१०. सतिपट्ठानसुत्तवण्णना
१०५. जानपदिनोति (दी. नि. टी. २.९५) जनपदवन्तो, जनपदस्स वा इस्सरा राजकुमारा. गोत्तवसेन कुरू नाम. तेसं निवासो यदि एको जनपदो, कथं बहुवचनन्ति आह ‘‘रुळ्हीसद्देना’’ति. अक्खरचिन्तका हि ईदिसेसु ठानेसु युत्ते विय सलिङ्गवचनानि (पाणिनि १.२५१) इच्छन्ति, अयमेत्थ रुळ्ही यथा अञ्ञत्थापि ‘‘अङ्गेसु विहरति, मल्लेसु विहरती’’ति च. तब्बिसेसने पन जनपद-सद्दे जाति-सद्दे एकवचनमेव. अट्ठकथाचरिया पनाति पन-सद्दो विसेसत्थजोतनो. तेन पुथुअत्थविसयताय एवं तं बहुवचनन्ति ‘‘बहुके पना’’तिआदिना वक्खमानं विसेसं दीपेति. सुत्वाति मन्धातुमहाराजस्स आनुभावदस्सनानुसारेन परम्परागतं कथं सुत्वा. अनुसंयायन्तेनाति अनुविचरन्तेन. एतेसं ठानन्ति चन्दिमसूरियमुखेन चातुमहाराजिकभवनमाह. तेनाह ‘‘तत्थ अगमासी’’तिआदि. सोति मन्धातुमहाराजा. तन्ति चातुमहाराजिकरज्जं. गहेत्वाति सम्पटिच्छित्वा. पुन पुच्छि परिणायकरतनं. दोवारिकभूमियं तिट्ठन्ति सुधम्माय देवसभाय देवपुरस्स च चतूसु द्वारेसु आरक्खाय अधिकतत्ता. दिब्बरुक्खसहस्सपटिमण्डितन्ति इदं ‘‘चित्तलतावन’’न्तिआदीसुपि योजेतब्बं.
पथवियं पतिट्ठासीति भस्सित्वा पथविया आसन्ने ठाने अट्ठासि, ठत्वा च नचिरस्सेव अन्तरधायि तेनत्तभावेन रञ्ञो चक्कवत्तिस्सरियस्स अभावतो. ‘‘चिरतरं कालं ठत्वा’’ति अपरे. देवभावो पातुरहोसि देवलोके पवत्तिविपाकदायिनो अपरापरियायवेदनीयस्स कम्मस्स कतोकासत्ता. अवयवे सिद्धो विसेसो समुदायस्स विसेसको होतीति एकम्पि रट्ठं बहुवचनेन वोहरीयति.
द-कारेन अत्थं वण्णयन्ति निरुत्तिनयेन. कम्मासोति कम्मासपादो वुच्चति उत्तरपदलोपेन यथा ‘‘रूपभवो रूप’’न्ति. कथं पन सो कम्मासपादोति आह ‘‘तस्स किरा’’तिआदि. दमितोति एत्थ कीदिसं दमनं अधिप्पेतन्ति आह ‘‘पोरिसादभावतो पटिसेधितो’’ति. इमे पन थेराति मज्झिमभाणके वदति, ते पन चूळकम्मासदम्मं सन्धाय तथा वदन्ति. यक्खिनिपुत्तो हि कम्मासपादो अलीनसत्तुकुमारकाले बोधिसत्तेन तत्थ दमितो, सुतसोमकाले पन बाराणसिराजा पोरिसादभावपटिसेधनेन यत्थ दमितो, तं महाकम्मासदम्मं नाम. पुत्तोति वत्वा अत्रजोति वचनं ओरसपुत्तभावदस्सनत्थं.
येहि आवसितपदेसो कुरुरट्ठन्ति नामं लभि, ते उत्तरकुरुतो आगता मनुस्सा तत्थ रक्खितनियामेनेव पञ्च सीलानि रक्खिंसु, तेसं दिट्ठानुगतिया पच्छिमा जनताति, सो देसधम्मवसेन अविच्छेदतो वत्तमानो कुरुवत्तधम्मोति पञ्ञायित्थ, अयञ्च अत्थो कुरुधम्मजातकेन (जा. १.३.७६-७८) दीपेतब्बो. सो अपरभागे यत्थ पठमं संकिलिट्ठो जातो, तं दस्सेतुं ‘‘कुरुरट्ठवासीन’’न्तिआदि वुत्तं. यत्थ भगवतो वसनोकासो कोचि विहारो न होति, तत्थ केवलं गोचरगामकित्तनं निदानकथाय पकति, यथा तंसक्केसु विहरति देवदहं नाम सक्कानं निगमोति इममत्थं दस्सेन्तो ‘‘अवसनोकासतो’’तिआदिमाह.
उद्देसवारकथावण्णना
१०६. कस्मा भगवा इमं सुत्तमभासीति असाधारणसमुट्ठानं पुच्छति, साधारणं पन पाकटन्ति अनामट्ठं, तेन सुत्तनिक्खेपो पुच्छितोति कत्वा इतरो ‘‘कुरुरट्ठवासीन’’न्तिआदिना अपरज्झासयोयं सुत्तनिक्खेपोति दस्सेति. एतेन बाहिरसमुट्ठानं विभावितन्ति दट्ठब्बं. अज्झत्तिकं पन असाधारणञ्च मूलपरियायसुत्तादिटीकायं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. कुरुरट्ठं किर (दी. नि. टी. २.३७३) तदा तन्निवासीनं सत्तानं येभुय्येन योनिसोमनसिकारवन्तताय पुब्बे च कतपुञ्ञताबलेन उतुआदिसम्पन्नमेव अहोसि. तेन वुत्तं ‘‘उतुपच्चयादिसम्पन्नत्ता’’ति. आदि-सद्देन भोजनादिसम्पत्तिं सङ्गण्हाति. केचि पन ‘‘पुब्बे कुरुवत्तधम्मानुट्ठानवासनाय उत्तरकुरु विय येभुय्येन उतुआदिसम्पन्नमेव होन्तं भगवतो काले सातिसयं उतुसप्पायादियुत्तं तं रट्ठं अहोसी’’ति वदन्ति. चित्तसरीरकल्लतायाति चित्तस्स सरीरस्स च अरोगताय. अनुग्गहितपञ्ञाबलाति लद्धुपकारञाणानुभावा, अनु अनु वा आचिण्णपञ्ञातेजा. एकवीसतिया ठानेसूति कायानुपस्सनावसेन चुद्दससुठानेसु, वेदनानुपस्सनावसेन एकस्मिं ठाने, तथा चित्तानुपस्सनावसेन, धम्मानुपस्सनावसेन पञ्चसु ठानेसूति एवं एकवीसतिया ठानेसु. कम्मट्ठानं अरहत्ते पक्खिपित्वाति चतुसच्चकम्मट्ठानं यथा अरहत्तं पापेति, एवं देसनावसेन अरहत्ते पक्खिपित्वा. सुवण्णचङ्कोटकसुवण्णमञ्जूसासु पक्खित्तानि सुमनचम्पकादिनानापुप्फानि मणिपुत्तादिसत्तरतनानि च यथा भाजनसम्पत्तिया सविसेसं सोभन्ति, किच्चकरानि च होन्ति मनुञ्ञाभावतो, एवं सीलदस्सनादिसम्पत्तिया भाजनविसेसभूताय कुरुरट्ठवासिपरिसाय देसिता च भगवतो अयं देसना भिय्योसोमत्ताय सोभति, किच्चकारी च होतीति इममत्थं दस्सेति ‘‘यथा हि पुरिसो’’तिआदिना. एत्थाति कुरुरट्ठे.
पकतियाति सरसतो, इमिस्सा सतिपट्ठानसुत्तदेसनाय पुब्बेपीति अधिप्पायो. अनुयुत्ता विहरन्ति सत्थु देसनानुसारतोति अधिप्पायो. विस्सट्ठअत्तभावनाति अनिच्चादिवसेन किस्मिञ्चि योनिसोमनसिकारे चित्तं अनियोजेत्वा रूपादिआरम्मणे अभिरतिवसेन विस्सट्ठचित्तेन भवितुं न वट्टति, पमादविहारं पहाय अप्पमत्तेन भवितब्बन्ति अधिप्पायो.
एकायनोति एत्थ अयन-सद्दो मग्गपरियायो. न केवलमयनमेव, अथ खो अञ्ञेपि बहू मग्गपरियायाति पदुद्धारं करोन्तो ‘‘मग्गस्स ही’’तिआदि वत्वा यदि मग्गपरियायो अयन-सद्दो, कस्मा पुन मग्गोति वुत्तन्ति चोदनं सन्धायाह ‘‘तस्मा’’तिआदि. तत्थ एकमग्गोति एको एव मग्गो. न हि निब्बानगामी मग्गो अञ्ञो अत्थीति. ननु सतिपट्ठानं इध ‘‘मग्गो’’ति अधिप्पेतं, तदञ्ञे च बहू मग्गधम्मा अत्थीति? सच्चं अत्थि, ते पन सतिपट्ठानग्गहणेनेव गहिता तदविनाभावतो. तथा हि ञाणवीरियादयो निद्देसे गहिता. उद्देसे पन सतिया एव गहणं वेनेय्यज्झासयवसेनाति दट्ठब्बं. न द्वेधापथभूतोति इमिना इमस्स मग्गस्स अनेकमग्गताभावं विय अनिब्बानगामिभावाभावञ्च दस्सेति. एकेनाति असहायेन. असहायता च दुविधा अत्तदुतियताभावेन वा, या ‘‘वूपकट्ठकायता’’ति वुच्चति, तण्हादुतियताभावेन वा, या ‘‘पविवित्तचित्तता’’ति वुच्चति. तेनाह ‘‘वूपकट्ठेन पविवित्तचित्तेना’’ति. सेट्ठोपि लोके ‘‘एको’’ति वुच्चति ‘‘याव परे एकतो करोसी’’तिआदीसूति आह ‘‘एकस्साति सेट्ठस्सा’’ति. यदि संसारतो निस्सरणट्ठो अयनट्ठो अञ्ञेसम्पि उपनिस्सयसम्पन्नानं साधारणो कथं भगवतोति आह ‘‘किञ्चापी’’तिआदि. इमस्मिं खोति एत्थ खो-सद्दो अवधारणे, तस्मा इमस्मिं येवाति अत्थो. देसनाभेदोयेव हेसो, यदिदं मग्गोति वा अयनोति वा. तेनाह ‘‘अत्थो पनेको’’ति.
नानामुखभावनानयप्पवत्तोति कायानुपस्सनादिमुखेन तत्थापि आनापानादिमुखेन भावनानयेन पवत्तो. एकायनन्ति एकगामिनं, निब्बानगामिनन्ति अत्थो. निब्बानञ्हि अदुतियत्ता सेट्ठत्ता च ‘‘एक’’न्ति वुच्चति. यथाह ‘‘एकञ्हि सच्चं न दुतीयमत्थी’’ति (सु. नि. ८९०) ‘‘यावता, भिक्खवे, धम्मा सङ्खता वा असङ्खता वा, विरागो तेसं अग्गमक्खायती’’ति (अ. नि. ४.३४; इतिवु. ९०) च. खयो एव अन्तोति खयन्तो, जातिया खयन्तं दिट्ठवाति जातिखयन्तदस्सी. अविभागेन सब्बेपि सत्ते हितेन अनुकम्पतीति हितानुकम्पी. अतरिंसूति तरिंसु. पुब्बेति पुरिमका बुद्धा, पुब्बे वा अतीतकाले.
तन्ति तं तेसं वचनं, तं वा किरियावुत्तिवाचकत्तं न युज्जति. न हि सङ्खेय्यप्पधानताय सत्तवाचिनो एक-सद्दस्स किरियावुत्तिवाचकता अत्थि. ‘‘सकिम्पि उद्धं गच्छेय्या’’तिआदीसु (अ. नि. ७.७२) विय ‘‘सकिं अयनो’’ति इमिना ब्यञ्जनेन भवितब्बं. एवं अत्थं योजेत्वाति एवं पदत्थं योजेत्वा. उभयथापीति पुरिमनयेन पच्छिमनयेन च. न युज्जति इधाधिप्पेतमग्गस्स अनेकवारं पवत्तिसब्भावतो. तेनाह ‘‘कस्मा’’तिआदि. अनेकवारम्पि अयतीति पुरिमनयस्स, अनेकञ्चस्स अयनं होतीति पच्छिमनयस्स च पटिक्खेपो.
इमस्मिं पदेति ‘‘एकायनो अयं भिक्खवे मग्गो’’ति इमस्मिं वाक्ये, इमस्मिं वा ‘‘पुब्बभागमग्गो लोकुत्तरमग्गो’’ति संसयट्ठाने. मिस्सकमग्गोति लोकियेन मिस्सको लोकुत्तरमग्गो. विसुद्धिआदीनं निप्परियायहेतुं सङ्गण्हन्तो आचरियत्थेरो ‘‘मिस्सकमग्गो’’ति आह, इतरो परियायहेतु इधाधिप्पेतोति ‘‘पुब्बभागमग्गो’’ति.
सद्दं सुत्वावाति ‘‘कालो, भन्ते, धम्मस्सवनाया’’ति कालारोचनसद्दं सुत्वा. एवं उक्खिपित्वाति. एवं ‘‘मधुरं इमं कुहिं छड्डेमा’’ति अछड्डेन्ता उच्छुभारं विय पग्गहेत्वा न विचरन्ति. आलुळेतीति विलुळितो आकुलो होतीति अत्थो. एकायनमग्गो वुच्चति पुब्बभागसतिपट्ठानमग्गोति. एत्तावता इधाधिप्पेतत्थे सिद्धे तस्सेव अलङ्कारत्थं सो पन यस्स पुब्बभागमग्गो, तं दस्सेतुं ‘‘मग्गानट्ठङ्गिको’’तिआदिका गाथापि पटिसम्भिदामग्गतोव आनेत्वा ठपिता.
निब्बानगमनट्ठेनाति निब्बानं गच्छति अधिगच्छति एतेनाति निब्बानगमनं, सो एव अविपरीतसभावताय अत्थो, तेन निब्बानगमनट्ठेन, निब्बानाधिगमुपायतायाति अत्थो. मग्गनीयट्ठेनाति गवेसितब्बताय, ‘‘गमनीयट्ठेना’’ति वा पाठो, उपगन्तब्बत्ताति अत्थो. रागादीहीति. इमिना रागदोसमोहानंयेव गहणं ‘‘रागो मलं, दोसो मलं, मोहो मल’’न्ति (विभ. ९२४) वचनतो. ‘‘अभिज्झाविसमलोभादीही’’ति पन इमिना सब्बेसम्पि उपक्किलेसानं सङ्गण्हनत्थं ते विसुं उद्धटा. सत्तानं विसुद्धियाति वुत्तस्स अत्थस्स एकन्तिकतं दस्सेन्तो ‘‘तथा ही’’तिआदिमाह. कामं ‘‘विसुद्धिया’’ति सामञ्ञजोतना, चित्तविसुद्धि एव पनेत्थ अधिप्पेताति दस्सेतुं ‘‘रूपमलवसेन पना’’तिआदि वुत्तं. न केवलं अट्ठकथावचनमेव, अथ खो इदमेत्थ आहच्चभासितन्ति दस्सेन्तो ‘‘तथा ही’’तिआदिमाह.
सा पनायं चित्तविसुद्धि सिज्झमाना यस्मा सोकादीनं अनुप्पादाय संवत्तति, तस्मा वुत्तं ‘‘सोकपरिदेवानं समतिक्कमाया’’तिआदि. तत्थ सोचनं ञातिब्यसनादिनिमित्तं चेतसो सन्तापो अन्तोनिज्झानं सोको. ञातिब्यसनादिनिमित्तमेव सोकाधिकताय ‘‘कहं, एकपुत्तक, कहं, एकपुत्तका’’ति परिदेववसेन लपनं परिदेवो, आयतिं अनुप्पज्जनं इध समतिक्कमोति आह ‘‘पहानाया’’ति. तं पनस्स समतिक्कमावहतं निदस्सनवसेन दस्सेन्तो ‘‘अयं ही’’तिआदिमाह.
तत्थ यं पुब्बे तं विसोधेहीति अतीतेसु खन्धेसु तण्हासंकिलेसविसोधनं वुत्तं. पच्छाति परतो. तेति तुय्हं. माहूति मा अहु. किञ्चनन्ति रागादिकिञ्चनं. एतेन अनागतेसु खन्धेसु संकिलेसविसोधनं वुत्तं. मज्झेति तदुभयवेमज्झे. नो चे गहेस्ससीति न उपादियिस्ससि चे. एतेन पच्चुप्पन्ने खन्धपबन्धे उपादानप्पवत्ति वुत्ता. उपसन्तो चरिस्ससीति एवं अद्धत्तयगतसंकिलेसविसोधने सति निब्बुतसब्बपरिळाहताय उपसन्तो हुत्वा विहरिस्ससीति अरहत्तनिकूटेन गाथं निट्ठपेसि. तेनाह ‘‘इमं गाथ’’न्तिआदि.
पुत्ताति ओरसा, अञ्ञेपि वा ये केचि. पिताति जनको. बन्धवाति ञातका. अयञ्हेत्थ अत्थो – पुत्ता वा पिता वा बन्धवा वा अन्तकेन मच्चुना अधिपन्नस्स अभिभूतस्स मरणतो ताणाय न होन्ति, तस्मा नत्थि ञातीसु ताणताति. न हि ञातीनं वसेन मरणतो आरक्खा अत्थि, तस्मा पटाचारे ‘‘उभो पुत्ता कालकता’’तिआदिना (अप. थेरी २.२.४९८) मा निरत्थकं परिदेवि, धम्मंयेव पन याथावतो पस्साति अधिप्पायो.
सोतापत्तिफले पतिट्ठिताति यथानुलोमं पवत्तिताय सामुक्कंसिकाय धम्मदेसनाय परियोसाने सहस्सनयपटिमण्डिते सोतापत्तिफले पतिट्ठहि. कथं पनायं सतिपट्ठानमग्गवसेन सोतापत्तिफले पतिट्ठासीति आह ‘‘यस्मा पना’’तिआदि. न हि चतुसच्चकम्मट्ठानकथाय विना सावकानं अरियमग्गाधिगमो अत्थि. ‘‘इमं गाथं सुत्वा’’ति पन इदं सोकविनोदनवसेन पवत्तिताय गाथाय पठमं सुतत्ता वुत्तं. एस नयो इतरगाथायपि. भावनाति पञ्ञाभावना. सा हि इधाधिप्पेता. तस्माति यस्मा रूपादीनं अनिच्चादितो अनुपस्सनापि सतिपट्ठानभावना, तस्मा. तेपीति सन्ततिमहामत्तपटाचारा.
पञ्चसते चोरेति सतसतचोरपरिवारे पञ्च चोरे पटिपाटिया पेसेसि. ते अरञ्ञं पविसित्वा थेरं परियेसन्ता अनुक्कमेन थेरस्स समीपे समागच्छिंसु. तेनाह ‘‘ते गन्त्वा थेरं परिवारेत्वा निसीदिंसू’’ति. वेदनं विक्खम्भेत्वा पीतिपामोज्जं उप्पज्जीति सम्बन्धो. थेरस्स हि सीलं पच्चवेक्खतो सुपरिसुद्धं सीलं निस्साय उळारं पीतिपामोज्जं उप्पज्जमानं ऊरुट्ठिभेदजनितं दुक्खवेदनं विक्खम्भेसि. पादानीति पादे. सञ्ञपेस्सामीति सञ्ञत्तिं करिस्सामि. अड्डियामीति जिगुच्छामि. हरायामीति लज्जामि. विपस्सिसन्ति सम्मसिं.
पचलायन्तानन्ति पचलायनं निद्दं उपगतानं. वतसम्पन्नोति धुतचरणसम्पन्नो. पमादन्ति पचलायनं सन्धायाह. ओरुद्धमानसोति उपरुद्धअधिचित्तो. पञ्जरस्मिन्ति सरीरे. सरीरञ्हि न्हारुसम्बन्धअट्ठिसङ्घातताय इध ‘‘पञ्जर’’न्ति वुत्तं.
पीतवण्णाय पटाकाय परिहरणतो मल्लयुद्धचित्तकताय च पीतमल्लो. तीसु रज्जेसूति पण्डुचोळगोळरज्जेसु. मल्ला सीहळदीपे सक्कारसम्मानं लभन्तीति तम्बपण्णिदीपं आगम्म. तंयेव अङ्कुसं कत्वाति ‘‘रूपादयो ‘ममा’ति न गहेतब्बा’’ति न तुम्हाकवग्गेन (सं. नि. ३.३३-३४) पकासितमत्थं अत्तनो चित्तमत्तहत्थिनो अङ्कुसं कत्वा. जण्णुकेहि चङ्कमति ‘‘निसिन्ने निद्दाय अवसरो होती’’ति. ब्याकरित्वाति अत्तनो वीरियारम्भस्स सफलतापवेदनमुखेन सब्रह्मचारीनं उस्साहं जनेन्तो अञ्ञं ब्याकरित्वा. भासितन्ति वचनं. कस्स पन तन्ति आह ‘‘बुद्धसेट्ठस्स,सब्बलोकग्गवादिनो’’ति. न तुम्हाकन्तिआदि तस्स पवत्तिआकारदस्सनं. तयिदं मे सङ्खारानं अच्चन्तवूपसमकारणन्ति दस्सेन्तो ‘‘अनिच्चा वता’’ति गाथं आहरि. तेन इदानाहं सङ्खारानं खणे खणे भङ्गसङ्खातस्स रोगस्स अभावेन अरोगो परिनिब्बुतोति दस्सेति.
अस्साति सक्कस्स. उपपत्तीति देवूपपत्ति. पुनपाकतिकाव अहोसि सक्कभावेनेव उपपन्नत्ता. सुब्रह्माति एवं नामो. अच्छरानं निरयूपपत्तिं दिस्वा ततो पभुति सततं पवत्तमानं अत्तनो चित्तुत्रासं सन्धायाह ‘‘निच्चं उत्रस्तमिदं चित्त’’न्तिआदि. तत्थ उत्रस्तन्ति सन्तस्तं भीतं. उब्बिग्गन्ति संविग्गं. उत्रस्तन्ति वा संविग्गं. उब्बिग्गन्ति भयवसेन सह कायेन सञ्चलितं. अनुप्पन्नेसूति अनागतेसु. किच्छेसूति दुक्खेसु. निमित्तत्थे भुम्मवचनं, भावीदुक्खपवत्तिनिमित्तन्ति अत्थो. उप्पतितेसूति उप्पन्नेसु किच्छेसूति योजना, तदा अत्तनो परिवारस्स उप्पन्नदुक्खनिमित्तन्ति अधिप्पायो.
बोज्झाति बोधितो, अरियमग्गतोति अत्थो. अञ्ञत्राति च पदं अपेक्खित्वा निस्सक्कवचनं, तस्मा बोधिं ठपेत्वाति अत्थो. एस नयो सेसेसुपि. तपसाति तपोकम्मतो. तेन मग्गाधिगमस्स उपायभूतं धुतङ्गसेवनादिसल्लेखपटिपदं दस्सेति. इन्द्रियसंवराति मनच्छट्ठानं इन्द्रियानं संवरणतो. एतेन सतिसंवरसीसेन सब्बम्पि संवरसीलं, लक्खणहारनयेन वा सब्बम्पि चतुपारिसुद्धिसीलं दस्सेति. सब्बनिस्सग्गाति सब्बुपधिनिस्सज्जनतो सब्बकिलेसप्पहानतो. किलेसेसु हि निस्सट्ठेसु कम्मवट्टं विपाकवट्टञ्च निस्सट्ठमेव होतीति. सोत्थिन्ति खेमं अनुपद्दवतं.
ञायति निच्छयेन कमति निब्बानं, तं वा ञायति पटिविज्झीयति एतेनाति ञायो, अरियमग्गोति आह ‘‘ञायो वुच्चति अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो’’ति. तण्हावानविरहितत्ताति तण्हासङ्खातवानविवित्तत्ता. तण्हा हि खन्धेहि खन्धं, कम्मुना वा फलं, सत्तेहि वा दुक्खं विनति संसिब्बतीति वानन्ति वुच्चति. तयिदं नत्थि एत्थ वानं, न वा एतस्मिं अधिगते पुग्गलस्स वानन्ति निब्बानं, असङ्खता धातु. परपच्चयेन विना पच्चक्खकरणं सच्छिकिरियाति आह ‘‘अत्तपच्चक्खताया’’ति.
ननु ‘‘विसुद्धिया’’ति चित्तविसुद्धिया अधिप्पेतत्ता विसुद्धिग्गहणेनेवेत्थ सोकसमतिक्कमादयोपि गहिता एव होन्ति, ते पुन कस्मा गहिताति अनुयोगं सन्धाय ‘‘तत्थ किञ्चापी’’तिआदि वुत्तं. सासनयुत्तिकोविदेति सच्चपटिच्चसमुप्पादादिलक्खणायं धम्मनीतियं छेके. तं तं अत्थं ञापेतीति ये ये बोधनेय्यपुग्गला सङ्खेपवित्थारादिवसेन यथा यथा बोधेतब्बा, अत्तनो देसनाविलासेन भगवा ते ते तथा तथा बोधेन्तो तं तमत्थं ञापेति. तं तं पाकटं कत्वा दस्सेन्तोति अत्थापत्तिं अगणेन्तो तं तं अत्थं पाकटं कत्वा दस्सेन्तो. न हि सम्मासम्बुद्धा अत्थापत्तिञापकादिसाधनीयवचनाति. संवत्ततीति जायति, होतीति अत्थो. यस्मा अनतिक्कन्तसोकपरिदेवस्स न कदाचि चित्तविसुद्धि अत्थि सोकपरिदेवसमतिक्कममुखेनेव चित्तविसुद्धिया इज्झनतो, तस्मा आह ‘‘सोकपरिदेवानं समतिक्कमेन होती’’ति. यस्मा पन दोमनस्सपच्चयेहि दुक्खधम्मेहि पुट्ठं पुथुज्जनं सोकादयो अभिभवन्ति, परिञ्ञातेसु च तेसु ते न होन्ति, तस्मा वुत्तं ‘‘सोकपरिदेवानं समतिक्कमो दुक्खदोमनस्सानं अत्थङ्गमेना’’ति. ञायस्साति अग्गमग्गस्स ततियमग्गस्स च. तदधिगमेन हि यथाक्कमं दुक्खदोमनस्सानं अत्थङ्गमो. सच्छिकिरियाभिसमयसहभावीपि इतराभिसमयो तदविनाभावतो सच्छिकिरियाभिसमयहेतुको विय वुत्तो ‘‘ञायस्साधिगमो निब्बानस्स सच्छिकिरियाया’’ति. फलञाणेन वा पच्चक्खकरणं सन्धाय वुत्तं ‘‘निब्बानस्स सच्छिकिरियाया’’ति. सम्पदानवचनञ्चेतं दट्ठब्बं.
वण्णभणनन्ति पसंसावचनं. तयिदं न इधेव, अथ खो अञ्ञत्थापि सत्था अकासियेवाति दस्सेन्तो ‘‘यथेव ही’’तिआदिमाह. तत्थआदिम्हि कल्याणं, आदि वा कल्याणं एतस्साति आदिकल्याणं. सेसपदद्वयेपि एसेव नयो. अत्थसम्पत्तिया सात्थं. ब्यञ्जनसम्पत्तिया सब्यञ्जनं. सीलादिपञ्चधम्मक्खन्धपारिपूरितो उपनेतब्बस्स अभावा च केवलपरिपुण्णं. निरुपक्किलेसतो अपनेतब्बस्स अभावा च परिसुद्धं. सेट्ठचरियभावतो सासन ब्रह्मचरियं मग्गब्रह्मचरियञ्च वो पकासेस्सामीति अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. १.१४७) वुत्तनयेन वेदितब्बो. अरियवंसाति अरियानं बुद्धादीनं वंसा पवेणियो. अग्गञ्ञाति ‘‘अग्गा’’ति जानितब्बा सब्बवंसेहि सेट्ठभावतो. रत्तञ्ञाति ‘‘चिररत्ता’’ति जानितब्बा. वंसञ्ञाति ‘‘बुद्धादीनं वंसा’’ति जानितब्बा. पोराणाति पुरातना अनधुनातनत्ता. असंकिण्णाति अविकिण्णा अनपनीता. असंकिण्णपुब्बाति ‘‘किं इमेही’’ति अरियेहि न अपनीतपुब्बा. न संकीयन्तीति इदानिपि तेहि न अपनीयन्ति. न संकीयिस्सन्तीति अनागतेपि तेहि न अपनीयिस्सन्ति. अप्पटिकुट्ठा…पे… विञ्ञूहीति ये लोके विञ्ञू समणब्राह्मणा, तेहि अपच्चक्खता अनिन्दिता, अगरहिताति अत्थो. विसुद्धियातिआदीहीति विसुद्धिआदिदीपनेहि. पदेहीति वाक्येहि, विसुद्धिअत्थतादिभेदभिन्नेहि वा धम्मकोट्ठासेहि.
उपद्दवेति अनत्थे. विसुद्धिन्ति विसुज्झनं संकिलेसप्पहानं. वाचुग्गतकरणं उग्गहो. परियापुणनं परिचयो. अत्थस्स हदये ठपनं धारणं. परिवत्तनं वाचनं. गन्धारकोति गन्धारदेसे उप्पन्नो. पहोन्तीति सक्कोन्ति अनिय्यानमग्गाति मिच्छामग्गा, मिच्छत्तनियतानियतमग्गापि वा. सुवण्णन्ति कूटसुवण्णम्पि वुच्चति. पणीति काचमणिपि. मुत्ताति वेळुजापि. पवाळन्ति पल्लवोपि वुच्चतीति रत्तजम्बुनदादिपदेहि ते विसेसिता.
न ततो हेट्ठाति (सं. नि. टी. २.५.३६७; दी. नि. टी. २.३७३) इधाधिप्पेतकायादीनं वेदनादिसभावत्ताभावा, कायवेदनाचित्तविमुत्तस्स तेभूमकधम्मस्स विसुं विपल्लासवत्थन्तरभावेन गहितत्ता च हेट्ठागहणेसु विपल्लासवत्थूनं अनिट्ठानं सन्धाय वुत्तं, पञ्चमस्स पन विपल्लासवत्थुनो अभावा ‘‘न उद्ध’’न्ति आह. आरम्मणविभागेन हेत्थ सतिपट्ठानविभागोति. तयो सतिपट्ठानाति सतिपट्ठानसद्दस्स अत्थुद्धारदस्सनं, न इध पाळियं वुत्तस्स सतिपट्ठानसद्दस्स अत्थदस्सनन्ति. आदीसु हि सतिगोचरोति एत्थ आदि-सद्देन ‘‘फस्ससमुदया वेदनानं समुदयो, नामरूपसमुदया चित्तस्स समुदयो, मनसिकारसमुदया धम्मानं समुदयो’’ति सतिपट्ठानाति वुत्तानं सतिगोचरानं पकासके सुत्तपदेसे सङ्गण्हाति. एवं पटिसम्भिदापाळियम्पि (पटि. म. ३.३४) अवसेसपाळिप्पदेसदस्सनत्थो आदि-सद्दो दट्ठब्बो. सतिया पट्ठानन्ति सतिया पतिट्ठातब्बट्ठानं. दानादीनि सतिया करोन्तस्स रूपादीनि कसिणादीनि च सतिया ठानं होन्तीति तंनिवारणत्थमाह ‘‘पधानं ठान’’न्ति. प-सद्दो हि इध ‘‘पणीता धम्मा’’तिआदीसु (ध. स. १४ तिकमातिका) विय पधानत्थदीपकोति अधिप्पायो.
अरियोति अरियं सब्बसत्तसेट्ठं सम्मासम्बुद्धमाह. एत्थाति एतस्मिं सळायतनविभङ्गसुत्ते (म. नि. ३.३११). सुत्तेकदेसेन हि सुत्तं दस्सेति. तत्थ हि –
‘‘तयो सतिपट्ठाना यदरियो…पे… मरहतीति इति खो पनेतं वुत्तं, किञ्चेतं पटिच्च वुत्तं. इध, भिक्खवे, सत्था सावकानं धम्मं देसेति अनुकम्पको हितेसी अनुकम्पं उपादाय ‘‘इदं वो हिताय इदं वो सुखाया’ति. तस्स सावका न सुस्सूसन्ति, न सोतं ओदहन्ति, न अञ्ञा चित्तं उपट्ठपेन्ति, वोक्कम्म च सत्थुसासना वत्तन्ति. तत्र, भिक्खवे, तथागतो न चेव अनत्तमनो होति, न च अनत्तमनतं पटिसंवेदेति, अनवस्सुतो च विहरति सतो सम्पजानो. इदं, भिक्खवे, पठमं सतिपट्ठानं, यदरियो…पे… अरहति.
पुन चपरं, भिक्खवे, सत्था…पे… इदं वो सुखायाति. तस्स एकच्चे सावका न सुस्सूसन्ति…पे… वत्तन्ति. एकच्चे सावका सुस्सूसन्ति…पे… न च वोक्कम्म सत्थुसासना वत्तन्ति. तत्र, भिक्खवे, तथागतो न चेव अनत्तमनो होति, न च अनत्तमनतं पटिसंवेदेति, न चेव अत्तमनो होति, न च अत्तमनतं पटिसंवेदेति. अनत्तमनतञ्च अत्तमनतञ्च तदुभयं अभिनिवज्जेत्वा उपेक्खतो विहरति सतो सम्पजानो. इदं वुच्चति, भिक्खवे, दुतियं सतिपट्ठानं…पे… अरहति.
पुन चपरं…पे… सुखायाति. तस्स सावका सुस्सूसन्ति…पे… वत्तन्ति. तत्र, भिक्खवे, तथागतो अत्तमनो चेव होति, अत्तमनतञ्च पटिसंवेदेति, अनवस्सुतो च विहरति सतो सम्पजानो. इदं वुच्चति, भिक्खवे, ततियं सतिपट्ठानं…पे… अरहती’’ति (म. नि. ३.३११) –
एवं पटिघानुनयेहि अनवस्सुतता, निच्चं उपट्ठितस्सतिताय तदुभयवीतिवत्तता ‘‘सतिपट्ठान’’न्ति वुत्ता. बुद्धानंयेव हि निच्चं उपट्ठितस्सतिता होति आवेणिकधम्मभावतो, न पच्चेकबुद्धादीनं. प-सद्दो आरम्भं जोतेति, आरम्भो च पवत्तीति कत्वा आह ‘‘पवत्तयितब्बतोति अत्थो’’ति. सतिया करणभूताय पट्ठानं पट्ठपेतब्बं सतिपट्ठानं. अन-सद्दो हि बहुलवचनेन कम्मत्थोपि होतीति.
तथास्स कत्तुअत्थोपि लब्भतीति ‘‘पतिट्ठातीति पट्ठान’’न्ति वुत्तं. तत्थ प-सद्दो भूसत्थविसिट्ठं पक्खन्धनं दीपेतीति ‘‘ओक्कन्तित्वा पक्खन्दित्वा पवत्ततीति अत्थो’’ति आह. पुन भावत्थं सति-सद्दं पट्ठान-सद्दञ्च वण्णेन्तो ‘‘अथ वा’’तिआदिमाह. तेन पुरिमविकप्पे सति-सद्दो पट्ठान-सद्दो च कत्थुअत्थोति विञ्ञायति. सरणट्ठेनाति चिरकतस्स चिरभासितस्स च अनुस्सरणट्ठेन. इदन्ति यं ‘‘सतियेव सतिपट्ठान’’न्ति वुत्तं, इदं इध इमस्मिं सुत्तपदेसे अधिप्पेतं.
यदि एवन्ति यदि सति एव सतिपट्ठानं, सति नाम एको धम्मो, एवं सन्ते कस्मा ‘‘सतिपट्ठाना’’ति बहुवचनन्ति आह ‘‘सतिबहुत्ता’’तिआदि. यदि बहुका एता सतियो, अथ कस्मा ‘‘मग्गो’’ति एकवचनन्ति योजना. मग्गट्ठेनाति निय्यानट्ठेन. निय्यानिको हि मग्गधम्मो, तेनेव निय्यानिकभावेन एकत्तुपगतो एकन्ततो निब्बानं गच्छति, अत्थिकेहि च तदत्थं मग्गीयतीति अत्तनाव पुब्बे वुत्तं पच्चाहरति ‘‘वुत्तञ्चेत’’न्ति. तत्थ चतस्सोपि चेताति कायानुपस्सनादिवसेन चतुब्बिधापि च एता सतियो. अपरभागेति अरियमग्गक्खणे. किच्चं साधयमानाति पुब्बभागे कायादीसु आरम्मणेसु सुभसञ्ञादिविधमनेन विसुं विसुं पवत्तित्वा मग्गक्खणे सकिंयेव तत्थ चतुब्बिधस्सपि विपल्लासस्स समुच्छेदवसेन पहानकिच्चं साधयमाना आरम्मणकरणवसेन निब्बानं गच्छन्ति. चतुब्बिधकिच्चसाधनेनेव हेत्थ बहुवचननिद्देसो. एवञ्च सतीति मग्गट्ठेन एकत्तं उपादाय ‘‘मग्गो’’ति एकवचनेन आरम्मणभेदेन चतुब्बिधतं उपादाय ‘‘चत्तारो’’ति च वत्तब्बताय सतिविज्जमानत्ता. वचनानुसन्धिना ‘‘एकायनो अय’’न्तिआदिका देसना सानुसन्धिकाव, न अननुसन्धिकाति अधिप्पायो. वुत्तमेवत्थं निदस्सनेन पटिपादेतुं ‘‘मारसेनप्पमद्दन’’न्ति सुत्तपदं (सं. नि. ५.२२४) आनेत्वा ‘‘यथा’’तिआदिना निदस्सनं संसन्देति. तस्मातिआदि निगमनं.
विसेसतो कायो च वेदना च अस्सादस्सकारणन्ति तप्पहानत्थं तेसु तण्हावत्थूसु ओळारिकसुखुमेसु असुभदुक्खभावदस्सनानि मन्दतिक्खपञ्ञेहि तण्हाचरितेहि सुकरानीति तानि तेसं ‘‘विसुद्धिमग्गो’’ति वुत्तानि तथा ‘‘निच्चं अत्ता’’ति अभिनिवेसवत्थुताय दिट्ठिया विसेसकारणेसु चित्तधम्मेसु अनिच्चानत्ततादस्सनानि सरागादिवसेन सञ्ञाफस्सादिवसेन नीवरणादिवसेन च नातिप्पभेदअतिप्पभेदगतेसु तेसु तप्पहानत्थं मन्दतिक्खपञ्ञानं दिट्ठिचरितानं सुकरानीति तेसं तानि ‘‘विसुद्धिमग्गो’’ति वुत्तानि. एत्थ च यथा चित्तधम्मानम्पि तण्हाय वत्थुभावो सम्भवति, तथा कायवेदनानम्पि दिट्ठियाति सतिपि नेसं चतुन्नम्पि तण्हादिट्ठिया वत्थुभावे यो यस्स सातिसयपच्चयो, तंदस्सनत्थं विसेसग्गहणं कतन्ति दट्ठब्बं. तिक्खपञ्ञसमथयानिको ओळारिकारम्मणं परिग्गण्हन्तो तत्थ अट्ठत्वा झानं समापज्जित्वा वुट्ठाय वेदनं परिग्गण्हातीति वुत्तं. ‘‘ओळारिकारम्मणे असण्ठहनतो’’ति. विपस्सनायानिकस्स पन सुखुमे चित्ते धम्मेसु च चित्तं पक्खन्दतीति चित्तधम्मानुपस्सनानं मन्दतिक्खपञ्ञाविपस्सनायानिकानं विसुद्धिमग्गता वुत्ता.
तेसं तत्थाति एत्थ तत्थ-सद्दस्स ‘‘पहानत्थ’’न्ति एतेन योजना. परतो तेसं तत्थाति एत्थापि एसेवनयो. पञ्च कामगुणा सविसेसा काये लब्भन्तीति विसेसेन कायो कामोघस्स वत्थु, भवेसु सुखग्गहणवसेन भवस्सादो होति भवोघस्स वेदना वत्थु, सन्ततिघनगहणवसेन विसेसतो चित्ते अत्ताभिनिवेसो होतीति दिट्ठोघस्स चित्तं वत्थु, धम्मेसु विनिब्भोगस्स दुक्करत्ता धम्मानं धम्ममत्तताय दुप्पटिविज्झत्ता सम्मोहो होतीति अविज्जोघस्स धम्मा वत्थु, तस्मा तेसं पहानत्थं चत्तारोव वुत्ता.
यदग्गेन च कायो कामोघस्स वत्थु, तदग्गेन अभिज्झाकायगन्थस्स वत्थु, दुक्खाय वेदनाय पटिघानुसयो अनुसेतीति दुक्खदुक्खविपरिणामदुक्खसङ्खारदुक्खभूता वेदना विसेसेन ब्यापादकायगन्थस्स वत्थु, चित्ते निच्चग्गहणवसेन सस्सतस्स अत्तनो सीलेन सुद्धीतिआदि परामसनं होतीति सीलब्बतपरामासस्स चित्तं वत्थु, नामरूपपरिच्छेदेन भूतं भूततो अपस्सन्तस्स भवविभवदिट्ठिसङ्खातो इदंसच्चाभिनिवेसो होतीति तस्स धम्मा वत्थु, सुखवेदनास्सादवसेन परलोकनिरपेक्खो ‘‘नत्थि दिन्न’’न्तिआदिकं परामासं उप्पादेतीति दिट्ठुपादानस्स वेदना वत्थु सन्ततिघनगहणवसेन सरागादिचित्ते सम्मोहो होतीति मोहागतिया चित्तं वत्थु, धम्मसभावानवबोधेन भयं होतीति भयागतिया धम्मा वत्थु. ये पनेत्थ अवुत्ता, तेसं वुत्तनयेन वत्थुभावो योजेतब्बो. तथा हि ओघेसु वुत्तनया एव योगासवेसुपि योजना अत्थतो अभिन्नत्ता. तथा पठमोघततियचतुत्थगन्थयोजनाय वुत्तनया एव कायचित्तधम्मानं इतरूपादानवत्थुता योजना, तथा कामोघब्यापादकायगन्थयोजनाय वुत्तनया एव कायवेदनानं छन्ददोसागति वत्थुता योजना वा.
‘‘आहारसमुदया कायसमुदयो, फस्ससमुदया वेदनासमुदयो, (सं. नि. ५.४०८) सङ्खारपच्चया विञ्ञाणं, विञ्ञाणपच्चया नामरूप’’न्ति (म. नि. ३.१२६; उदा. १; विभ. २२५) वचनतो कायादीनं समुदयभूता कबळीकाराहारफस्समनोसञ्चेतनाविञ्ञाणाहारा कायादिपरिजाननेन परिञ्ञाता होन्तीति आह ‘‘चतुब्बिधाहारपरिञ्ञत्थ’’न्ति पकरणनयोति नेत्तिपकरणवसेन सुत्तन्तसंवण्णनानयो.
सरणवसेनाति कायादीनं कुसलादिधम्मानञ्च उपधारणवसेन. सरन्ति गच्छन्ति निब्बानं एतायाति सतीति इमस्मिं अत्थे एकत्ते एकसभावे निब्बाने समोसरणं समागमो एकत्तसमोसरणं. एतदेव हि दस्सेतुं ‘‘यथा ही’’तिआदि वुत्तं. एकनिब्बानपवेसहेतुभूता वा समानता एको सतिपट्ठानस्स भावो एकत्तं, तत्थ समोसरणं तंसभागता एकत्तसमोसरणं. एकनिब्बानपवेसहेतुभावं पन दस्सेतुं ‘‘यथा ही’’तिआदिमाह. एतस्मिं अत्थे सरणेकत्तसमोसरणानि सहेव सतिपट्ठानेकभावस्स कारणत्थेन वुत्तानीति दट्ठब्बानि, पुरिमस्मिं विसुं. सरणवसेनाति वा ‘‘गमनवसेना’’ति अत्थे सति तदेव गमनं समोसरणन्ति, समोसरणे वा सतिसद्दत्थवसेन अवुच्चमाने धारणताव सतीति सतिसद्दत्थन्तराभावा पुरिमं सतिभावस्स कारणं, पच्छिमं एकभावस्साति निब्बानसमोसरणेपि सहितानेव तानि सतिपट्ठानेकभावस्स कारणानि वुत्तानि होन्ति. चुद्दसविधेन,नवविधेन, सोळसविधेन, पञ्चविधेनाति इदं उपरि पाळियं (म. नि. १.१०७) आगतानं आनापानपब्बादीनं वसेन वुत्तं, तेसं पन अन्तरभेदवसेन तदनुगतभेदवसेन च भावनाय अनेकविधता लब्भतियेव. चतूसु दिसासु उट्ठानकभण्डसदिसता कायानुपस्सनादितंतंसतिपट्ठानभावनानुभावस्स दट्ठब्बा.
‘‘गोचरे, भिक्खवे, चरथ सके पेत्तिके विसये’’तिआदिवचनतो (दी. नि. ३.८०; सं. नि. ५.३७२) भिक्खुगोचरा एते धम्मा, यदिदं कायानुपस्सनादयो. तत्थ यस्मा कायानुपस्सनादिपटिपत्तिया भिक्खु होति, तस्मा ‘‘कायानुपस्सी विहरती’’तिआदिना भिक्खुं दस्सेति, भिक्खुम्हि तं नियमतोति आह ‘‘पटिपत्तिया भिक्खुभावदस्सनतो’’ति. सत्थु चरियानुविधायकत्ता सकलसासनसम्पटिग्गाहकत्ता च सब्बप्पकाराय अनुसासनिया भाजनभावो.
समं चरेय्याति कायादिविसमचरियं पहाय कायादीहि समं चरेय्य. रागादिवूपसमेन सन्तो. इन्द्रियदमेन दन्तो. चतुमग्गनियामेन नियतो. सेट्ठचरिताय ब्रह्मचारी. कायदण्डादिओरोपनेन निधाय दण्डं. अरियभावे ठितो सो एवरूपो बाहितपापसमितपापभिन्नकिलेसताहि ब्राह्मणो समणो भिक्खूति वेदितब्बो.
‘‘अयञ्चेव कायो बहिद्धो च नामरूप’’न्तिआदीसु (दी. नि. टी. २.३७३) खन्धपञ्चकं, ‘‘सुखञ्च कायेन पटिसंवेदेती’’तिआदीसु (म. नि. १.२७१, २८७; पारा. ११) नामकायो कायोति वुच्चतीति ततो विसेसनत्थं ‘‘कायेति रूपकाये’’ति आह.
असम्मिस्सतोति ‘‘वेदनादयोपि एत्थ सिता एत्थ पटिबद्धा’’ति काये वेदनादिअनुपस्सनापसङ्गेपि आपन्ने ततो असम्मिस्सतोति अत्थो. समूहविसयताय चस्स काय-सद्दस्स समुदायुपादानताय च असुभाकारस्स ‘‘काये’’ति एकवचनं, तथा आरम्मणादिविभागेन अनेकभेदभिन्नम्पि चित्तं चित्तभावसामञ्ञेन एकज्झं गहेत्वा ‘‘चित्ते’’ति एकवचनं, वेदना पन सुखादिभेदभिन्ना विसुं विसुं अनुपस्सितब्बाति दस्सेन्तेन ‘‘वेदनासू’’ति बहुवचनेन वुत्ता, तथेव च निद्देसो पवत्तितो, धम्मा च परोपण्णासभेदा अनुपस्सितब्बाकारेन च अनेकभेदा एवाति तेपि बहुवचनवसेनेव वुत्ता. अवयवीगाह-समञ्ञातिधावन-सारादानाभिनिवेसनिसेधनत्थं कायं अङ्गपच्चङ्गेहि, तानि च केसादीहि, केसादिके च भूतुपादायरूपेहि विनिब्भुज्जन्तो ‘‘तथा न काये’’तिआदिमाह. पासादादिनगरावयवसमूहे अवयवीवादिनोपि अवयवीगाहं न करोन्ति, नगरं नाम कोचि अत्थो अत्थीति पन केसञ्चि समञ्ञातिधावनं सियाति इत्थिपुरिसादिसमञ्ञातिधावने नगरनिदस्सनं वुत्तं. अङ्गपच्चङ्गसमूहो, केसलोमादिसमूहो भूतुपादायसमूहो च यथावुत्तसमूहे तब्बिनिमुत्तो कायोपि नाम कोचि नत्थि, पगेव इत्थिआदयोति आह ‘‘कायो वा…पे… दिस्सती’’ति. कोचि धम्मोति इमिना सत्तजीवादिं पटिक्खिपति, अवयवी पन कायपटिक्खेपेनेव पटिक्खित्तोति. यदि एवं कथं कायादिसञ्ञाभिधानानीतिआह ‘‘यथावुत्त…पे… करोन्ती’’ति.
यं पस्सति इत्थिं पुरिसं वा. ननु चक्खुना इत्थिपुरिसदस्सनं नत्थीति? सच्चमेतं, ‘‘इत्थिं पस्सामि, पुरिसं पस्सामी’’ति पन पवत्तसञ्ञाय वसेन ‘‘यं पस्सती’’ति वुत्तं. मिच्छादस्सनेन वा दिट्ठिया यं पस्सति, न तं दिट्ठं, तं रूपायतनं न होतीति अत्थो विपरीतग्गाहवसेन मिच्छापरिकप्पितरूपत्ता. अथ वा तं केसादिभूतुपादायसमूहसङ्खातं दिट्ठं न होति अचक्खुविञ्ञाणविञ्ञेय्यत्ता, दिट्ठं वा तं न होति. यं दिट्ठं तं न पस्सतीति यं रूपायतनं केसादिभूतुपादायसमूहसङ्खातं दिट्ठं, तं पञ्ञाचक्खुना भूततो न पस्सतीति अत्थो. अपस्सं बज्झतेति इमं अत्तभावं यथाभूतं पञ्ञाचक्खुना अपस्सन्तो ‘‘एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्तो’’ति किलेसबन्धनेन बज्झति.
न अञ्ञधम्मानुपस्सीति न अञ्ञसभावानुपस्सी, असुभादितो अञ्ञाकारानुपस्सी न होतीति अत्थो. किं वुत्तं होतीतिआदिना तमेवत्थं पाकटं करोति. पथवीकायन्ति केसादिकोट्ठासपथविं धम्मसमूहत्ता ‘‘कायो’’ति वदति, लक्खणपथविमेव वा अनेकप्पभेदं सकलसरीरगतं पुब्बापरियभावेन च पवत्तमानं समूहवसेन गहेत्वा ‘‘कायो’’ति वदति. आपोकायन्तिआदीसुपि एसेव नयो.
एवं गहेतब्बस्साति ‘‘अहं मम’’न्ति एवं अत्तत्तनियभावेन अन्धबालेहि गहेतब्बस्स. इदानि सत्तन्नं अनुपस्सनाकारानम्पि वसेन कायानुपस्सनं दस्सेतुं ‘‘अपिचा’’तिआदि आरद्धं. तत्थ अनिच्चतो अनुपस्सतीति चतुसमुट्ठानिककायं ‘‘अनिच्च’’न्ति अनुपस्सति, एवं पस्सन्तो एवं चस्स अनिच्चाकारम्पि अनुपस्सतीति वुच्चति. तथाभूतस्स चस्स निच्चग्गाहस्स लेसोपि न होतीति वुत्तं ‘‘नो निच्चतो’’ति तथाहेस ‘‘निच्चसञ्ञं पजहती’’ति (पटि. म. ३.३५) वुत्तो. एत्थ च ‘‘अनिच्चतो एव अनुपस्सती’’ति एव-कारो लुत्तनिद्दिट्ठोति तेन निवत्तितमत्थं दस्सेतुं ‘‘नो निच्चतो’’ति वुत्तं. न चेत्थ दुक्खतो अनुपस्सनादिनिवत्तनमासङ्कितब्बं पटियोगीनिवत्तनपरत्ता एव-कारस्स, उपरिदेसनारुळ्हत्ता च तासं.
दुक्खतो अनुपस्सतीतिआदीसुपि एसेव नयो. अयं पन विसेसो – अनिच्चस्स दुक्खत्ता तमेव कायं दुक्खतो अनुपस्सति, दुक्खस्स अनत्तत्ता अनत्ततो अनुपस्सति. यस्मा पन यं अनिच्चं दुक्खं अनत्ता, तं अनभिनन्दितब्बं, न तत्थ रज्जितब्बं, तस्मा वुत्तं ‘‘निब्बिन्दति नो नन्दति,विरज्जति नो रज्जती’’ति. सो एवं अरज्जन्तो रागं निरोधेति नो समुदेति, समुदयं न करोतीति अत्थो. एवं पटिपन्नो च पटिनिस्सज्जति नो आदियति. अयञ्हि अनिच्चादिअनुपस्सना तदङ्गवसेन सद्धिं कायतन्निस्सयखन्धाभिसङ्खारेहि किलेसानं परिच्चजनतो, सङ्खतदोसदस्सनेन तब्बिपरीते निब्बाने तन्निन्नताय पक्खन्दनतो ‘‘परिच्चागपटिनिस्सग्गो चेव पक्खन्दनपटिनिस्सग्गो चा’’ति वुच्चति, तस्मा ताय समन्नागतो भिक्खु वुत्तनयेन किलेसे च परिच्चजति, निब्बाने च पक्खन्दति, तथाभूतो च निब्बत्तनवसेन किलेसे न आदियति, नापि अदोसदस्सितावसेन सङ्खतारम्मणं. तेन वुत्तं ‘‘पटिनिस्सज्जति नो आदियती’’ति. इदानिस्स ताहि अनुपस्सनाहि येसं धम्मानं पहानं होति, तं दस्सेतुं ‘‘सो तं अनिच्चतो अनुपस्सन्तो निच्चसञ्ञं पजहती’’ति. तत्थ निच्चसञ्ञन्ति ‘‘सङ्खारा निच्चा’’ति एवं पवत्तविपरीतसञ्ञं. दिट्ठिचित्तविपल्लासपहानमुखेनेव सञ्ञाविपल्लासप्पहानन्ति सञ्ञागहणं, सञ्ञासीसेन वा तेसम्पि गहणं दट्ठब्बं. नन्दिन्ति सप्पीतिकतण्हं. सेसं वुत्तनयेमेव.
विहरतीति इमिना कायानुपस्सनासमङ्गिनो इरियापथविहारो वुत्तोति आह ‘‘इरियती’’ति इरियापथं पवत्तेतीति अत्थो. आरम्मणकरणवसेन अभिब्यापनतो ‘‘तीसु भवेसू’’ति वुत्तं, उप्पज्जनवसेन पन किलेसा परित्तभूमका एवाति. यदिपि किलेसानं पहानं आतापनन्ति तं सम्मादिट्ठिआदीनम्पि अत्थेव, आताप-सद्दो पन वीरियेयेव निरुळ्होति वुत्तं ‘‘वीरियस्सेतं नाम’’न्ति. अथ वा पटिपक्खपहाने सम्पयुत्तधम्मानं अब्भुस्सहनवसेन पवत्तमानस्स वीरियस्स सातिसयं तदातापनन्ति वीरियमेव तथा वुच्चति, न अञ्ञे धम्मा. आतापीति चायमीकारो पसंसाय, अतिसयस्स वा दीपकोति आतापीगहणेन सम्मप्पधानसमङ्गितं दस्सेति. सम्मा, समन्ततो, सामञ्च पजानन्तो सम्पजानो, असम्मिस्सतो ववत्थाने अञ्ञधम्मानुपस्सिताभावेन सम्मा अविपरीतं, सब्बाकारपजाननेन समन्ततो, उपरूपरि विसेसावहभावेन पवत्तिया सयं पजानन्तोति अत्थो. यदि पञ्ञाय अनुपस्सति, कथं सतिपट्ठानताति आह ‘‘न ही’’तिआदि. सब्बत्थिकन्ति सब्बत्थ भवं सब्बत्थ लीने उद्धते च चित्ते इच्छितब्बत्ता, सब्बे वा लीने उद्धते च भावेतब्बा बोज्झङ्गा अत्थिका एतायाति सब्बत्थिका. सतिया लद्धूपकाराय एव पञ्ञाय एत्थ यथावुत्ते काये कम्मट्ठानिको भिक्खु कायानुपस्सी विहरति. अन्तोसङ्खेपो अन्तो ओलीयनो, कोसज्जन्ति अत्थो. उपायपरिग्गहेति एत्थ सीलविसोधनादि गणनादि उग्गहकोसल्लादि च उपायो, तब्बिपरियायतो अनुपायो वेदितब्बो. यस्मा च उपट्ठितस्सति यथावुत्तउपायं न परिच्चजति, अनुपायञ्च न उपादियति, तस्मा वुत्तं ‘‘मुट्ठस्सति…पे… असमत्थो होती’’ति. तेनाति उपायानुपायानं परिग्गहपरिवज्जनेसु अपरिच्चागापरिग्गहेसु च असमत्थभावेन अस्स योगिनो.
यस्मा सतियेवेत्थ सतिपट्ठानं वुत्ता, तस्मास्स सम्पयुत्ता धम्मा वीरियादयो अङ्गन्ति आह ‘‘सम्पयोगङ्गञ्चस्स दस्सेत्वा’’ति. अङ्ग-सद्दो चेत्थ कारणपरियायो दट्ठब्बो, सतिग्गहणेनेव चेत्थ समाधिस्सति गहणं दट्ठब्बं तस्सा समाधिक्खन्धे सङ्गहितत्ता. यस्मा वा सतिसीसेनायं देसना. न हि केवलाय सतिया किलेसप्पहानं होति, निब्बानाधिगमो वा, न च केवला सति पवत्तति, तस्मास्स झानदेसनायं सवितक्कादिवचनस्स विय सम्पयोगङ्गदस्सनताति अङ्ग-सद्दस्स अवयवपरियायता दट्ठब्बा. पहानङ्गन्ति ‘‘विविच्चेव कामेही’’तिआदीसु (दी. नि. १.२२६; म. नि. १.२७१, २८७; सं. नि. २.१५२; अ. नि. ४.१२३; पारा. ११) विय पहातब्बङ्गं दस्सेतुं. यस्मा एत्थ लोकियमग्गो अधिप्पेतो, न लोकुत्तरमग्गो, तस्मा पुब्बभागियमेव विनयं दस्सेन्तो ‘‘तदङ्गविनयेन वा विक्खम्भनविनयेन वा’’ति आह. तेसं धम्मानन्ति वेदनादिधम्मानं. तेसञ्हि तत्थ अनधिप्पेतत्ता ‘‘अत्थुद्धारनयेनेतं वुत्त’’न्ति वुत्तं.
अविसेसेन द्वीहिपि नीवरणप्पहानं वुत्तन्ति कत्वा पुन एकेकेन वुत्तं पहानविसेसं दस्सेतुं ‘‘विसेसेना’’ति आह. अथ वा ‘‘विनेय्य नीवरणानी’’ति अवत्वा अभिज्झादोमनस्सवचनस्स पयोजनं दस्सेन्तो ‘‘विसेसेना’’तिआदिमाह. कायानुपस्सनाभावनाय हि उजुविपच्चनीकानं अनुरोधादीनं पहानं दस्सनं एतस्स पयोजनन्ति. कायसम्पत्तिमूलकस्साति रूप-बल-योब्बनारोग्यादि-सरीरसम्पदा-निमित्तस्स. वुत्तविपरियायतो कायविपत्तिमूलको विरोधो वेदितब्बो. कायभावनायाति कायानुपस्सनाभावनाय. सा हि इध ‘‘कायभावना’’ति अधिप्पेता. तेनाति अनुरोधादिप्पहानवचनेन. योगानुभावो हीतिआदि वुत्तस्सेवत्थस्स पाकटकरणं.
सतिसम्पजञ्ञेनाति अतिसम्पजञ्ञग्गहणेन. सब्बत्थिककम्मट्ठानन्ति बुद्धानुस्सति मेत्ता मरणस्सति असुभभावना च. इदञ्हि चतुक्कं योगिना परिहरियमानं ‘‘सब्बत्थिककम्मट्ठान’’न्ति वुच्चति अतिसम्पजञ्ञबलेन अविच्छिन्नस्स तस्स परिहरितब्बत्ता, सतिया वा समथो वुत्तो तस्सा समाद्धिक्खन्धेन सङ्गहितत्ता.
तेनाति सद्दत्थं अनादियित्वा भावत्थस्सेव विभजनवसेन पवत्तेन विभङ्गपाठेन सह. अट्ठकथानयोति सद्दत्थस्सपि विवरणवसेन यथारहं वुत्तो अत्थसंवण्णनानयो. यथा संसन्दतीति यथा अत्थतो अधिप्पायतो च अविलोमेन्तो अञ्ञदत्थु संसन्दति समेति, एवं वेदितब्बो.
वेदनादीनं पुन वचनेति एत्थ निस्सयपच्चयभाववसेन चित्तधम्मानं वेदनासन्निस्सितत्ता पञ्चवोकारभवे अरूपधम्मानं रूपपटिबद्धवुत्तितो च वेदनाय कायादिअनुपस्सनापसङ्गेपि आपन्ने तदसम्मिस्सतो ववत्थानदस्सनत्थं घनविनिब्भोगादिदस्सनत्थञ्च दुतियवेदनागहणं. तेन न वेदनायं कायानुपस्सी, चित्तधम्मानुपस्सी वा, अथ खो वेदनानुपस्सीयेवाति वेदनासङ्खाते वत्थुस्मिं वेदनानुपस्सनाकारस्सेव दस्सनेन असम्मिस्सतो ववत्थानं दस्सितं होति. तथा ‘‘यस्मिं समये सुखा वेदना, न तस्मिं समये दुक्खा अदुक्खमसुखा वा वेदना. यस्मिं वा पन समये दुक्खा अदुक्खमसुखा वा वेदना, न तस्मिं समये इतरा वेदना’’ति वेदनाभावसामञ्ञे अट्ठत्वा तं तं वेदनं विनिब्भुजित्वा दस्सनेन घनविनिब्भोगो धुवभावविवेको दस्सितो होति. तेन तासं खणमत्तावट्ठानदस्सनेन अनिच्चताय ततो एव दुक्खताय अनत्तताय च दस्सनं विभावितं होति. घनविनिब्भोगादीति आदि-सद्देन अयम्पि अत्थो वेदितब्बो. अयञ्हि वेदनायं वेदनानुपस्सीयेव, न अञ्ञधम्मानुपस्सी. किं वुत्तं होति – यथा नाम बालो अमणिसभावेपि उदकबुब्बुळके मणिआकारानुपस्सी होति, न एवमयं ठितिरमणीयेपि वेदयिते, पगेव इतरस्मिं मनुञ्ञाकारानुपस्सी, अथ खो खणभङ्गुरताय अवसवत्तिताय किलेसासुचिपग्घरणताय च अनिच्चअनत्तअसुभाकारानुपस्सी, विपरिणामदुक्खताय सङ्खारदुक्खताय च विसेसतो दुक्खानुपस्सीयेवाति वुत्तं होति. एवं चित्तधम्मेसुपि यथारहं पुन वचने पयोजनं वत्तब्बं. ‘‘केवलं पनिधा’’तिआदिना इध ‘एत्तकं वेदितब्ब’’न्ति वेदितब्बपरिच्छेदं दस्सेति. एस नयोति इमिना यथा चित्तं धम्मा च अनुपस्सितब्बा, तथा तानि अनुपस्सन्तो ‘‘चित्ते चित्तानुपस्सी, धम्मेसु धम्मानुपस्सी’’ति वेदितब्बोति इममत्थं अतिदिसति.
यो सुखं दुक्खतो अद्दाति यो भिक्खु सुखवेदनं विपरिणामदुक्खताय ‘‘दुक्ख’’न्ति पञ्ञाचक्खुना अद्दक्खि. दुक्खमद्दक्खि सल्लतोति दुक्खवेदनं पीळाजननतो अन्तोतुदनतो दुन्नीहरणतो च सल्लन्ति अद्दक्खि पस्सि. अदुक्खमसुखन्ति उपेक्खावेदनं. सन्तन्ति सुखदुक्खानि विय अनोळारिकताय पच्चयवसेन वूपसन्तसभावताय च सन्तं. अनिच्चतोति हुत्वा अभावतो उदयब्बयवन्ततो तावकालिकतोनिच्चपटिक्खेपतो च ‘‘अनिच्च’’न्ति यो अद्दक्खि. स वे सम्मद्दसो भिक्खु एकंसेन परिब्यत्तं वा वेदनाय सम्मा पस्सनकोति अत्थो.
दुक्खातिपीति सङ्खारदुक्खताय दुक्खा इतिपि. सब्बं तं दुक्खस्मिन्ति सब्बं तं वेदयितं दुक्खस्मिं अन्तोगधं परियापन्नं वदामि सङ्खारदुक्खतानतिवत्तनतो. सुखदुक्खतोपि चाति सुखादीनं ठितिविपरिणामञ्ञाणसुखताय विपरिणामठितिअञ्ञाणदुक्खताय च वुत्तत्ता तिस्सोपि सुखतो, तिस्सोपि च दुक्खतो अनुपस्सितब्बाति अत्थो. रूपादि-आरम्मणछन्दादि-अधिपति-ञाणादि-सहजात- कामावचरादि-भूमिनानत्तभेदानं कुसलाकुसल-तंविपाककिरिया-नानत्तादिभेदानञ्च, आदि-सद्देन सङ्खारिकासङ्खारिकस-वत्थुकावत्थुकादि-नानत्तभेदानञ्च वसेनाति योजेतब्बं. सुञ्ञतधम्मस्साति ‘‘धम्मा होन्ती’’तिआदिना (ध. स. १२१) सुञ्ञतवारे आगतसुञ्ञतसभावस्स वसेन. ‘‘कामञ्चेत्था’’तिआदिना पुब्बे पहीनत्ता पुन पहानं न वत्तब्बन्ति चोदनं दस्सेति, मग्गचित्तक्खणे वा एकत्थ पहीनं सब्बत्थ पहीनमेव होतीति विसुं विसुं न वत्तब्बन्ति. तत्थ पुरिमाय चोदनाय नानापुग्गलपरिहारो, पच्छिमाय नानाचित्तक्खणिकपरिहारो. लोकियभावनाय हि काये पहीनं न वेदनादीसु पहीनं होति यदिपि न पवत्तेय्य, न पटिपक्खभावनाय तत्थ सा अभिज्झादोमनस्सस्स अप्पवत्ति होतीति पुन तप्पहानं वत्तब्बमेवाति. एकत्थ पहीनं सेसेसुपि पहीनं होतीति मग्गसतिपट्ठानभावनं, लोकियभावनाय वा सब्बत्थ अप्पवत्तिमत्तं सन्धाय वुत्तं. ‘‘पञ्चपि खन्धा लोको’’ति हि विभङ्गे (विभ. ३६२, ३६४, ३६६, ३७३) चतूसुपि ठानेसु वुत्तन्ति.
उद्देसवारवण्णनाय लीनत्थप्पकासना समत्ता.
कायानुपस्सनावण्णना
आनापानपब्बवण्णना
१०७. बाहिरकेसुपि इतो एकदेसस्स सम्भवतो सब्बप्पकारग्गहणं कतं ‘‘सब्बप्पकारकायानुपस्सनानिब्बत्तकस्सा’’ति. तेन ये इमे आनापानपब्बादिवसेन आगता चुद्दसप्पकारा, तदन्तोगधा च अज्झत्तादिअनुपस्सना पकारा, तथा कायगतासतिसुत्ते (म. नि. ३.१५४) वुत्ता केसादिवण्णसण्ठानकसिणारम्मणचतुक्कज्झानप्पकारा, लोकियादिप्पकारा च, ते सब्बेपि अनवसेसतो सङ्गण्हाति. इमे च पकारा इमस्मिंयेव सासने, न इतो बहिद्धाति वुत्तं ‘‘सब्बप्पकार…पे… पटिसेधनो चा’’ति. तत्थ तथाभावपटिसेधनोति सब्बप्पकारकायानुपस्सनानिब्बत्तकस्स पुग्गलस्स अञ्ञसासनस्स निस्सयभावपटिसेधनो. एतेन ‘‘इध, भिक्खवे’’ति एत्थ इध-सद्दो अन्तोगधएवसद्दत्थोति दस्सेति. सन्ति हि एकपदानिपि सावधारणानि यथा ‘‘वायुभक्खो’’ति (दी. नि. टी. २.३७४). तेनाह ‘‘इधेव समणो’’तिआदि. परिपुण्णसमणकरणधम्मो हि सो, यो सब्बप्पकारकायानुपस्सनानिब्बत्तको. परप्पवादाति परेसं अञ्ञतित्थियानं नानप्पकारा वादा तित्थायतनानि.
अरञ्ञादिकस्सेव भावनानुरूपसेनासनतं दस्सेतुं ‘‘इमस्स ही’’तिआदि वुत्तं. दुद्दमो दमथं अनुपगतो गोणो कूटगोणो. दोहनकाले यथा थनेहि अनवसेसतो खीरं न पग्घरति, एवं दोहपटिबन्धिनी कूटधेनु. रूपसद्दादिके पटिच्च उप्पज्जनकअस्सादो रूपारम्मणादिरसो. पुब्बे आचिण्णारम्मणन्ति पब्बज्जातो पुब्बे, अनादिमति वा संसारे परिचितारम्मणं.
निबन्धेय्याति बन्धेय्य. सतियाति सम्मदेव कम्मट्ठानस्स सल्लक्खणवसेन पवत्ताय सतिया. आरम्मणेति कम्मट्ठानारम्मणे. दळ्हन्ति थिरं, यथा सतोकारिस्स उपचारप्पनाभेदो समाधि इज्झति, तथा थामगतं कत्वाति अत्थो.
विसेसाधिगमदिट्ठधम्मसुखविहारपदट्ठानन्ति सब्बेसं बुद्धानं, एकच्चानं पच्चेकबुद्धानं, बुद्धसावकानञ्च विसेसाधिगमस्स, अञ्ञेन कम्मट्ठानेन अधिगतविसेसानं दिट्ठधम्मसुखविहारस्स च पदट्ठानभूतं. वत्थुविज्जाचरियो विय भगवा योगीनं अनुरूपनिवासट्ठानुपदिसनतो. भिक्खु दीपिसदिसो अरञ्ञे एकाकी विहरित्वा पटिपक्खनिम्मथनेन इच्छितत्थसाधनतो. फलमुत्तमन्ति सामञ्ञफलं सन्धायाह. परक्कमजवयोग्गभूमिन्ति भावनुस्साहजवस्स योग्गकरणभूमिभूतं.
अस्सासपस्सासानं वसेन सिक्खतोति अस्सासपस्सासानं दीघरस्सतापजानन-सब्बकायपटिसंवेदन-ओळारिकोळारिकपटिप्पस्सम्भनवसेन भावनानुयोगं सिक्खतो, तथाभूतो वा हुत्वा तिस्सो सिक्खा पवत्तयतो. अस्सासपस्सासनिमित्तेति अस्सासपस्साससन्निस्सयेन उपट्ठितपटिभागनिमित्ते. अस्सासपस्सासे परिग्गण्हाति रूपमुखेन विपस्सनं अभिनिविसन्तो, यो ‘‘अस्सासपस्सासकम्मिको’’ति वुत्तो. झानङ्गानि परिग्गण्हाति अरूपमुखेन विपस्सनं अभिनिविसन्तो. वत्थु नाम करजकायो चित्तचेतसिकानं पवत्तिट्ठानभावतो. अञ्ञो सत्तो वा पुग्गलो वा नत्थीति विसुद्धदिट्ठि ‘‘तयिदं धम्ममत्तं न अहेतुकं, नापि इस्सरादिविसमहेतुकं, अथ खो अविज्जादीहि एव सहेतुक’’न्ति अद्धत्तयेपि कङ्खावितरणेन वितिण्णकङ्खो ‘‘यं किञ्चि रूप’’न्तिआदिना (म. नि. १.३६१; म. नि. २.११३; म. नि. ३.८६; अ. नि. ४.१८१; पटि. म. १.४८) कलापसम्मसनवसेन तिलक्खणं आरोपेत्वा उदयब्बयानुपस्सनादिवसेन विपस्सनं वड्ढेन्तो अनुक्कमेन मग्गपटिपाटिया.
परस्स वा अस्सासपस्सासकायेति इदं सम्मसनचारवसेनायं पाळि पवत्ताति कत्वा वुत्तं, समथवसेन पन परस्स अस्सासपस्सासकाये अप्पनानिमित्तुप्पत्ति एव नत्थीति. इदं उभयं न लब्भतीति ‘‘अज्झत्तं, बहिद्धा’’ति च वुत्तं इदं धम्मद्वयघटितं एकतो आरम्मणभावेन न लब्भति.
समुदेति एतस्माति समुदयो, सो एव कारणट्ठेन धम्मोति समुदयधम्मो, अस्सासपस्सासानं पवत्तिहेतुकरजकायादि. तस्स अनुपस्सनसीलो समुदयधम्मानुपस्सी. तं पन समुदयधम्मं उपमामुखेन दस्सेन्तो ‘‘यथा नामा’’तिआदिमाह. तत्थ भस्तन्ति रुत्तिं. गग्गरनाळिन्ति उक्कापनाळिं. तेति करजकायादिके. यथा अस्सासपस्सासकायो करजकायादिसम्बन्धी फलभावेन, एवं तेपि अस्सासपस्सासकायसम्बन्धिनो हेतुभावेनाति ‘‘समुदयधम्मा कायस्मि’’न्ति वत्तब्बतं लभन्तीति वुत्तं ‘‘समुदय…पे… वुच्चती’’ति. पकतिवाची वा धम्म-सद्दो ‘‘जातिधम्मान’’न्तिआदीसु (म. नि. १.१३१; म. नि. ३.३७३; पटि. म. १.३३) वियाति कायस्स पच्चयसमवाये उप्पज्जनपकतिकानुपस्सी ‘‘समुदयधम्मानुपस्सी’’ति वुत्तो. तेनाह – ‘‘करजकायञ्चा’’तिआदि. एवञ्च कत्वा कायस्मिन्ति भुम्मवचनञ्च समत्थितं होति. वयधम्मानुपस्सीति एत्थ अहेतुकत्तेपि विनासस्स येसं हेतुधम्मानं अभावे यं न होति, तदभावो तस्स अभावस्स होतु विय वोहरीयतीति उपचारतो करजकायादिअभावो अस्सासपस्सासकायस्स वयकारणं वुत्तो. तेनाह ‘‘यथा भस्ताया’’तिआदि. अयं तावेत्थ पठमविकप्पवसेन अत्थविभावना. दुतियविकप्पवसेन पन उपचारेन विनायेव अत्थो वेदितब्बो. अज्झत्तबहिद्धानुपस्सना विय भिन्नवत्थुविसयताय समुदयवयधम्मानुपस्सनापि एककाले न लब्भतीति आह ‘‘कालेन समुदयं कालेन वयं अनुपस्सन्तो’’ति.
अत्थि कायोति एव-सद्दो लुत्तनिद्दिट्ठोति ‘‘कायोव अत्थी’’ति वत्वा अवधारणेन निवत्थितं दस्सेन्तो ‘‘न सत्तो’’तिआदिमाह. तस्सत्थो – यो रूपादीसु सत्तविसत्तताय परेसञ्च सज्जापनट्ठेन, सत्वगुणयोगतो वा ‘‘सत्तो’’ति परेहि परिकप्पितो. तस्स सत्तनिकायस्स पूरणतो च चवनुपपज्जनधम्मताय गलनतो च ‘‘पुग्गलो’’ति. थीयति संहञ्ञति एत्थ गब्भोति ‘‘इत्थी’’ति. पुरि पुरे भागे सेति पवत्ततीति ‘‘पुरिसो’’ति. आहितो अहंमानो एत्थाति ‘‘अत्ता’’ति, अत्तनो सन्तकभावेन ‘‘अत्तनिय’’न्ति. परो न होतीति कत्वा ‘‘अह’’न्ति, मम सन्तकन्ति कत्वा ‘‘मम’’न्ति. वुत्तप्पकारविनिमुत्तो अञ्ञोति कत्वा ‘‘कोची’’ति, तस्स सन्तकभावेन ‘‘कस्सची’’ति परिकप्पेतब्बो कोचि नत्थि, केवलं कायो एव अत्थीति अत्तत्तनियसुञ्ञतमेव कायस्स विभावेति. एवन्ति ‘‘कायोव अत्थी’’तिआदिना वुत्तप्पकारेन. ञाणपमाणत्थायाति कायानुपस्सनाञाणपरं पमाणं पापनत्थाय. सतिपमाणत्थायाति कायपरिग्गाहिकसतिपवत्तं सतिपरं पमाणं पापनत्थाय. इमस्स हि वुत्तनयेन ‘‘अत्थि कायो’’ति अपरापरुप्पत्तिवसेन पच्चुपट्ठिता सति भिय्योसो मत्ताय तत्थ ञाणस्स सतिया च परिब्रूहनाय होति. तेनाह ‘‘सतिसम्पजञ्ञानं वड्ढत्थाया’’ति.
इमिस्सा भावनाय तण्हादिट्ठिगाहानं उजुपटिपक्खत्ता वुत्तं ‘‘तण्हा…पे… विहरती’’ति. तथाभूतो च लोके किञ्चि ‘‘अह’’न्ति वा ‘‘मम’’न्ति वा गहेतब्बं न पस्सति, कुतो गण्हेय्य. तेनाह ‘‘न च किञ्ची’’तिआदि. एवम्पीति एत्थ पि-सद्दो हेट्ठा निद्दिट्ठस्स तादिसस्स अत्थस्स अभावतो अवुत्तसमुच्चयत्थोति दस्सेन्तो ‘‘उपरि अत्थं उपादाया’’ति आह. ‘‘एव’’न्ति पन निद्दिट्ठाकारस्स पच्चामसनं निगमनवसेन कतन्ति आह ‘‘इमिना पन…पे… दस्सेती’’ति. पुब्बभागसतिपट्ठानस्स इधाधिप्पेतत्ता वुत्तं ‘‘सति दुक्खसच्च’’न्ति. सा पन सति यस्मिं अत्तभावे, तस्स समुट्ठापिका तण्हा तस्सापि समुट्ठापिका एव नाम होति तदभावे अभावतोति आह ‘‘तस्सा समुट्ठापिका पुरिमतण्हा’’ति. अप्पवत्तीति अप्पवत्तिनिमित्तं, न पवत्तति एत्थाति वा अप्पवत्ति. चतुसच्चवसेनाति चतुसच्चकम्मट्ठानवसेन. उस्सक्कित्वाति विसुद्धिपरम्पराय आरुहित्वा, भावनं उपरि नेत्वाति अत्थो. निय्यानमुखन्ति वट्टदुक्खतो निस्सरणूपायो.
आनापानपब्बवण्णना निट्ठिता.
इरियापथपब्बवण्णना
१०८. इरियापथवसेनाति इरियनं इरिया, किरिया, इध पन कायिकपयोगो वेदितब्बो. इरियानं पथो पवत्तिमग्गोति इरियापथो, गमनादिसरीरावत्था. गच्छन्तो वा हि सत्तो कायेन कत्तब्बकिरियं करेय्य ठितो वा निसिन्नो वा निपन्नो वाति. तेसं वसेन, इरियापथविभागेनाति अत्थो. पुन चपरन्ति पुन च अपरं, यथावुत्तआनापानकम्मट्ठानतो भिय्योपि अञ्ञं कायानुपस्सनाकम्मट्ठानं कथेमि, सुणाथाति वा अधिप्पायो. गच्छन्तो वातिआदि गमनादिमत्तजाननस्स गमनादिगतविसेसजाननस्स च साधारणवचनं. तत्थ गमनादिमत्तजाननं इध नाधिप्पेतं, गमनादिगतविसेसजाननं पन अधिप्पेतन्ति तं विभजित्वा दस्सेतुं ‘‘तत्थ काम’’न्तिआदि वुत्तं. सत्तूपलद्धिन्ति सत्तो अत्थीति उपलद्धिं सत्तग्गाहं न जहति न परिच्चजति ‘‘अहं गच्छामि, मम गमन’’न्ति गाहसब्भावतो. ततो एव अत्तसञ्ञं ‘‘अत्थि अत्ता कारको वेदको’’ति एवं पवत्तं विपरीतसञ्ञं न उग्घाटेति नापनेति अपटिपक्खभावतो, अननब्रूहनतो वा. एवं भूतस्स चस्स कुतो कम्मट्ठानादिभावोति आह ‘‘कम्मट्ठानं वा सतिपट्ठानभावना वा न होती’’ति. इमस्स पनातिआदिसुक्कपक्खस्स वुत्तविपरियायेन अत्थो वेदितब्बो. तमेव हि अत्थं विवरितुं ‘‘इदं ही’’तिआदि वुत्तं. तत्थ को गच्छतीति गमनकिरियाय कत्तुपुच्छा, सा कत्तुभावविसिट्ठअत्तपटिक्खेपत्था धम्ममत्तस्सेव गमनसिद्धिदस्सनतो. कस्स गमनन्ति अकत्तुताविसिट्ठअत्तग्गाहपटिक्खेपत्था. किंकारणाति पन पटिक्खित्तकत्तुकाय गमनकिरियाय अविपरीतकारणपुच्छा ‘‘गमनन्ति अत्ता मनसा संयुज्जति, मनो इन्द्रियेहि, इन्द्रियानि अत्तेही’’ति एवमादिगमनकारणपटिक्खेपनतो. तेनाह ‘‘तत्था’’तिआदि.
न कोचि सत्तो वा पुग्गलो वा गच्छति धम्ममत्तस्सेव गमनसिद्धितो तब्बिनिमुत्तस्स च कस्सचि अभावतो. इदानि धम्ममत्तस्सेव गमनसिद्धिं दस्सेतुं ‘‘चित्तकिरियवायोधातुविप्फारेना’’तिआदि वुत्तं. तत्थ चित्तकिरिया च सा वायोधातुया विप्फारो विप्फन्दनञ्चाति चित्तकिरियवायोधातुविप्फारो, तेन. एत्थ च चित्तकिरियग्गहणेन अनिन्द्रियबद्धवायोधातुविप्फारं निवत्तेति, वायोधातुविप्फारग्गहणेन चेतनावचीविञ्ञत्तिभेदं चित्तकिरियं निवत्तेति, उभयेन पन कायविञ्ञत्तिं विभावेति. ‘‘गच्छती’’ति वत्वा यथा पवत्तमाने काये ‘‘गच्छती’’ति वोहारो होति, तं दस्सेतुं ‘‘तस्मा’’तिआदि वुत्तं. तन्ति गन्तुकामतावसेन पवत्तचित्तं. वायं जनेतीति वायोधातुअधिकं रूपकलापं जनेति, अधिकता चेत्थ सामत्थियतो, न पमाणतो. गमनचित्तसमुट्ठितं सहजातरूपकायस्स थम्भनसन्धारणचलनानं पच्चयभूतेन आकारविसेसेन पवत्तमानं वायोधातुं सन्धायाह ‘‘वायो विञ्ञत्तिं जनेती’’ति. अधिप्पायसहभावी हि विकारो विञ्ञत्ति, यथावुत्तअधिकभावेनेव च वायोगहणं, न वायोधातुया एव जनकभावतो, अञ्ञथा विञ्ञत्तिया उपादायरूपभावो दुरुपपादो सिया. पुरतो अभिनीहारो पुरतोभागेन कायस्स पवत्तनं, यो ‘‘अभिक्कमो’’ति वुच्चति.
‘‘एसेव नयो’’ति अतिदेसवसेन सङ्खेपतो वत्वा तमेवत्थं विवरितुं ‘‘तत्रापि ही’’तिआदि वुत्तं. कोटितो पट्ठायाति हेट्ठिमकोटितो पट्ठाय. उस्सितभावोति उब्बिद्धभावो.
एवं पजानतोति एवं चित्तकिरियवायोधातुविप्फारेनेव गमनादिभावो होतीति पजानतो तस्स एवं पजाननाय निच्छयगमनत्थं ‘‘एवं होती’’ति विचारणा वुच्चति लोके यथाभूतं अजानन्तेहि मिच्छाभिनिवेसवसेन, लोकवोहारवसेन वा. अत्थि पनाति अत्तनो एव वीमंसनवसेन पुच्छावचनं. नत्थीति निच्छयवसेन सत्तस्स पटिक्खेपवचनं. यथा पनातिआदि तस्सेवत्थस्स उपमाय विभावनं.
नावा मालुतवेगेनाति यथा अचेतना नावा वातवेगेन देसन्तरं याति, यथा च अचेतनो तेजनं कण्डो जियावेगेन देसन्तरं याति, तथा अचेतनो कायो वाताहतो यथावुत्तवायुना नीतो देसन्तरं यातीति एवं उपमासंसन्दनं वेदितब्बं. सचे पन कोचि वदेय्य ‘‘यथा नावाय तेजनस्स च पेल्लकस्स पुरिसस्स वसेन देसन्तरगमनं, एवं कायस्सापी’’ति, होतु, एवं इच्छितोवायमत्थो. यथा हि नावा तेजनानं संहतलक्खणस्सेव पुरिसस्स वसेन गमनं, न असंहतलक्खणस्स, एवं कायस्सापीति का नो हानि, भिय्योपि धम्ममत्तताव पतिट्ठं लभति, न पुरिसवादो. तेनाह ‘‘यन्तं सुत्तवसेना’’तिआदि.
तत्थ पयुत्तन्ति हेट्ठा वुत्तनयेन गमनादिकिरियावसेन पयोजितं. ठातीति तिट्ठति. एत्थाति इमस्मिं लोके. विना हेतुपच्चयेति गन्तुकामताचित्त-तंसमुट्ठान-वायोधातु-आदिहेतुपच्चयेहि विना. तिट्ठेति तिट्ठेय्य. वजेति वजेय्य गच्छेय्य को नामाति सम्बन्धो. पटिक्खेपत्थो चेत्थ किं-सद्दोति हेतुपच्चयविरहेन ठानगमनपटिक्खेपमुखेन सब्बायपि धम्मप्पवत्तिया पच्चयाधीनवुत्तिताविभावनेन अत्तसुञ्ञता विय अनिच्चदुक्खतापि विभाविताति दट्ठब्बा.
पणिहितोति यथा यथा पच्चयेहि पकारतो निहितो ठपितो. सब्बसङ्गाहिकवचनन्ति सब्बेसं चतुन्नम्पि इरियापथानं सङ्गण्हनवचनं, पुब्बे विसुं विसुं इरियापथानं वुत्तत्ता इदं तेसं एकज्झं गहेत्वा वचनन्ति अत्थो. पुरिमनयो वा इरियापथप्पधानो वुत्तोति तत्थ कायो अप्पधानो अनुनिप्फादीति इध कायं पधानं अप्पधानञ्च इरियापथं अनुनिप्फादं कत्वा दस्सेतुं दुतियनयो वुत्तोति एवम्पेत्थ द्विन्नं नयानं विसेसो वेदितब्बो. ठितोति पवत्तो.
इरियापथपरिग्गण्हनम्पि इरियापथवतो कायस्सेव परिग्गण्हनं तस्स अवत्थाविसेसभावतोति वुत्तं ‘‘इरियापथपरिग्गहणेन काये कायानुपस्सी विहरती’’ति. तेनेवेत्थ रूपक्खन्धवसेनेव समुदयादयो उद्धटा. एस नयो सेसवारेसुपि. आदिनाति एत्थ आदि-सद्देन यथा ‘‘तण्हासमुदया कम्मसमुदया आहारसमुदया’’ति निब्बत्तिलक्खणं पस्सन्तोपि रुपक्खन्धस्स उदयं पस्सतीति इमे चत्तारो आहारा सङ्गय्हन्ति, एवं ‘‘अविज्जानिरोधा रूपनिरोधा’’तिआदयोपि पञ्च आकारा सङ्गहिताति दट्ठब्बो. सेसं वुत्तनयमेव.
इरियापथपब्बवण्णना निट्ठिता.
चतुसम्पजञ्ञपब्बवण्णना
१०९. चतुसम्पजञ्ञवसेनाति (दी. नि. टी. १.२८४; सं. नि. ५.३६८; दी. नि. अभि. टी. २.२१४) समन्ततो पकारेहि, पकट्ठं वा सविसेसं जानातीति सम्पजानो, सम्पजानस्स भावो सम्पजञ्ञं, तथापवत्तं ञाणं. चत्तारि सम्पजञ्ञानि समाहटानि चतुसम्पजञ्ञं, तस्स वसेन. अभिक्कमनं अभिक्कन्तन्ति आह ‘‘अभिक्कन्तं वुच्चति गमन’’न्ति. तथा पटिक्कमनं पटिक्कन्तन्ति आह ‘‘पटिक्कन्तं वुच्चति निवत्तन’’न्ति. निवत्तनन्ति च निवत्तिमत्तं, निवत्तित्वा पन गमनं गमनमेव. अभिहरन्तोति गमनवसेन कायं उपनेन्तो.
सम्मा पजाननं सम्पजानं, तेन अत्तना कातब्बस्स करणसीलो सम्पजानकारीति आह ‘‘सम्पजञ्ञेन सब्बकिच्चकारी’’ति. सम्पजानसद्दस्स सम्पजञ्ञपरियायता पुब्बे वुत्तायेव. सम्पजञ्ञं करोतेवाति अभिक्कन्तादीसु असम्मोहं उप्पादेति एव. सम्पजानस्स वा कारो एतस्स अत्थीति सम्पजानकारी. धम्मतो वड्ढिसङ्खातेन सह अत्थेन पवत्ततीति सात्थकं, अभिक्कन्तादि. सात्थकस्स सम्पजाननं सात्थकसम्पजञ्ञं. सप्पायस्स अत्तनो उपकारावहस्स हितस्स सम्पजाननं सप्पायसम्पजञ्ञं अभिक्कमादीसु भिक्खाचारगोचरे, अञ्ञत्थापि च पवत्तेसु अविजहिते कम्मट्ठानसङ्खाते गोचरे सम्पजञ्ञं गोचरसम्पजञ्ञं. अभिक्कमादीसु असम्मुय्हनमेव सम्पजञ्ञं असम्मोहसम्पजञ्ञं. परिग्गण्हित्वाति पटिसङ्खाय.
तस्मिन्ति सात्थकसम्पजञ्ञवसेन परिग्गहितअत्थे. अत्थो नाम धम्मतो वड्ढीति यं सात्थकन्ति अधिप्पेतं गमनं, तं सप्पायमेवाति सिया कस्सचि आसङ्काति तन्निवत्तनत्थं ‘‘चेतियदस्सनं तावा’’तिआदि आरद्धं. चित्तकम्मरूपकानि वियाति चित्तकम्मकतपटिमायो विय, यन्तपयोगेन वा विचित्तकम्मपटिमायो विय. असमपेक्खनं गेहसितअञ्ञाणुपेक्खावसेन आरम्मणस्स अयोनिसो गहणं. यं सन्धाय वुत्तं ‘‘चक्खुना रूपं दिस्वा उप्पज्जति उपेक्खा बालस्स मूळ्हस्स पुथुज्जनस्सा’’तिआदि (म. नि. ३.३०८). हत्थिआदिसम्मद्देन जीवितन्तरायो, विसभागरूपदस्सनादिना ब्रह्मचरियन्तरायो.
पब्बजितदिवसतो पट्ठाय भिक्खूनं अनुवत्तनकथा आचिण्णा, अननुवत्तनकथा पन तस्सा दुतिया नाम होतीति आह ‘‘द्वे कथा नाम न कथितपुब्बा’’ति.
एवन्ति ‘‘सचे पना’’तिआदिकं सब्बम्पि वुत्ताकारं पच्चामसति, न ‘‘पुरिसस्स मातुगामासुभ’’न्तिआदिकं वुच्चमानं. योगकम्मस्स पवत्तिट्ठानताय भावनाय आरम्मणं कम्मट्ठानन्ति वुच्चतीति आह ‘‘कम्मट्ठानसङ्खातं गोचर’’न्ति. उग्गहेत्वाति यथा उग्गहनिमित्तं उप्पज्जति, एवं उग्गहकोसल्लस्स सम्पादनवसेन उग्गहेत्वा. हरतीति कम्मट्ठानं पवत्तेति, याव पिण्डपातपटिक्कमा अनुयुञ्जतीति अत्थो. नपच्चाहरतीति आहारूपभोगतो याव दिवाट्ठानुपसङ्कमना कम्मट्ठानं न पटिनेति.
सरीरपरिकम्मन्ति मुखधोवनादिसरीरपटिजग्गनं. द्वे तयो पल्लङ्केति द्वे तयो निसज्जावारे, द्वे तीणि उण्हासनानि. तेनाह ‘‘उसुमं गाहापेन्तो’’ति. कम्मट्ठानसीसेनेवाति कम्मट्ठानग्गेनेव, कम्मट्ठानं पधानं कत्वा एवाति अत्थो. तेन ‘‘पत्तोपि अचेतनो’’तिआदिना (म. नि. अट्ठ. १.१०९) वक्खमानं कम्मट्ठानं, यथापरिहरियमानं वा अविजहित्वाति दस्सेति. ‘‘परिभोगचेतियतो सरीरचेतियं गरुतर’’न्ति कत्वा ‘‘चेतियं वन्दित्वा’’ति पुब्बकालकिरियावसेन वुत्तं. तथा हि अट्ठकथायं (विभ. अट्ठ. ८०९; म. नि. अट्ठ. ३.१२८; अ. नि. अट्ठ. १.१.२७५) ‘‘चेतियं बाधयमाना बोधिसाखा हरितब्बा’’ति वुत्ता.
जनसङ्गहत्थन्ति ‘‘मयि अकथेन्ते एतेसं को कथेस्सती’’ति धम्मानुग्गहेन जनसङ्गहत्थं. तस्माति. यस्मा ‘‘धम्मकथा नाम कथेतब्बायेवा’’ति अट्ठकथाचरिया वदन्ति, यस्मा च धम्मकथा कम्मट्ठानविनिमुत्ता नाम नत्थि, तस्मा. अनुमोदनं कत्वाति एत्थापि ‘‘कम्मट्ठानसीसेनेवा’’ति आनेत्वा सम्बन्धो. सम्पत्तपरिच्छेदेनेवाति ‘‘परिचितो अपरिचितो’’तिआदिविभागं अकत्वा सम्पत्तकोटियाव. भयेति परचक्कादिभये.
कम्मजतेजोति गहणिं सन्धायाह. कम्मट्ठानवीथिं नारोहति खुदापरिस्समेन किलन्तकायत्ता समाधानाभावतो. अवसेसट्ठानेति यागुया अग्गहितट्ठाने. पोङ्खानुपोङ्खन्ति कम्मट्ठानुपट्ठानस्स अविच्छेददस्सनवचनमेतं, यथा पोङ्खानुपोङ्खपवत्ताय सरपटिपाटिया अविच्छेदो, एवमेतस्सापीति.
निक्खित्तधुरो भावनानुयोगे. वत्तपटिपत्तिया अपूरणेन सब्बवत्थानि भिन्दित्वा. ‘‘कामे अवीतरागो होति, काये अवीतरागो, रूपे अवीतरागो, यावदत्थं उदरावदेहकं भुञ्जित्वा सेय्यसुखं पस्ससुखं मिद्धसुखं अनुयुत्तो विहरति, अञ्ञतरं देवनिकायं पणिधाय ब्रह्मचरियं चरती’’ति (दी. नि. ३.३२०; म. नि. १.१८६) एवं वुत्त पञ्चविधचेतोखिलविनिबन्धचित्तो. चरित्वाति पवत्तित्वा.
अत्तकामाति अत्तनो हितसुखं इच्छन्ता, धम्मच्छन्दवन्तोति अत्थो. धम्मोति हि हितं, तन्निमित्तकञ्च सुखन्ति. अथ वा विञ्ञूनं निब्बिसेसत्ता अत्तभावपरियापन्नत्ता च अत्ता नाम धम्मो, तं कामेन्ति इच्छन्तीति अत्तकामा. उसभं नाम वीसति यट्ठियो. ताय सञ्ञायाति ताय पासाणसञ्ञाय, एत्तकं ठानं आगताति जानन्ताति अधिप्पायो. सोयेव नयोति ‘‘अयं भिक्खू’’तिआदिको यो ठाने वुत्तो, सो एव निसज्जायपि नयो. पच्छतो आगच्छन्तानं छिन्नभत्तभावभयेनपि योनिसोमनसिकारं परिब्रूहेति.
बहापधानं पूजेस्सामीति अम्हाकं अत्थाय लोकनाथेन छ वस्सानि कतं दुक्करचरियं एवाहं यथासत्ति पूजेस्सामीति. पटिपत्तिपूजा हि सत्थुपूजा, न आमिसपूजा. ठानचङ्कमनमेवाति अधिट्ठातब्बइरियापथवसेन वुत्तं, न भोजनादिकालेसु अवस्सं कत्तब्बनिसज्जाय पटिक्खेपवसेन.
वीथिं ओतरित्वा इतो चितो च अनोलोकेत्वा पठममेव वीथियो सल्लक्खेतब्बाति आह ‘‘वीथियो सल्लक्खेत्वा’’ति. यं सन्धाय वुच्चति ‘‘पासादिकेन अभिक्कन्तेना’’ति, तं दस्सेतुं ‘‘तत्थ चा’’तिआदि वुत्तं.
पच्चेकबोधिं सच्छिकरोति, यदि उपनिस्सयसम्पन्नो होतीति सम्बन्धो. एवं सब्बत्थ इतो परेसुपि. तत्थ पच्चेकबोधिया उपनिस्सयसम्पदा कप्पानं द्वे असङ्ख्येय्यानि सतसहस्सञ्च तज्जं पुञ्ञञाणसम्भरणं, सावकबोधियं अग्गसावकानं एकं असङ्ख्येय्यं कप्पसतसहस्सञ्च, महासावकानं कप्पसतसहस्समेव, इतरेसं अतीतासु जातीसु विवट्टसन्निस्सयवसेन निब्बत्तितं निब्बेधभागियं कुसलं. बाहियो दारुचीरियोति बहि विसये सञ्जातसंवड्ढताय बाहियो, दारुचीरपरिहरणेन दारुचीरियोति च समञ्ञातो. सो हि आयस्मा –
‘‘तस्मा तिह ते, बाहिय, एवं सिक्खितब्बं ‘दिट्ठे दिट्ठमत्तं भविस्सति, सुते… मुते… विञ्ञाते विञ्ञातमत्तं भविस्सती’ति. यतो खो ते, बाहिय, दिट्ठे दिट्ठमत्तं भविस्सति, सुते… मुते… विञ्ञाते विञ्ञातमत्तं भविस्सति, ततो त्वं, बाहिय, न तेन. यतो त्वं, बाहिय, न तेन, ततो त्वं, बाहिय, न तत्थ. यतो त्वं, बाहिय, न तत्थ, ततो त्वं, बाहिय, नेविध न हुरं न उभयमन्तरेन, एसेवन्तो दुक्खस्सा’’ति (उदा. १०) – एत्तकाय देसनाय अरहत्तं सच्छाकासि.
तन्ति असम्मुय्हनं. एवन्ति इदानि वुच्चमानाकारेन वेदितब्बं. अत्ता अभिक्कमतीति इमिना अन्धपुथुज्जनस्स दिट्ठिग्गाहवसेन अभिक्कमे सम्मुय्हनं दस्सेति, अहं अभिक्कमामीति पन इमिना मानग्गाहवसेन, तदुभयं पन तण्हाय विना न होतीति तण्हाग्गाहवसेनपि सम्मुय्हनं दस्सितमेव होति. ‘‘तथा असम्मुय्हन्तो’’ति वत्वा तं असम्मुय्हनं येन घनविनिब्भोगेन होति, तं दस्सेन्तो ‘‘अभिक्कमामी’’तिआदिमाह. तत्थ यस्मा वायोधातुया अनुगता तेजोधातु उद्धरणस्स पच्चयो. उद्धरणगतिका हि तेजोधातूति उद्धरणे वायोधातुया तस्सा अनुगतभावो, तस्मा इमासं द्विन्नमेत्थ सामत्थियतो अधिमत्तता, इतरासञ्च ओमत्तताति दस्सेन्तो ‘‘एकेक…पे… बलवतियो’’ति आह. यस्मा पन तेजोधातुया अनुगता वायोधातु अतिहरणवीतिहरणानं पच्चयो. तिरियगतिकाय हि वायोधातुया अतिहरणवीतिहरणेसु सातिसयो ब्यापारोति तेजोधातुया तस्सा अनुगतभावो, तस्मा इमासं द्विन्नमेत्थ सामत्थियतो अधिमत्तता, इतरासञ्च ओमत्तताति दस्सेन्तो ‘‘तथा अतिहरणवीतिहरणेसू’’ति आह. सतिपि अनुगमनानुगन्तब्बताविसेसे तेजोधातु-वायोधातु-भावमत्तं सन्धाय तथा-सद्दग्गहणं. तत्थ अक्कन्तट्ठानतो पादस्स उक्खिपनं उद्धरणं, ठितट्ठानं अतिक्कमित्वा पुरतो हरणं अतिहरणं खाणुआदिपरिहरणत्थं, पतिट्ठितपादघट्टनपरिहरणत्थं वा पस्सेन हरणं वीतिहरणं, याव पतिट्ठितपादो, ताव आहरणं अतिहरणं, ततो परं हरणं वीतिहरणन्ति अयं वा एतेसं विसेसो.
यस्मा पथवीधातुया अनुगता आपोधातु वोस्सज्जनस्स पच्चयो. गरुतरसभावा हि आपोधातूति वोस्सज्जने पथवीधातुया तस्सा अनुगतभावो, तस्मा तासं द्विन्नमेत्थ सामत्थियतो अधिमत्तता, इतरासञ्च ओमत्तताति दस्सेन्तो आह ‘‘वोस्सज्जने…पे… बलवतियो’’ति. यस्मा पन आपोधातुया अनुगता पथवीधातु सन्निक्खेपनस्स पच्चयो, पतिट्ठाभावे विय पतिट्ठापनेपि तस्सा सातिसयकिच्चत्ता आपोधातुया तस्सा अनुगतभावो, तथा घट्टनकिरियाय पथवीधातुया वसेन सन्निरुम्भनस्स सिज्झनतो तत्थापि पथवीधातुया आपोधातुअनुगतभावो, तस्मा वुत्तं ‘‘तथा सन्निक्खेपनसन्निरुम्भनेसू’’ति. तत्थाति तस्मिं अभिक्कमने, तेसु वा वुत्तेसु उद्धरणादीसु छसु कोट्ठासेसु. उद्धरणेति उद्धरणक्खणे. रूपारूपधम्माति उद्धरणाकारेन पवत्ता रूपधम्मा, तंसमुट्ठापका अरूपधम्मा च अतिहरणं न पापुणन्ति खणमत्तावट्ठानतो. तत्थ तत्थेवाति यत्थ यत्थ उप्पन्ना, तत्थ तत्थेव. न हि धम्मानं देसन्तरसङ्कमनं अत्थि. पब्बं पब्बन्तिआदि उद्धरणादिकोट्ठासे सन्धाय वुत्तं, तं सभागसन्ततिवसेन वुत्तन्ति वेदितब्बं. अतिइत्तरो हि रूपधम्मानम्पि पवत्तिक्खणो गमनस्सादानं देवपुत्तानं हेट्ठुपरियेन पटिमुखं धावन्तानं सिरसि पादे च बद्धधुरधारासमागमतोपि सीघतरो. यथा तिलानं भज्जियमानानं पटपटायनेन भेदो लक्खीयति, एवं सङ्खतधम्मानं उप्पादेनाति दस्सनत्थं ‘‘पटपटायन्ता’’ति वुत्तं. उप्पन्ना हि एकन्ततो भिज्जन्तीति.
सद्धिं रूपेनाति इदं तस्स तस्स चित्तस्स निरोधेन सद्धिं निरुज्झनकरूपधम्मानं वसेन वुत्तं, यं ततो सत्तरसमचित्तस्स उप्पादक्खणे उप्पन्नं. अञ्ञथा यदि रूपारूपधम्मा समानक्खणा सियुं, ‘‘रूपं गरुपरिणामं दन्धनिरोध’’न्तिआदिवचनेहि (विभ. अट्ठ. २६) विरोधो सिया, तथा ‘‘नाहं, भिक्खवे, अञ्ञं एकधम्मम्पि समनुपस्सामि, यं एवं लहुपरिवत्तं, यथयिदं चित्त’’न्ति एवमादिपाळिया (अ. नि. १.४८). चित्तचेतसिका हि सारम्मणसभावा यथाबलं अत्तनो आरम्मणपच्चयभूतमत्थं विभावेन्तो एव उप्पज्जन्तीति तेसं तंसभावनिप्फत्तिअनन्तरं निरोधो, रूपधम्मा पन अनारम्मणा पकासेतब्बा, एवं तेसं पकासेतब्बभावनिवत्ति सोळसहि चित्तेहि होतीति तङ्खणायुकता तेसं इच्छिता, लहुविञ्ञाणविसयसङ्गतिमत्तपच्चयताय तिण्णं खन्धानं, विसयसङ्गतिमत्तताय च विञ्ञाणस्स लहुपरिवत्तिता, दन्धमहाभूतपच्चयताय रूपधम्मानं दन्धपरिवत्तिता, नानाधातुया यथाभूतञाणं खो पन तथागतस्सेव, तेन च पुरेजातपच्चयो रूपधम्मोव वुत्तो, पच्छाजातपच्चयो च तस्सेवाति रूपारूपधम्मानं समानक्खणता न युज्जतेव, तस्मा वुत्तनयेनेवेत्थ अत्थो वेदितब्बो.
अञ्ञं उप्पज्जते चित्तं,अञ्ञं चित्तं निरुज्झतीति यं पुरिमुप्पन्नं चित्तं, तं अञ्ञं, तं पन निरुज्झन्तं अपरस्स अनन्तरादिपच्चयभावेनेव निरुज्झतीति ततो लद्धपच्चयं अञ्ञं उप्पज्जते चित्तं. यदि एवं तेसं अन्तरो लब्भेय्याति नोति आह ‘‘अवीचिमनुसम्बन्धो’’ति, यथा वीचि अन्तरो न लब्भति, तदेवेतन्ति अविसेसविदु मञ्ञन्ति, एवं अनु अनु सम्बन्धो चित्तसन्तानो रूपसन्तानो च नदीसोतोव नदियं उदकप्पवाहो विय वत्तति.
अभिमुखं लोकितं आलोकितन्ति आह ‘‘पुरतोपेक्खन’’न्ति. यस्मा यंदिसाभिमुखो गच्छति तिट्ठति निसीदति वा, तदभिमुखं पेक्खनं आलोकितं, तस्मा तदनुगतं विदिसालोकनं विलोकितन्ति आह ‘‘विलोकितं नाम अनुदिसापेक्खन’’न्ति. सम्मज्जनपरिभण्डादिकरणे ओलोकितस्स, उल्लोकहरणादीसु उल्लोकितस्स, पच्छतो आगच्छन्तपरिस्सयस्स परिवज्जनादीसु अपलोकितस्स सिया सम्भवोति आह ‘‘इमिना वा मुखेन सब्बानिपि तानि गहितानेवा’’ति.
कायसक्खिन्ति कायेन सच्छिकतवन्तं, पच्चक्खकारिनन्ति अत्थो. सो हि आयस्मा विपस्सनाकाले एव ‘‘यमेवाहं इन्द्रियेसु अगुत्तद्वारतं निस्साय सासने अनभिरतिआदिविप्पकारं पत्तो, तमेव सुट्ठु निग्गण्हिस्सामी’’ति उस्साहजातो बलवहिरोत्तप्पो, तत्थ च कताधिकारत्ता इन्द्रियसंवरे उक्कंसपारमिप्पत्तो, तेनेव नं सत्था ‘‘एतदग्गं, भिक्खवे, मम सावकानं भिक्खूनं इन्द्रियेसु गुत्तद्वारानं यदिदं नन्दो’’ति (अ. नि. १.२३५) एतदग्गे ठपेसि.
सात्थकता च सप्पायता च आलोकितविलोकितस्स वेदितब्बा. तस्माति ‘‘कम्मट्ठानाविजहनस्सेव गोचरसम्पजञ्ञभावतो’’ति वुत्तमेवत्थं हेतुभावेन पच्चामसति. अत्तनो कम्मट्ठानवसेनेव आलोकनविलोकनं कातब्बं, खन्धादिकम्मट्ठाना अञ्ञो उपायो न गवेसितब्बोति अधिप्पायो. आलोकितादिसमञ्ञापि यस्मा धम्ममत्तस्सेव पवत्तिविसेसो, तस्मा तस्स याथावतो जाननं असम्मोहसम्पजञ्ञन्ति दस्सेतुं ‘‘अब्भन्तरे’’तिआदि वुत्तं.
‘‘पठमजवनेपि …पे… न होती’’ति इदं पञ्चद्वारविञ्ञाणवीथियं ‘‘इत्थी पुरिसो’’ति रज्जनादीनं अभावं सन्धाय वुत्तं. तत्थ हि आवज्जनवोट्ठब्बनानं अयोनिसो आवज्जनवोट्ठब्बनवसेन इट्ठे इत्थिरूपादिम्हि लोभो, अनिट्ठे च पटिघो उप्पज्जति, मनोद्वारे पन ‘‘इत्थी पुरिसो’’ति रज्जनादि होति, तस्स पञ्चद्वारजवनं मूलं, यथावुत्तं वा सब्बं भवङ्गादि, एवं मनोद्वारजवनस्स मूलवसेन मूलपरिञ्ञा वुत्ता. आगन्तुकतावकालिकता पन पञ्चद्वारजवनस्सेव अपुब्बभाववसेन इत्तरभाववसेन च वुत्ता. हेट्ठुपरियवसेन भिज्जित्वा पतितेसूति हेट्ठिमस्स उपरिमस्स च अपरापरं भङ्गप्पत्तिमाह. तन्ति जवनं. तस्स न युत्तन्ति सम्बन्धो. आगन्तुको अब्भागतो. उदयब्बयपरिच्छिन्नो तावतको कालो एतेसन्ति तावकालिकानि.
एतं असम्मोहसम्पजञ्ञं. तत्थाति पञ्चक्खन्धवसेन आलोकनविलोकने पञ्ञायमाने तब्बिनिमुत्तो को एको आलोकेति, को विलोकेति. उपनिस्सयपच्चयोति इदं सुत्तन्तनयेन परियायतो वुत्तं. सहजातपच्चयोति निदस्सनमत्तमेतं अञ्ञमञ्ञ-सम्पयुत्त-अत्थिअविगतादिपच्चयानम्पि लब्भनतो.
मणिसप्पो नाम एका सप्पजातीति वदन्ति. लळनन्ति कम्पनन्ति वदन्ति, लीळाकरणं वा लळनं.
उण्हपकतिको परिळाहबहुलो. सीलस्स विदूसनेन अहितावहत्ता मिच्छाजीववसेन उप्पन्नं असप्पायं. चीवरम्पि अचेतनन्तिआदिना चीवरस्स विय ‘‘कायोपि अचेतनो’’ति कायस्स अत्तसुञ्ञताविभावनेन ‘‘अब्भन्तरे’’तिआदिना वुत्तमेवत्थं विभावेन्तो इतरीतरसन्तोसस्स कारणं दस्सेति. तेनाह ‘‘तस्मा’’तिआदि. चतुपञ्चगण्ठिकाहतोति आहतचतुपञ्चगण्ठिको, चतुपञ्चगण्ठिकाहि वा हतसोभो.
अट्ठविधोपि अत्थोति अट्ठविधोपि पयोजनविसेसो. पथवीसन्धारकजलस्स तंसन्धारकवायुना विय परिभुत्तस्स आहारस्स वायोधातुनाव आसये अवट्ठानन्ति आह ‘‘वायोधातुवसेनेव तिट्ठती’’ति. अतिहरतीति याव मुखा अभिहरति. वीतिहरतीति ततो याव कुच्छि, ताव हरति. अतिहरतीति वा मुखद्वारं अतिक्कामेन्तो हरति. वीतिहरतीति कुच्छिगतं पस्सतो हरति. परिवत्तेतीति अपरापरं चारेति. एत्थ च आहारस्स धारणपरिवत्तनसंचुण्णनविसोसनानि पथवीधातुसहिता एव वायोधातु करोति, न केवलाति तानि पथवीधातुयापि किच्चभावेन वुत्तानि. अल्लत्तञ्च अनुपालेतीति वायुआदीहि अतिसोसनं यथा न होति, तथा अनुपालेति अल्लआदीहि अतिसोसनं यथा न होति, तथा अनुपालेति अल्लभावं. तेजोधातूति गहणीसङ्खाता तेजोधातु. सा हि अन्तो पविट्ठं आहारं परिपाचेति. अञ्जसो होतीति आहारस्स पवेसनादीनं मग्गो होति. आभुजतीति परियेसनज्झोहरणजिण्णाजिण्णतादिं आवज्जेति, विजानातीति अत्थो. तंतंविजानननिप्फादकोयेव हि पयोगो ‘‘सम्मापयोगो’’ति वुत्तो. येन हि पयोगेन परियेसनादि निप्फज्जति, सो तब्बिसयविजाननम्पि निप्फादेति नाम तदविनाभावतो. अथ वा सम्मापयोगं सम्मापटिपत्तिं अन्वाय आगम्म आभुजति समन्नाहरति. आभोगपुब्बको हि सब्बोपि विञ्ञाणब्यापारोति तथा वुत्तं.
गमनतोति भिक्खाचारवसेन गोचरगामं उद्दिस्स गमनतो. परियेसनतोति गोचरगामे भिक्खत्थं आहिण्डनतो. परिभोगतोति आहारस्स परिभुञ्जनतो. आसयतोति पित्तादिआसयतो. आसयति एत्थ एकज्झं पवत्तमानोपि कम्मबलवत्थितो हुत्वा मरियादवसेन अञ्ञमञ्ञं असङ्करतो सयति तिट्ठति पवत्ततीति आसयो, आमासयस्स उपरि तिट्ठनको पित्तादिको. मरियादत्थो हि अयमाकारो. निधेति यथाभुत्तो आहारो निचितो हुत्वा तिट्ठति एत्थाति निधानं, आमासयो. ततो निधानतो. अपरिपक्कतोति गहणीसङ्खातेन कम्मजतेजेन अविपक्कतो. परिपक्कतोति यथाभुत्तस्स आहारस्स विपक्कभावतो. फलतोति निप्फत्तितो. निस्सन्दतोति इतो चितो च विस्सन्दनतो. सम्मक्खनतोति सब्बसो मक्खनतो. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन विसुद्धिमग्गसंवण्णनाय (विसुद्धि. महाटी. १.२९४) गहेतब्बो.
अञ्ञे च रोगा कण्णसूलभगन्दरादयो. अट्ठानेति मनुस्सामनुस्सपरिग्गहिते अयुत्ते ठाने खेत्तदेवायतनादिके. निस्सट्ठत्ता नेव अत्तनो कस्सचि अनिस्सज्जितत्ता जिगुच्छनीयत्ता च न परस्स. उदकतुम्बतोति वेळुनाळिआदिउदकभाजनतो. तन्ति छड्डितउदकं.
अद्धानइरियापथा चिरप्पवत्तिका दीघकालिका इरियापथा. मज्झिमा भिक्खाचरणादिवसेन पवत्ता. चुण्णिकइरियापथा विहारे अञ्ञत्थापि इतो चितो च परिवत्तनादिवसेन पवत्ताति वदन्ति. ‘‘गतेति गमने’’ति पुब्बे अभिक्कमपटिक्कमग्गहणेन गमनेनपि पुरतो पच्छतो च कायस्स अतिहरणं वुत्तन्ति इध गमनमेव गहितन्ति केचि.
यस्मा महासीवत्थेरवादे अनन्तरे अनन्तरे इरियापथे पवत्तरूपारूपधम्मानं तत्थ तत्थेव निरोधदस्सनवसेन सम्पजानकारिता गहिता, इदञ्चेत्थ सम्पजञ्ञविपस्सनाचारवसेन आगतं, तस्मा वुत्तं ‘‘तयिदं महासीवत्थेरेन वुत्तं असम्मोहधुरं इमस्मिं सतिपट्ठानभुत्ते अधिप्पेत’’न्ति. सामञ्ञफले (दी. नि. १.२१४; दी. नि. अट्ठ. १.२१४; दी. नि. टी. १.२१४) पन सब्बम्पि चतुब्बिधं सम्पजञ्ञं लब्भति यावदेव सामञ्ञफलविसेसदस्सनपरत्ता तस्सा देसनाय. सतिसम्पयुत्तस्सेवाति इदं यथा सम्पजञ्ञकिच्चस्स पधानता, एवं सतिकिच्चस्सापीति दस्सनत्थं, न सतिया सब्भावमत्तदस्सनत्थं. न हि कदाचि सतिरहिता ञाणप्पवत्ति अत्थि. एतानि पदानीति सम्पजञ्ञपदानि. विभत्तानेवाति विसुं विभत्तानेव. इमिनापि सम्पजञ्ञस्स विय सतियापि पधानतंयेव विभावेति.
अपरो नयो – एको भिक्खु गच्छन्तो अञ्ञं चिन्तेन्तो अञ्ञं वितक्केन्तो गच्छति, एको कम्मट्ठानं अविस्सज्जेत्वाव गच्छति, तथा एको तिट्ठन्तो निसीदन्तो सयन्तो अञ्ञं चिन्तेन्तो अञ्ञं वितक्केन्तो सयति, एको कम्मट्ठानं अविस्सज्जेत्वाव सयति, एत्थकेन पन न पाकटं होतीति चङ्कमनेन दीपेन्ति. यो हि भिक्खु चङ्कमनं ओतरित्वा चङ्कमनकोटियं ठितो परिग्गण्हाति ‘‘पाचीनचङ्कमनकोटियं पवत्ता रूपारूपधम्मा पच्छिमचङ्कमनकोटिं अप्पत्वा एत्थेव निरुद्धा, पच्छिमचङ्कमनकोटियं पवत्तापि पाचीनचङ्कमनकोटिं अप्पत्वा एत्थेव निरुद्दा, चङ्कमनमज्झे पवत्ता उभो कोटियो अप्पत्वा एत्थेव निरुद्धा, चङ्कमे पवत्ता रूपारूपधम्मा ठानं अप्पत्वा एत्थेव निरुद्धा, ठाने पवत्ता निसज्जं, निसज्जाय पवत्ता सयनं अप्पत्वा एत्थेवनिरुद्धा’’ति, एवं परिग्गण्हन्तो परिग्गण्हन्तोयेव चित्तं भवङ्गं ओतारेति, उट्ठहन्तो कम्मट्ठानं गहेत्वाव उट्ठहति, अयं भिक्खु गतादीसु सम्पजानकारी नाम होति, एवम्पि सुत्ते कम्मट्ठानं अविभूतं होति, तस्मा यो भिक्खु याव सक्कोति, ताव चङ्कमित्वा ठत्वा निसीदित्वा सयमानो एवं परिग्गहेत्वा सयति ‘‘कायो अचेतनो, मञ्चो अचेतनो, कायो न जानाति ‘‘अहं मञ्चे सयितो’ति, मञ्चो न जानाति ‘‘मयि कायो सयितो’’ति, अचेतनो कायो अचेतने मञ्चे सयितो’’ति, एवं परिग्गण्हन्तोयेव चित्तं भवङ्गं ओतारेति, पबुज्झन्तो कम्मट्ठानं गहेत्वाव पबुज्झति, अयं सुत्ते सम्पजानकारी नाम होतीति.
कायादिकिरियानिब्बत्तनेन तम्मयत्ता आवज्जनकिरियासमुट्ठितत्ता च जवनं, सब्बम्पि वा छद्वारप्पवत्तं किरियामयपवत्तं नाम, तस्मिं सति जागरितं नाम होतीति परिग्गण्हन्तो जागरिते सम्पजानकारी नाम. अपिच रत्तिन्दिवं छ कोट्ठासे कत्वा पञ्च कोट्ठासे जग्गन्तोपि जागरिते सम्पजानकारी नाम होति. विमुत्तायतनसीसेन धम्मं देसेन्तोपि बात्तिंसतिरच्छानकथं पहाय दसकथावत्थुनिस्सितं सप्पायकथं कथेन्तोपि भासिते सम्पजानकारी नाम. अट्ठतिंसाय आरम्मणेसु चित्तरुचियं मनसिकारं पवत्तेन्तोपि दुतियं झानं समापन्नोपि तुण्हीभावे सम्पजानकारी नाम. दुतियञ्हि झानं वचीसङ्खारविरहतो विसेसतो तुण्हीभावो नाम. रूपधम्मस्सेव पवत्तिआकारविसेसा अभिक्कमादयोति वुत्तं ‘‘रूपक्खन्धस्सेव समुदयो च वयो च नीहरितब्बो’’ति. सेसं वुत्तनयमेव.
चतुसम्पजञ्ञपब्बवण्णना निट्ठिता.
पटिकूलमनसिकारपब्बवण्णना
११०. पटिकूलमनसिकारवसेनाति (दी. नि. टी. २.३७७) जिगुच्छनीयताय. पटिकूलमेव पटिकूलं यो पटिकूलसभावो पटिकूलाकारो, तस्स मनसिकरणवसेन. अन्तरेनपि हि भाववाचिनं सद्दं भावत्थो विञ्ञायति यथा ‘‘पटस्स सुक्क’’न्ति. यस्मा विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. १.१८२-१८३) वुत्तं, तस्मा तत्थ तंसंवण्णनायञ्च वुत्तनयेन वेदितब्बं. वत्थादीहि पसिब्बकाकारेन बन्धित्वा कतं आवटनं पुतोळि. विभूताकारोति पण्णत्तिं समतिक्कमित्वा असुभभावस्स उपट्ठिताकारो. इति-सद्दस्स आकारत्थतं दस्सेन्तो ‘‘एव’’न्ति वत्वा तं कारणं सरूपतो दस्सेन्तो ‘‘केसादिपरिग्गहणेना’’ति आह.
पटिकूलमनसिकारपब्बवण्णना निट्ठिता.
धातुमनसिकारपब्बवण्णना
१११. धातुमनसिकारवसेनाति पथवीधातुआदिका चतस्सो धातुयो आरब्भ पवत्तभावनामनसिकारवसेन, चतुधातुववत्थानवसेनाति अत्थो. धातुमनसिकारो धातुकम्मट्ठानं चतुधातुववत्थानन्ति हि अत्थतो एकं. गोघातकोति जीविकत्थाय गुन्नं घातको. अन्तेवासिकोति कम्मकरणवसेन तस्स समीपवासी. ठित-सद्दो ‘‘ठितो वा’’तिआदीसु (दी. नि. १.२६३; अ. नि. ५.२८) ठानसङ्खातइरियापथसमङ्गिताय, ठा-सद्दस्स वा गतिविनिवत्तिअत्थताय अञ्ञत्थ ठपेत्वा गमनं सेसइरियापथसमङ्गिताय बोधको, इध पन यथा तथा रूपकायस्स पवत्तिआकारबोधको अधिप्पेतोति आह ‘‘चतुन्नं इरियापथानं येन केनचि आकारेन ठितत्ता यथाठित’’न्ति. तत्थ आकारेनाति ठानादिना रूपकायस्स पवत्तिआकारेन. ठानादयो हि इरियापथसङ्खाताय कायिककिरियाय पथो पवत्तिमग्गोति ‘‘इरियापथो’’ति वुच्चन्ति. यथाठितन्ति यथापवत्तं. यथावुत्तट्ठानमेवेत्थ ‘‘पणिधान’’न्ति अधिप्पेतन्ति आह ‘‘यथाठितत्ता च यथापणिहित’’न्ति. ठितन्ति वा कायस्स ठानसङ्खातइरियापथसमायोगपरिदीपनं. पणिहितन्ति तदञ्ञइरियापथसमायोगपरिदीपनं. ठितन्ति वा कायसङ्खातानं रूपधम्मानं तस्मिं तस्मिं खणे सकिच्चवसेन अवट्ठानपरिदीपनं. पणिहितन्ति पच्चयकिच्चवसेन तेहि तेहि पच्चयेहि पकारतो निहितं पणिहितन्ति एवम्पेत्थ अत्थो वेदितब्बो. पच्चवेक्खतीति पति पति अवेक्खति, ञाणचक्खुना विनिब्भुजित्वा विसुं विसुं पस्सति.
इदानि वुत्तमेवत्थं भावत्थविभावनवसेन दस्सेतुं ‘‘यथा गोघातकस्सा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ पोसेन्तस्साति मंसूपचयपरिब्रूहनाय कुण्डकभत्तकप्पासट्ठिआदीहि संवड्ढेन्तस्स. वधितं मतन्ति हिंसितं हुत्वा मतं. मतन्ति च मतमत्तं. तेनेवाह ‘‘तावदेवा’’ति. गावीति सञ्ञा न अन्तरधायति यानि अङ्गपच्चङ्गानि यथासन्निविट्ठानि उपादाय गावीसमञ्ञा मतमत्तायपि गाविया, तेसं तंसन्निवेसस्स अविनट्ठत्ता. विलीयन्ति भिज्जन्ति विभुज्जन्तीति बीला भागा व-कारस्स ब-कारं, इ-कारस्स ई-कारं कत्वा. बीलसोति बीलं बीलं कत्वा. विभजित्वाति अट्ठिसङ्घाटतो मंसं विवेचेत्वा, ततो वा विवेचितमंसं भागसो कत्वा. तेनेवाह ‘‘मंससञ्ञा पवत्तती’’ति. पब्बजितस्सपि अपरिग्गहितकम्मट्ठानस्स. घनविनिब्भोगन्ति सन्ततिसमूहकिच्चघनानं विनिब्भुजनं विवेचनं. धातुसो पच्चवेक्खतोति घनविनिब्भोगकरणेन धातुं धातुं पथवीआदिधातुं विसुं विसुं कत्वा पच्चवेक्खन्तस्स. सत्तसञ्ञाति अत्तानुदिट्ठिवसेन पवत्ता सञ्ञाति वदन्ति, वोहारवसेन पवत्तसत्तसञ्ञायपि तदा अन्तरधानं युत्तमेव याथावतो घनविनिब्भोगस्स सम्पादनतो. एवञ्हि सति यथावुत्तओपम्मत्थेन उपमेय्यत्थो अञ्ञदत्थु संसन्दति समेति. तेनेवाह ‘‘धातुवसेनेव चित्तं सन्तिट्ठती’’ति. दक्खोति छेको तंतंसमञ्ञाय कुसलो, यथाजाते सूनस्मिं नङ्गुट्ठखुरविसाणादिवन्ते अट्ठिमंसादिअवयवसमुदाये अविभत्ते गावीसमञ्ञा, न विभत्ते, विभत्ते पन अट्टिंमंसादिअवयवसमञ्ञाति जाननको. चतुमहापथो विय चतुइरियापथोति गाविया ठितचतुमहापथो विय कायस्स पवत्तिमग्गभूतो चतुब्बिधो इरियापथो. यस्मा विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. १.३०६) वित्थारिता, तस्मा तत्थ तंसंवण्णनायञ्च (विसुद्धि. महाटी. १.३०६) वुत्तनयेनेव वेदितब्बा.
धातुमनसिकारपब्बवण्णना निट्ठिता.
नवसिवथिकपब्बवण्णना
११२. सिवथिकाय अपविद्धउद्धुमातकादिपटिसंयुत्तानं ओधिसो पवत्तानं कथानं तदभिधेय्यानञ्च उद्धुमातकादिअसुभभागानं सिवथिकपब्बानीति सङ्गीतिकारेहि गहितसमञ्ञा. तेनाह ‘‘सिवथिकपब्बेहि विभजितु’’न्ति. उद्धं जीवितपरियादानाति जीवितक्खयतो उपरि मरणतो परं. समुग्गतेनाति उट्ठितेन. उद्धुमातत्ताति उद्धं उद्धं धुमातत्ता सूनत्ता. सेतरत्तेहि विपरिभिन्नं विमिस्सितं नीलं विनीलं, पुरिमवण्णविपरिणामभूतं वा नीलंविनीलं, विनीलमेव विनीलकन्ति क-कारेन पदवड्ढनमाह अनत्थन्तरतो यथा ‘‘पीतकं लोहितक’’न्ति (ध. स. ६१६). पटिकूलकत्ताति जिगुच्छनीयत्ता. कुच्छितं विनीलं विनीलकन्ति कुच्छनत्थो वा अयं क-कारोति दस्सेतुं वुत्तं यथा ‘‘पापको कित्तिसद्दो अब्भुग्गच्छती’’ति (दी. नि. ३.३१६; अ. नि. ५.२१३; महाव. २८५). परिभिन्नट्ठानेहि काककङ्कादीहि. विस्सन्दमानं पुब्बन्ति विस्सवन्तं पुब्बं, तहं तहं पग्घरन्तपुब्बन्ति अत्थो. तथाभावन्ति विस्सन्दमानपुब्बभावं.
सो भिक्खूति यो ‘‘पस्सेय्य सरीरं सिवथिकाय छड्डित’’न्ति वुत्तो, सो भिक्खु. उपसंहरति सदिसतं. अयम्पि खोतिआदि उपसंहरणाकारदस्सनं. आयूति रूपजीवितिन्द्रियं, अरूपजीवितिन्द्रियं पनेत्थ विञ्ञाणगतिकमेव. उस्माति कम्मजतेजो. एवंपूतिकसभावोति एवं अतिविय पूतिकसभावो, न आयुआदीनं अविगमे विय मत्तसोति अधिप्पायो. एदिसो भविस्सतीति एवंभावीति आह ‘‘एवंउद्धुमातादिभेदो भविस्सती’’ति.
लुञ्चित्वा लुञ्चित्वाति उप्पाटेत्वा उप्पाटेत्वा. सेसावसेसमंसलोहितयुत्तन्ति सब्बसो अखादितत्ता तहं तहं सेसेन अप्पावसेसेन मंसलोहितेन युत्तं. अञ्ञेन हत्थट्ठिकन्ति अविसेसेन हत्थट्ठिकानं विप्पकिण्णता जोतिताति अनवसेसतो तेसं विप्पकिण्णतं दस्सेन्तो ‘‘चतुसट्ठिभेदम्पी’’तिआदिमाह. तेरोवस्सिकानीति तिरोवस्सं गतानि. तानि पन संवच्छरं वीतिवत्तानि होन्तीति आह ‘‘अतिक्कन्तसंवच्छरानी’’ति. पुराणताय घनभावविगमेन विचुण्णता इध पूतिभावोति सो यथा होति, तं दस्सेन्तो ‘‘अब्भोकासे’’तिआदिमाह. खज्जमानतादिवसेन दुतियसिवथिकपब्बादीनं ववत्थितत्था वुत्तं ‘‘खज्जमानादीनं वसेन योजना कातब्बा’’ति.
नवसिवथिकपब्बवण्णना निट्ठिता.
इमानेव द्वेति अवधारणेन अप्पनाकम्मट्ठानं तत्थ नियमेति अञ्ञपब्बेसु तदभावतो. यतो हि एव-कारो, ततो अञ्ञत्थ नियमेति, तेन पब्बद्वयस्स विपस्सनाकम्मट्ठानतापि अप्पटिसिद्धाति दट्ठब्बा अनिच्चादिदस्सनतो. सङ्खारेसु आदीनवविभावनानि सिवथिकपब्बानीति आह ‘‘सिवथिकानं आदीनवानुपस्सनावसेन वुत्तत्ता’’ति. इरियापथपब्बादीनं अनप्पनावहता पाकटा एवाति ‘‘सेसानि द्वादसापी’’ति वुत्तं. यं पनेत्थ अत्थतो अविभत्तं, तं सुविञ्ञेय्यमेवाति.
कायानुपस्सनावण्णना निट्ठिता.
वेदनानुपस्सनावण्णना
११३. सुखं वेदनन्ति एत्थ सुखयतीति सुखा, सम्पयुत्तधम्मे कायञ्च लद्धस्सादे करोतीति अत्थो. सुट्ठु वा खादति, खनति वा कायिकं चेतसिकञ्च आबाधन्ति सुखा. सुकरं ओकासदानं एतिस्साति सुखाति अपरे. वेदयति आरम्मणरसं अनुभवतीति वेदना. वेदयमानोति अनुभवमानो. कामन्तिआदीसु यं वत्तब्बं, तं इरियापथपब्बे वुत्तमेव. सम्पजानस्स वेदियनं सम्पजानवेदियनं.
‘‘वोहारमत्तं होती’’ति एतेन ‘‘सुखं वेदनं वेदयमानो सुखं वेदनं वेदयामी’’ति इदं वोहारमत्तन्ति दस्सेति. वत्थुआरम्मणाति रूपादिआरम्मणा. रूपादिआरम्मणञ्हि वेदनाय पवत्तिट्ठानताय ‘‘वत्थू’’ति अधिप्पेतं. अस्साति भवेय्य. धम्मविनिमुत्तस्स अञ्ञस्स कत्तु अभावतो धम्मस्सेव कत्तुभावं दस्सेन्तो ‘‘वेदनाव वेदयती’’ति आह. नित्थुनन्तोति. बलवतो वेदनावेगस्स निरोधने आदीनवं दिस्वा तस्स अवसरदानवसेन नित्थुनन्तो. वीरियसमतं योजेत्वाति अधिवासनवीरियस्स अधिमत्तत्ता तस्स हापनवसेन समाधिना समरसतापादनेन वीरियसमतं योजेत्वा. सह पटिसम्भिदाहीति लोकुत्तरपटिसम्भिदाहि सह. लोकियानम्पि वा सति उप्पत्तिकाले तत्थ समत्थतं सन्धायाह ‘‘सह पटिसम्भिदाही’’ति. समसीसीति वारसमसीसी हुत्वा, पच्चवेक्खणवारस्स अनन्तरवारे परिनिब्बायीति अत्थो.
यथा च सुखं, एवं दुक्खन्ति यथा ‘‘सुखं वेदयती’’तिआदिना सम्पजानवेदियनं सन्धाय वुत्तं, एवं दुक्खम्पि. तत्थ दुक्खयतीति दुक्खा, सम्पयुत्तधम्मे कायञ्च पीळेति विबाधतीति अत्थो. दुट्ठुं वा खादति, खनति वा कायिकं चेतसिकञ्च सातन्ति दुक्खा. दुक्करं ओकासदानं एतिस्साति दुक्खाति अपरे. अरूपकम्मट्ठानन्ति अरूपपरिग्गहं, अरूपधम्ममुखेन विपस्सनाभिनिवेसन्ति अत्थो. रूपकम्मट्ठानेन पन समथाभिनिवेसोपि सङ्गय्हति, विपस्सनाभिनिवेसो पन इधाधिप्पेतोति दस्सेन्तो आह. ‘‘रूपपरिग्गहो अरूपपरिग्गहोतिपि एतदेव वुच्चती’’ति. चतुधातुववत्थानं कथेसीति एत्थापि ‘‘येभुय्येना’’ति पदं आनेत्वा सम्बन्धितब्बं. तदुभयन्ति चतुधातुववत्थानस्स सङ्खेपवित्थारद्वयमाह. सङ्खेपमनसिकारवसेन महासतिपट्ठाने, वित्थारमनसिकारवसेन राहुलोवाद- (म. नि. २.११५-११७) धातुविभङ्गादीसु (विभ. १७४-१७५).
येभुय्यग्गहणेन तदञ्ञधम्मवसेनपि अरूपकम्मट्ठानकथाय अत्थिता दीपिताति तं विभागेन दस्सेतुं ‘‘तिविधो ही’’तिआदि वुत्तं. तत्थ अभिनिवेसोति अनुप्पवेसो, आरम्भोति अत्थो. आरम्भे एव हि अयं विभागो, सम्मसनं पन अनवसेसतोव धम्मे परिग्गहेत्वा वत्तति. परिग्गहिते रूपकम्मट्ठानेति इदं रूपमुखेन विपस्सनाभिनिवेसं सन्धाय वुत्तं, अरूपमुखेन पन विपस्सनाभिनिवेसो येभूय्येन समथयानिकस्स इच्छितब्बो, सो च पठमं झानङ्गानि परिग्गहेत्वा ततो परं सेसधम्मे परिग्गण्हाति. पठमाभिनिपातोति सब्बे चेतसिका चित्तायत्ता चित्तकिरियभावेन वुच्चन्तीति फस्सो चित्तस्स पठमाभिनिपातो वुत्तो, उप्पन्नफस्सो पुग्गलो, चित्तचेतसिकरासि वा आरम्मणेन फुट्ठो फस्ससहजाताय वेदनाय तंसमकालमेव वेदेति, फस्सो पन ओभासस्स विय पदीपो वेदनादीनं पच्चयविसेसो होतीति पुरिमकालो विय वुच्चति, या तस्स आरम्मणाभिनिरोपनलक्खणता वुच्चति. फुसन्तोति आरम्मणस्स फुसनाकारेन. अयञ्हि अरूपधम्मता एकदेसेन अनल्लीयमानोपि रूपं विय चक्खु, सद्दो विय च सोतं चित्तं आरम्मणञ्च फुसन्तो विय सङ्घट्टेन्तो विय च पवत्तति. तथाहेस ‘‘सङ्घट्टनरसो’’ति वुच्चति.
आरम्मणं अनुभवन्तीति इस्सरवताय विसविताय सामिभावेन आरम्मणरसं अनुभवन्ती. फस्सादीनञ्हि सम्पयुत्तधम्मानं आरम्मणे एकदेसेनेव पवत्ति फुसनादिमत्तभावतो, वेदनाय पन इट्ठाकारसम्भोगादिवसेन पवत्तनतो आरम्मणे निप्पदेसतो पवत्ति. फुसनादिभावेन हि आरम्मणग्गहणं एकदेसानुभवनं, वेदयिताभावेन गहणं यथाकामं सब्बानुभवनं एवसभावानेव तानि गहणानीति न वेदनाय विय फस्सादीनम्पि यथासकं किच्चकरणेन सामिभावानुभवनं चोदेतब्बं. विजानन्तन्ति परिच्छिन्दनवसेन विसेसतो जानन्तं. विञ्ञाणञ्हि मिनितब्बवत्थुं नाळिया मिनन्तो पुरिसो विय आरम्मणं परिच्छिज्ज विभावेन्तं पवत्तति, न सञ्ञा विय सञ्जाननमत्तं हुत्वा. तथा हि अनेन कदाचि लक्खणत्तयविभावनापि होति. इमेसं पन फस्सादीनं तस्स तस्स पाकटभावो पच्चयविसेससिद्धस्स पुब्बाभोगस्स वसेन वेदितब्बा.
एवं तस्स तस्सेव पाकटभावेपि ‘‘सब्बं, भिक्खवे, अभिञ्ञेय्य’’न्ति (सं. नि. ४.४६; पटि. म. १.३) ‘‘सब्बञ्च खो, भिक्खवे, अभिजान’’न्ति (सं. नि. ४.२६) च एवमादिवचनतो सब्बे सम्मसनुपगा धम्मा परिग्गहेतब्बाति दस्सेन्तो ‘‘तत्थ यस्सा’’तिआदिमाह. तत्थ फस्सपञ्चमकेयेवाति अवधारणं तदन्तोगधत्ता तग्गहणेनेव गहितत्ता चतुन्नं अरूपक्खन्धानं. फस्सपञ्चमकग्गहणञ्हि तस्स सब्बचित्तुप्पादसाधारणभावतो, तत्थ च फस्सचेतनाग्गहणेन सब्बसङ्खारक्खन्धधम्मसङ्गहो चेतनापधानत्ता तेसं. तथा हि सुत्तन्तभाजनीये सङ्खारक्खन्धविभङ्गे (विभ. १२) ‘‘चक्खुसम्फस्सजा चेतना’’तिआदिना चेतनाव विभत्ता, इतरे पन खन्धा सरूपेनेव गहिता.
वत्थुं निस्सिताति एत्थ वत्थु-सद्दो करजकायविसयोति कथमिदं विञ्ञायतीति आह ‘‘यं सन्धाय वुत्त’’न्तिआदि. कत्थ पन वुत्तं? सामञ्ञफले. सोति करजकायो. पञ्चक्खन्धविनिमुत्तं नामरूपं नत्थीति इदं अधिकारवसेन वुत्तं. अञ्ञथा हि खन्धविनिमुत्तम्पि नामं अत्थेवाति. अविज्जादिहेतुकाति अविज्जातण्हुपादानादिहेतुका. विपस्सनापटिपाटिया…पे… विचरतीति इमिना बलवविपस्सनं वत्वा पुन तस्स उस्सुक्कापनं विसेसाधिगमनञ्च दस्सेन्तो ‘‘सो’’तिआदिमाह.
इधाति इमिस्सं दुतियसतिपट्ठानदेसनायं, तस्सा पन वेदनानुपस्सनावसेन कथेतब्बत्ता भगवा वेदनावसेन कथेसि. यथावुत्तेसु च तीसु कम्मट्ठानाभिनिवेसेसु वेदनावसेन कम्मट्ठानाभिनिवेसो सुकरो वेदनानं विभूतभावतोति दस्सेतुं ‘‘फस्सवसेन ही’’तिआदि वुत्तं. न पाकटं होतीति इदं तादिसे पुग्गले सन्धाय वुत्तं, येसं आदितो वेदनाव विभूततरा हुत्वा उपट्ठाति. एवञ्हि यं वुत्तं ‘‘फस्सो पाकटो होति, विञ्ञाणं पाकटं होती’’ति, तं अविरोधितं होति. वेदनानं उप्पत्तिपाकटतायाति च इदं सुखदुक्खवेदनानं वसेन वुत्तं. तासञ्हि पवत्ति ओळारिका, न इतराय. तदुभयग्गहणमुखेन वा गहेतब्बत्ता इतरायपि पवत्ति विञ्ञूनं पाकटा एवाति ‘‘वेदनान’’न्ति अविसेसग्गहणं दट्ठब्बं. यदा सुखं उप्पज्जतीतिआदि सुखवेदनाय पाकटभावविभावनं. नेव तस्मिं समये दुक्खं वेदनं वेदेतीति तस्मिं सुखवेदनासमङ्गिसमये नेव दुक्खं वेदनं वेदेति निरुद्धत्ता, अनुप्पन्नत्ता च यथाक्कमं अतीतानागतानं, पच्चुप्पन्नाय पन असम्भवो वुत्तोयेव. सकिच्चक्खणमत्तावट्ठानतो अनिच्चा. समेच्चसम्भुय्य पच्चयेहि कतत्ता सङ्खता. वत्थारम्मणादिपच्चयं पटिच्च उप्पन्नत्ता पटिच्चसमुप्पन्ना. खयवयपलुज्जननिरुज्झनपकतिताय खयधम्मा…पे… निरोधधम्माति दट्ठब्बा.
किलेसेहि आमसितब्बतो आमिसं नाम पञ्च कामगुणा, आरम्मणकरणवसेन सह आमिसेहीति आमिसा. तेनाह ‘‘पञ्चकामगुणामिसनिस्सिता’’ति. इतो परन्ति ‘‘अत्थि वेदना’’ति एवमादिपाळिं सन्धायाह ‘‘कायानुपस्सनायं वुत्तनयमेवा’’ति.
वेदनानुपस्सनावण्णना निट्ठिता.
चित्तानुपस्सनावण्णना
११४. सम्पयोगवसेन (दी. नि. टी. २.३८१) पवत्तमानेन सह रागेनाति सरागं. तेनाह ‘‘लोभसहगत’’न्ति. वीतरागन्ति. एत्थ कामं सरागपदपटियोगिना वीतरागवसेन भवितब्बं, सम्मसनचारस्स पन इधाधिप्पेतत्ता तेभूमकस्सेव गहणन्ति ‘‘लोकियकुसलाब्याकत’’न्ति वत्वा ‘‘इदं पना’’तिआदिना तमेव अधिप्पायं विवरति. सेसानि द्वे दोसमूलानि, द्वे मोहमूलानीति चत्तारि अकुसलचित्तानि. तेसञ्हि रागेन सम्पयोगाभावतो नत्थेव सरागता, तन्निमित्तकताय पन सिया तंसहिततालेसोति नत्थेव वीतरागतापीति दुकविनिमुत्तता एवेत्थ लब्भतीति आह ‘‘नेव पुरिमपदं, न पच्छिमपदं भजन्ती’’ति. यदि एवं पदेसिकं पजाननं आपज्जतीति? नापज्जति दुकन्तरपरियापन्नत्ता तेसं. अकुसलमूलेसु सह मोहेनेव वत्ततीति समोहन्ति आह ‘‘विचिकिच्छासहगतञ्चेव उद्धच्चसहगतञ्चा’’ति. यस्मा चेत्थ सहेव मोहेनाति समोहन्ति पुरिमपदावधारणम्पि लब्भतियेव, तस्मा वुत्तं ‘‘यस्मा पना’’तिआदि. यथा पन अतिमूळ्हताय पाटिपुग्गलिकनयेन सविसेसं मोहवन्तताय मोमूहचित्तन्ति वत्तब्बतो विचिकिच्छुद्धच्चसहगतद्वयं विसेसतो ‘‘समोह’’न्ति वुच्चति, न तथा सेसाकुसलचित्तानीति ‘‘वट्टन्तियेवा’’ति वुत्तं. सम्पयोगवसेन थिनमिद्धेन अनुपतितं अनुगतन्ति थिनमिद्धानुपतितं पञ्चविधं ससङ्खारिकाकुसलचित्तं सङ्कुटितचित्तं. सङ्कुटितचित्तं नाम आरम्मणे सङ्कोचनवसेन पवत्तनतो. पच्चयविसेसवसेन थामजातेन उद्धच्चेन सहगतं पवत्तं संसट्ठन्ति उद्धच्चसहगतं, अञ्ञथा सब्बम्पि अकुसलचित्तं उद्धच्चसहगतमेवाति. पसटचित्तं नाम सातिसयं विक्खेपवसेन पवत्तनतो.
किलेसविक्खम्भनसमत्थताय विपुलफलताय दीघसन्तानताय च महन्तभावं गतं, महन्तेहि वा उळारच्छन्दादीहि गतं पटिपन्नन्ति महग्गतं. तं पन रूपारूपभूमिकं ततो महन्तस्स लोके अभावतो. तेनाह ‘‘रूपारूपावचर’’न्ति. तस्स चेत्थ पटियोगी परित्तमेवाति आह ‘‘अमहग्गतन्ति कामावचर’’न्ति. अत्तानं उत्तरितुं समत्थेहि सह उत्तरेहीति सउत्तरं, तप्पटिपक्खेन अनुत्तरं, तदुभयं उपादाय वेदितब्बन्ति आह ‘‘सउत्तरन्ति कामावचर’’न्तिआदि. पटिपक्खविक्खम्भनसमत्थेन समाधिना सम्मदेव आहितं समाहितं. तेनाह ‘‘यस्सा’’तिआदि. यस्साति यस्स चित्तस्स. यथावुत्तेन समाधिना न समाहितन्ति असमाहितं. तेनाह ‘‘उभयसमाधिरहित’’न्ति. तदङ्गविमुत्तिया विमुत्तं, कामावचरं कुसलं. विक्खम्भनविमुत्तिया विमुत्तं, महग्गतन्ति तदुभयं सन्धायाह ‘‘तदङ्गविक्खम्भनविमुत्तीहि विमुत्त’’न्ति. यत्थ तदुभयविमुत्ति नत्थि, तं उभयविमुत्तिरहितन्ति गय्हमाने लोकुत्तरचित्तेपि सिया आसङ्काति तन्निवत्तनत्थं ‘‘समुच्छेद…पे… ओकासोव नत्थी’’ति आह. ओकासाभावो च सम्मसनचारस्स अधिप्पेतत्ता वेदितब्बो. यं पनेत्थ अत्थतो अविभत्तं, तं हेट्ठा वुत्तनयमेवाति.
चित्तानुपस्सनावण्णना निट्ठिता.
धम्मानुपस्सनावण्णना
नीवरणपब्बवण्णना
११५. पहातब्बादिधम्मविभागदस्सनवसेन पञ्चधा धम्मानुपस्सना निद्दिट्ठाति अयमत्थो पाळितो एव विञ्ञायतीति तमत्थं उल्लिङ्गेन्तो ‘‘पञ्चविधेन धम्मानुपस्सनं कथेतु’’न्ति वुत्तं. यदि एवं कस्मा नीवरणादिवसेनेव निद्दिट्ठन्ति? वेनेय्यज्झासयतो. येसञ्हि वेनेय्यानं पहातब्बधम्मेसु पठमं नीवरणानि विभागेन वत्तब्बानि, तेसं वसेनेत्थ भगवता पठमं नीवरणेसु धम्मानुपस्सना कथिता. तथा हि कायानुपस्सनापि समथपुब्बङ्गमा देसिता, ततो परिञ्ञेय्येसु खन्धेसु आयतनेसु, भावेतब्बेसु बोज्झङ्गेसु परिञ्ञेयादिविभागेसु सच्चेसु च उत्तरा देसना देसिता, तस्मा चेत्थ समथभावनापि यावदेव विपस्सनत्थं इच्छिता, विपस्सनापधाना विपस्सनाबहुला च सतिपट्ठानदेसनाति तस्सा विपस्सनाभिनिवेसविभागेन देसितभावं विभावेन्तो ‘‘अपिचा’’तिआदिमाह. तत्थ खन्धायतनदुक्खसच्चवसेन मिस्सकपरिग्गहकथनं दट्ठब्बं. सञ्ञासङ्खारक्खन्धपरिग्गहम्पीति पि-सद्देन सकलपञ्चुपादानक्खन्धपरिग्गहं सम्पिण्डेति इतरेसं तदन्तोगधत्ता. ‘‘कण्हसुक्कानं युगन्धता नत्थी’’ति पजाननकाले अभावा ‘‘अभिण्हसमुदाचारवसेना’’ति वुत्तं. यथाति येनाकारेन. सो पन ‘‘कामच्छन्दस्स उप्पादो होती’’ति वुत्तत्ता कामच्छन्दस्स कारणाकारोव, अत्थतो कारणमेवाति आह ‘‘येन कारणेना’’ति. च-सद्दो वक्खमानत्थसमुच्चयत्थो.
तत्थाति ‘‘यथा चा’’तिआदिना वुत्तपदे. सुभम्पीति कामच्छन्दोपि. सो हि अत्तनो गहणाकारेन ‘‘सुभ’’न्ति वुच्चति, तेनाकारेन पवत्तनकस्स अञ्ञस्स कामच्छन्दस्स निमित्तत्ता ‘‘सुभनिमित्त’’न्ति च. इट्ठं, इट्ठाकारेन वा गय्हमानं रूपादि सुभारम्मणं. आकङ्खितस्स हितसुखस्स अनुपायभूतो मनसिकारो अनुपायमनसिकारो. तन्ति अयोनिसोमनसिकारं. तत्थाति निप्फादेतब्बे आरम्मणभूते च दुविधेपि सुभनिमित्ते. आहारोति पच्चयो.
असुभम्पीति असुभज्झानम्पि उत्तरपदलोपेन. तं पन दससु अविञ्ञाणकासुभेसु, केसादीसु च पवत्तं दट्ठब्बं. केसादीसु हि सञ्ञा असुभसञ्ञाति गिरिमानन्दसुत्ते (अ. नि. १०.६०) वुत्ताति. एत्थ च चतुब्बिधस्स अयोनिसोमनसिकारस्स योनिसोमनसिकारस्स च गहणं निरवसेसदस्सनत्थं कतन्ति दट्ठब्बं. तेसु पन असुभे ‘‘सुभ’’न्ति, ‘‘असुभ’’न्ति च मनसिकारो इधाधिप्पेतो, तदनुकूलत्ता वा इतरेपीति.
एकादससु (अ. नि. टी. १.१.१६) असुभेसु पटिकूलाकारस्स उग्गण्हनं, यथा वा तत्थ उग्गहनिमित्तं उप्पज्जति, तथा पटिपत्ति असुभनिमित्तस्स उग्गहो. उपचारप्पनावहाय असुभभावनाय अनुयुञ्जनं असुभभावनानुयोगो. भोजने मत्तञ्ञुनो थिनमिद्धाभिभवाभावा ओतारं अलभमानो कामच्छन्दो पहीयतीति वदन्ति. भोजननिस्सितं पन आहारे पटिकूलसञ्ञं, तब्बिपरिणामस्स, तदाधारस्स, तस्स च उदरियभूतस्स असुभतादस्सनं, कायस्स आहारट्ठितिकतादस्सनञ्च यो सम्मदेव जानाति, सो विसेसतो भोजने मत्तञ्ञू नाम, तस्स च कामच्छन्दो पहीयतेव. असुभकम्मिकतिस्सत्थेरो दन्तट्ठिदस्सावी. अभिधम्मपरियायेन (ध. स. ११५९, १५०३) सब्बोपि लोभो कामच्छन्दनीवरणन्ति आह ‘‘अरहत्तमग्गेना’’ति.
पटिघम्पि पुरिमुप्पन्नं पटिघनिमित्तं परतो उप्पज्जनकपटिघस्स कारणन्ति कत्वा. मेज्जति हितफरणवसेन सिनिय्हतीति मित्तो, तस्मिं मित्ते भवा, मित्तस्स वा एसाति मेत्ता, तस्सा मेत्ताय.
मेत्तायनस्स सत्तेसु हितफरणस्स उप्पादनं पवत्तनं मेत्तानिमित्तस्स उग्गहो. ओधिसकअनोधिसकदिसाफरणानन्ति अत्तअतिपियसहायमज्झत्तवेरीवसेन ओधिसकता, सीमासम्भेदे कते अनोधिसकता, एकादिदिसाफरणवसेन दिसाफरणता मेत्ताय उग्गहणे वेदितब्बा. विहाररच्छागामादिवसेन वा ओधिसकदिसाफरणं, विहारादिउद्देसरहितं पुरत्थिमादिदिसावसेन अनोधिसकदिसाफरणन्ति एवं वा द्विधा उग्गहणं सन्धाय ‘‘ओधिसकअनोधिसकदिसाफरणान’’न्ति वुत्तं. उग्गहो च याव उपचारा दट्ठब्बो, उग्गहिताय आसेवना भावना. तत्थ ‘‘सब्बे सत्ता, पाणा, भूता, पुग्गला, अत्तभावपरियापन्ना’’ति एतेसं वसेन पञ्चविधा, एकेकस्मिं ‘‘अवेरा होन्तु, अब्यापज्जा, अनीघा, सुखी अत्तानं परिहरन्तू’’ति चतुधा पवत्तितो वीसतिविधा अनोधिसकफरणा मेत्ता, ‘‘सब्बा इत्थियो, पुरिसा, अरिया, अनरिया, देवा, मनुस्सा, विनिपातिका’’ति सत्तोधिकरणवसेन पवत्ता सत्तविधा अट्ठवीसतिविधा वा, दसहि दिसाहि दिसोधिकरणवसेन पवत्ता दसविधा च, एकेकाय वा दिसाय सत्तादिइत्थादिअवेरादिभेदेन असीताधिकचतुसतप्पभेदा च ओधिभोफरणा वेदितब्बा.