सम्मा आपज्जनतो वा यथा ‘‘सोतापत्तिमग्गो’’ति. एवमेत्थ सीलसमाधीनम्पि मिस्सकभावो वेदितब्बो, न पञ्ञाय एव. विमुत्तीति अरियफलन्ति वुत्तं ‘‘विमुत्तिसम्पन्नो’’ति वुत्तत्ता. तञ्हि निप्फादनट्ठेन सम्पादेतब्बं, न निब्बानन्ति.
एत्थ च अप्पिच्छताय लद्धपच्चयेन परितुस्सति, सन्तुट्ठताय लद्धा ते अगधितो अमुच्छितोआदीनवदस्सी निस्सरणपञ्ञो परिभुञ्जति, एवंभूतो च कत्थचि अलग्गमानसताय पविवेकं परिब्रूहेन्तो केनचि असंसट्ठो विहरति गहट्ठेन वा पब्बजितेन वा. सो एवं अज्झासयसम्पन्नो वीरियं आरभति अप्पत्तस्स पत्तिया, अनधिगमस्स अधिगमाय. आरभन्तो च यथासमादिन्नं अत्तनो सीलं पच्चवेक्खति, तस्स सीलस्स सुपरिसुद्धतं निस्साय उप्पज्जति अविप्पटिसारो, अयमस्स सीलसम्पदा. तस्स अविप्पटिसारमूलकेहि पामोज्जपीतिपस्सद्धिसुखेहि सम्मा ब्रूहितं चित्तं सम्मदेव समाधियति, अयमस्स समाधिसम्पदा. ततो यथाभूतं जानं पस्सं निब्बिन्दति, निब्बिन्दं विरज्जति, विरागा विमुच्चति, अयमस्स पञ्ञासम्पदा. विमुत्तचित्तता पनस्स विमुत्तिसम्पदा, ततो विमुत्तितो ञाणदस्सनन्ति एतेसं दसन्नं कथावत्थूनं अनुपुब्बी वेदितब्बा. तस्स यो दसहि कथावत्थूहि समन्नागमो, अयं अत्तहिताय पटिपत्ति. या नेसं परेसं संकित्तनं, अयं परहिताय पटिपत्ति. तासु पुरिमा ञाणपुब्बङ्गमा ञाणसम्पयुत्ता च, इतरा करुणापुब्बङ्गमा करुणासम्पयुत्ता चाति सब्बं ञाणकरुणाकण्डं वत्तब्बं.
दसहि कथावत्थूहि करणभूतेहि भिक्खूनं ओवादं देति, ‘‘भिक्खुना नाम अत्रिच्छतादिके दूरतो वज्जेत्वा सम्मदेव अप्पिच्छेन भवितब्ब’’न्तिआदिना तं तं कथावत्थुं भिक्खूनं उपदिसतीति अत्थो. उपदिसन्तो हि तानि ‘‘तेहि भिक्खू ओवदती’’ति वुत्तो. ओवदतियेव सरूपदस्सनमत्तेन. सुखुमं अत्थं परिवत्तेत्वाति एवम्पि अप्पिच्छता होति एवम्पीति अप्पिच्छतादिवसेन अपरापरं अप्पिच्छतावुत्तिं दस्सेत्वा तत्थ सुखुमनिपुणं अप्पिच्छतासङ्खातं अत्थं जानापेतुं न सक्कोति. विञ्ञापेतीति यथावुत्तेहि विसेसेहि विञ्ञापेति. कारणन्ति येन कारणेन अप्पिच्छता इज्झति, तं पन ‘‘महिच्छतादीसु एते दोसा, अप्पिच्छताय अयमानिसंसो’’तिआदीनवानिसंसदस्सनं दट्ठब्बं. सम्मा हेतुना अप्पिच्छतं दस्सेतीति सन्दस्सको. गाहेतुन्ति यथा गण्हति, तथा कातुं, तत्थ पट्ठपेतुन्ति अत्थो. उस्साहजननवसेनाति यथा तं समादानं निच्चलं होति, एवं उस्सोळ्हिया उप्पादनवसेन सम्मदेव उत्तेजेतीति समुत्तेजको. उस्साहजातेति अप्पिच्छताय जातुस्साहे. वण्णं वत्वा तत्थ सम्पत्तिं आयतिञ्च लब्भमानगुणं कित्तेत्वा सम्पहंसेति सम्मदेव पकारेहि तोसेतीति सम्पहंसको. एवं सन्तुट्ठिआदीसु यथारहं योजना कातब्बा.
गाहगाहकादिवण्णना निट्ठिता.
पञ्चलाभवण्णना
२५३. सत्थु सम्मुखा एवं वण्णो अब्भुग्गतोति. इमिना तस्स वण्णस्स यथाभूतगुणसमुट्ठिततं दस्सेति. मन्दमन्दो वियाति अति विय अछेको विय. अबलबलो वियाति अति विय अबलो विय. भाकुटिकभाकुटिको वियाति अति विय दुम्मुखो विय. अनुमस्साति अनुमसित्वा, दस कथावत्थूनि सरूपतो विसेसतो च अनुपरिग्गहेत्वाति अत्थो. परिग्गण्हनं पन नेसं अनुपविसनं विय होतीति वुत्तं ‘‘अनुपविसित्वा’’ति. सब्रह्मचारीहि वण्णभासनं एको लाभोति योजना. एवं सेसेसुपि. पत्थयमानो एवमाह धम्मगरुतायाति अधिप्पायो.
पञ्चलाभवण्णना निट्ठिता.
चारिकादिवण्णना
२५४. अभिरमनं अभिरतं, तदेव अनुनासिकलोपं अकत्वा वुत्तं ‘‘अभिरन्त’’न्ति. भावनपुंसकञ्चेतं. अनभिरति नाम नत्थि, अभिरमित्वा चिरविहारोपि नत्थि सम्मदेव परिञ्ञातवत्थुकत्ता. सब्बसहा हि बुद्धा भगवन्तो असय्हलाभिनो.
पुब्बे धम्मगरुताकित्तनपसङ्गेन गहितं अग्गहितञ्च महाकस्सपपच्चुग्गमनादिं एकदेसेन दस्सेत्वा वनवासितिस्ससामणेरस्स वत्थुं वित्थारेत्वा जनपदचारिकं कथेतुं ‘‘भगवा ही’’तिआदि आरद्धं. आकासगामीहि सद्धिं गन्तुकामो ‘‘छळभिञ्ञानं आरोचेही’’ति आह. सङ्घकम्मेन सिज्झमानापि उपसम्पदा सत्थु आणावसेनेव सिज्झनतो ‘‘बुद्धदायज्जं ते दस्सामी’’ति वुत्तन्ति वदन्ति. अपरे ‘‘अपरिपुण्णवीसतिवस्सस्सेव तस्स उपसम्पदं अनुजानन्तो सत्था ‘बुद्धदायज्जं ते दस्सामी’ति अवोचा’’ति वदन्ति. उपसम्पादेत्वाति धम्मसेनापतिना उपज्झायेन उपसम्पादेत्वा.
नवयोजनसतिकं मज्झिमदेसपरियापन्नमेव, ततो परं नाधिप्पेतं दन्धतावसेन गमनतो. समन्ताति गतगतट्ठानस्स चतूसु पस्सेसु. अञ्ञेनपि कारणेनाति भिक्खूनं समथविपस्सनातरुणभावतो अञ्ञेनपि मज्झिममण्डले वेनेय्यानं ञाणपरिपाकादिकारणेन निक्खमति, अन्तोमण्डलं ओतरति. सत्तहि वातिआदि ‘‘एकं मासं वा’’तिआदिना वुत्तानुक्कमेन योजेतब्बं.
सरीरफासुकत्थायाति एकस्मिंयेव ठाने निबद्धवासेन उस्सन्नधातुकस्स सरीरस्स विरेचनेन फासुभावत्थाय. अट्ठुप्पत्तिकालाभिकङ्खनत्थायाति अग्गिक्खन्धूपमसुत्त (अ. नि. ७.७२) मघदेवजातकादिदेसनानं (जा. १.१.९) विय धम्मदेसनाय अट्ठुप्पत्तिकालस्स आकङ्खनेन. सुरापानसिक्खापदपञ्ञापने (पाचि. ३२६) विय सिक्खापदपञ्ञापनत्थाय. बोधनेय्यसत्ते अङ्गुलिमालादिके बोधनत्थाय. निबद्धवासञ्च पुग्गलं उद्दिस्स चारिका निबद्धचारिका.
२५५. अपरिग्गहभावं कत्थचि अलग्गभावं दस्सेतुं ‘‘यूथं पहाय…पे… मत्तहत्थी विया’’ति वुत्तं. असहायकिच्चोति सहायकिच्चरहितो सीहो विय. तेनस्स एकविहारितं तेजवन्ततञ्च दस्सेति. तदा पन कायविवेको न सक्का लद्धुन्ति इदमेत्थ कारणं दट्ठब्बं. बहूहीतिआदि पन सभावदस्सनवसेन वुत्तं. थेरस्स परिसा सुविनीता चिण्णगरुवासा गरुनो इच्छानुरूपमेव वत्तति.
वुत्तकारणयुत्ते अद्धानगमने चारिकानं वोहारो सासने निरुळ्होति आह ‘‘किञ्चापी’’तिआदि. केनचिदेव निमित्तेन किस्मिञ्चि अत्थे पवत्ताय सञ्ञाय तन्निमित्तरहितेपि अञ्ञस्मिं पवत्ति रुळ्ही नाम. विजितमारत्ता सङ्गामविजयमहायोधो विय. अञ्ञं सेवित्वाति ‘‘मम आगतभावं सत्थु आरोचेही’’ति आरोचनत्थं अञ्ञं भिक्खुं सेवित्वा.
भगवा धम्मं देसेन्तो तंतंपुग्गलज्झासयानुरूपं तदनुच्छविकमेव धम्मिं कथं करोतीति दस्सेन्तो ‘‘चूळगोसिङ्गसुत्ते’’तिआदिमाह. तत्थ सामग्गिरसानिसंसन्ति ‘‘कच्चि पन वो, अनुरुद्धा, समग्गा सम्मोदमाना’’तिआदिना (म. नि. १.३२६) सामग्गिरसानिसंसं कथेसि. आवसथानिसंसन्ति ‘‘सीतं उण्हं पटिहनती’’तिआदिना (चूळव. २९५, ३१५) आवसथपटिसंयुत्तं आनिसंसं. सतिपटिलाभिकन्ति जोतिपालत्थेरे लामकं ठानं ओतिण्णमत्ते महाबोधिपल्लङ्के पन सब्बञ्ञुतं पटिविज्झितुं पत्थनं कत्वा पारमियो पूरेन्तो आगतो. तादिसस्स नाम पमादविहारो न युत्तोति यथा कस्सपो भगवा बोधिसत्तस्स सतिं पटिलभितुं धम्मिं कथं कथेसि, तथा अयं भगवा तमेव पुब्बेनिवासपटिसंयुत्तकथं भिक्खूनं घटिकारसुत्तं (म. नि. २.२८२) कथेसि. चत्तारो धम्मुद्देसेति – ‘‘उपनीयति लोको अद्धुवो, अताणो लोको अनभिस्सरो, अस्सको लोको सब्बं पहाय गमनीयं, ऊनो लोको अतित्तो तण्हादासो चा’’ति (म. नि. २.३०५) इमे चत्तारो धम्मुद्देसे कथेसि. कामञ्चेते धम्मुद्देसा रट्ठपालसुत्ते (म. नि. २.३०४) आयस्मता रट्ठपालत्थेरेन रञ्ञो कोरब्यस्स कथिता, ते पन भगवतो एव आहरित्वा थेरेन तत्थ कथिताति वुत्तं ‘‘रट्ठपालसुत्ते’’तिआदि. तथा हि वुत्तं सुत्ते – ‘‘अत्थि खो, महाराज, तेन भगवता जानता पस्सता अरहता सम्मासम्बुद्धेन चत्तारो धम्मुद्देसा उद्दिट्ठा’’तिआदि (म. नि. २.३०५) पानकानिसंसकथन्ति ‘‘अग्गिहुत्तं मुखं यञ्ञा’’तिआदिना (म. नि. २.४००; सु. नि. ५७३) अनुमोदनं वत्वा पुन पकिण्णककथावसेन पानकपटिसंयुत्तं आनिसंसकथं कथेसि. एकीभावे आनिसंसं कथेसि, यं सन्धाय वुत्तं ‘‘अथ खो भगवा आयस्मन्तं भगुं धम्मिया कथाय सन्दस्सेसी’’तिआदि (म. नि. ३.२३८). अनन्तनयन्ति अपरिमाणदेसनानयं अप्पिच्छतादिपटिसंयुत्तं धम्मिं कथं. तेनाह ‘‘पुण्ण, अयम्पि अप्पिच्छकथायेवा’’तिआदि बहूहि परियायेहि नानानयं देसेति. कथं तथा देसितं थेरो अञ्ञासीति आह ‘‘पटिसम्भिदापत्तस्स…पे… अहोसी’’ति.
चारिकादिवण्णना निट्ठिता.
सत्तविसुद्धिपञ्हवण्णना
२५६. ततो पट्ठायाति. यदा जातिभूमका भिक्खू सत्थु सम्मुखा थेरस्स वण्णं भासिंसु, ततो पट्ठाय. सीसानुलोकी हुत्वा पिट्ठितो पिट्ठितो अनुबन्धनं थेरेन समागमे आदरवसेन कतन्ति दट्ठब्बं. तथा हि वुत्तं पाठे ‘‘अप्पेव नामा’’तिआदि, ‘‘तरमानरूपो’’ति च. यं पन वुत्तं अट्ठकथायं ‘‘एकस्मिं ठाने निलीन’’न्तिआदि, तं अकारणं. न हि धम्मसेनापति तस्स थेरस्स निसिन्नट्ठानं अभिञ्ञाञाणेन जानितुं न सक्कोति. ‘‘कच्चि नु खो मं अदिस्वाव गमिस्सती’’ति अयम्पि चिन्ता आदरवसेनेवाति युत्तं. न हि सत्थारं दट्ठुं आगतो सावको अपि आयस्मा अञ्ञातकोण्डञ्ञो सत्थुकप्पं धम्मसेनापतिं तत्थ वसन्तं अदिस्वाव गच्छनको नाम अत्थि. दिवाविहारन्ति सम्पदाने उपयोगवचनन्ति आह ‘‘दिवाविहारत्थाया’’ति.
२५७. पुरिमकथायाति पठमालापे. अप्पतिट्ठितायाति नप्पवत्तिताय. पच्छिमकथा न जायतीति पच्छा वत्तब्बकथाय अवसरो न होति. सत्त विसुद्धियो पुच्छि दिट्ठसंसन्दनवसेन. ञाणदस्सनविसुद्धि नाम अरियमग्गो. यस्मा ततो उत्तरिम्पि पत्तब्बं अत्थेव, तस्मा ‘‘चतुपारिसुद्धिसीलादीसु ठितस्सपि ब्रह्मचरियवासो मत्थकं न पापुणाती’’ति वुत्तं. तस्माति ब्रह्मचरियवासस्स मत्थकं अप्पत्तत्ता. सब्बं पटिक्खिपीति सत्तमम्पि पञ्हं पटिक्खिपि, इतरेसु वत्तब्बमेव नत्थि.
अप्पच्चयपरिनिब्बानन्ति अनुपादिसेसनिब्बानमाह. इदानि पकारन्तरेनपि अनुपादापरिनिब्बानं दस्सेतुं ‘‘द्वेधा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ गहणूपादानन्ति दळ्हग्गहणभूतं उपादानं. तेनाह ‘‘कामुपादानादिक’’न्ति. पच्चयूपादानन्ति यं किञ्चि पच्चयमाह. सो हि अत्तनो फलं उपादियति उपादानवसेन गण्हतीति उपादानन्ति वुच्चति. तेनाह ‘‘पच्चयूपादानं नाम…पे… पच्चया’’ति. ‘‘अनुपादाय आसवेहि चित्तं विमुच्चती’’ति वचनतो (महाव. २८, ३०) अरहत्तफलं अनुपादापरिनिब्बानन्ति कथेन्ति. न च उपादानसम्पयुत्तन्ति उपादानेहि एतं न सहितं नापि उपादानेहि सह पवत्ति हुत्वा. न च कञ्चि धम्मं उपादियतीति कस्सचि धम्मस्स आरम्मणकरणवसेन न उपादियति. परिनिब्बुतन्तेति अग्गमग्गेन कातब्बकिलेसपरिनिब्बानपरियोसानन्ते जातत्ता. अमतधातुमेव अनुपादापरिनिब्बानं कथेन्ति, कथेन्तानञ्च यथा तस्स कोचि पच्चयो नाम नत्थि, एवं अधिगतोपि यथा कोचि पच्चयो नाम न होति, तथा परिनिब्बानं अपच्चयपरिनिब्बानन्ति दस्सेन्तो ‘‘अयं अन्तो’’तिआदिमाह. पुन पुच्छं आरभि अनुपादापरिनिब्बानं सरूपतो पतिट्ठापेतुकामो.
२५८. सब्बपरिवत्तेसूति सब्बेसु पञ्हपरिवत्तनेसु, पञ्हवारेसूति अत्थो. सगहणधम्ममेवाति ‘‘एतं ममा’’तिआदिना गण्हतीति गहणं, सह गहणेनाति सगहणं, उपादानियन्ति अत्थो. विवट्टसन्निस्सितस्स अभावतो वट्टमेव अनुगतोति वट्टानुगतो. तेनाह ‘‘चतुपारिसुद्धिसीलमत्तस्सपि अभावतो’’ति. यो पन चतुब्बिधे विवट्टूपनिस्सये सीले ठितो, सोपि ‘‘अञ्ञत्र इमेहि धम्मेही’’ति वत्तब्बतं अरहति.
सत्तविसुद्धिपञ्हवण्णना निट्ठिता.
सत्तरथविनीतवण्णना
२५९. निस्सक्कवचनमेतं ‘‘याव हेट्ठिमसोपानकळेवरा’’तिआदीसु विय. अत्थोति पयोजनं. चित्तविसुद्धि हेत्थ सीलविसुद्धिं पयोजेति तस्स तदत्थत्ता. सीलविसुद्धिकिच्चं कतं नाम होति समाधिसंवत्तनतो. समाधिसंवत्तनिका हि सीलविसुद्धि नाम. सब्बपदेसूति ‘‘चित्तविसुद्धि यावदेव दिट्ठिविसुद्धत्था’’तिआदीसु सब्बपदेसु, दिट्ठिविसुद्धियं ठितस्स चित्तविसुद्धकिच्चं कतं नाम होतीतिआदिना योजेतब्बं.
सावत्थिनगरं विय सक्कायनगरं अतिक्कमितब्बत्ता. साकेतनगरं विय निब्बाननगरं पापुणितब्बत्ता. अच्चायिकस्स किच्चस्स उप्पादकालो विय नवमेनेव खणेन पत्तब्बस्स अभिसमयकिच्चस्स उपादकालो. यथा रञ्ञो सत्तमेन रथविनीतेन साकेते अन्तेपुरद्वारे ओरुळ्हस्स न ताव किच्चं निट्ठितं नाम होति, संविधातब्बसंविधानं ञातिमित्तगणपरिवुतस्स सुरसभोजनपरिभोगे निट्ठितं नाम सिया, एवमेतं ञाणदस्सनविसुद्धिया किलेसे खेपेत्वा तेसंयेव पटिप्पस्सद्धिपहानसाधकअरियफलसमङ्गिकाले अभिसमयकिच्चं निट्ठितं नाम होति. तेनाह ‘‘योगिनो…पे… कालो दट्ठब्बो’’ति. तत्थ परोपण्णास कुसलधम्मा नाम चित्तुप्पादपरियापन्ना फस्सादयो परोपण्णास अनवज्जधम्मा. निरोधसयनेति निब्बानसयने.
‘‘विसुद्धियो’’ति वा ‘‘कथावत्थूनी’’ति वा अत्थतो एकं, ब्यञ्जनमेव नानन्ति तेसं अत्थतो अनञ्ञभावं दस्सेतुं ‘‘इती’’ति आरद्धं. आयस्मा पुण्णो दस कथावत्थूनि विस्सज्जेसीति सत्त विसुद्धियो नाम विस्सज्जन्तोपि दस कथावत्थूनि विस्सज्जेसि तेसं अत्थतो अनञ्ञत्ता. एतेनेव धम्मसेनापति सारिपुत्तत्थेरो सत्त विसुद्धियो पुच्छन्तो दस कथावत्थूनि पुच्छीति अयम्पि अत्थो वुत्तोवाति वेदितब्बो. न्ति पञ्हं. किं जानित्वा पुच्छीति विसुद्धिपरियायेन कथावत्थूनि पुच्छामीति किं जानित्वा पुच्छि. दसकथावत्थुलाभिनं थेरं विसुद्धियो पुच्छन्तो पुच्छितट्ठानेयेव पुच्छनेन किं तित्थकुसलो वा पन हुत्वा विसयस्मिं पुच्छि, उदाहु पानीयत्थिकमतित्थेहि छिन्नतटेहि पातेन्तो विय अतित्थकुसलो हुत्वा अपुच्छितब्बट्ठाने अविसयस्मिं पुच्छीति योजना. इमिना नयेन विस्सज्जनपक्खेपि अत्थयोजना वेदितब्बा. यदत्थमस्स विचारणा आरद्धा, तं दस्सेन्तेन ‘‘तित्थकुसलो हुत्वा’’तिआदिं वत्वा विसुद्धिकथावत्थूनं अत्थतो अनञ्ञत्तेपि अयं विसेसो वेदितब्बोति दस्सेतुं ‘‘यं ही’’तिआदि वुत्तं. तदमिनाति यं ‘‘संखित्तं, वित्थिण्ण’’न्ति च वुत्तं, तं इमिना इदानि वुच्चमानेन नयेन विधिना वेदितब्बं.