९. सम्मादिट्ठिसुत्तवण्णना

८९. कथेतुकम्यतापुच्छा एवाति अवधारणेन इतरा चतस्सो पुच्छा निवत्तेति इतरासं असम्भवतो, तत्थ यथापुच्छितस्स अत्थस्स विस्सज्जनतो च ‘‘अयं सम्मादिट्ठी’’ति याथावतो अजानन्तापि पुथुज्जना बाहिरकतापसादयो अत्तनो समानसीले ठितं सम्मादिट्ठीति वदन्ति. अनुस्सवादिवसेनापीति अनुस्सवाकारपरिवितक्कदिट्ठिनिज्झानक्खन्तिवसेनपि. यथासमङ्गिताकारस्स अत्थस्स एवमेतन्ति निज्झानक्खमापनतो एकन्ततो याथावग्गाहो होतीति आह ‘‘अत्तपच्चक्खेनपी’’ति, याथावतो लक्खणस्स पटिविद्धत्ता अत्तनो पच्चक्खभावेनाति अत्थो. बहुन्नं वचनं उपादायाति इमिना सासने लोके च निरुळ्हताय अयं आमेडितपयोगोति सासनस्स निरुळ्हताय च सम्पसादं उपादायपि तदुभयिको आमेडितपयोगो दट्ठब्बो. अत्थन्ति वचनत्थं. लक्खणन्ति सभावं. उपादायाति गहेत्वा. सोभनायाति सुन्दराय. पसत्थायाति पसंसाय. तेसु पुरिमेन धम्मानं यथासभावावबोधसङ्खातं सम्मादिट्ठिसभावं दस्सेति. तेन हि सा सब्बधम्मे अभिभवित्वा सोभति. दुतियेन सम्पयुत्तधम्मेसु परिणायिकभावं. तेन हि सा सम्पयुत्तधम्मे ञाणमये विय तंसमङ्गिनञ्च पुग्गलं ञाणपिण्डं विय करोति, तस्स ‘‘पण्डितो निपुणो छेको विञ्ञू विभावी’’तिआदिना दिसासु पसंसा पत्थरति.

कम्मस्सकताञाणन्ति कम्मं सको एतस्साति कम्मस्सको, तस्स भावो कम्मस्सकता, तत्थ ञाणं ‘‘इदं कम्मं सत्तानं सकं, इदं नो सक’’न्ति एवं जाननञाणं. सच्चानुलोमिकञाणन्ति अरियसच्चानं पटिवेधस्स अनुलोमतो सच्चानुलोमिकं ञाणं, विपस्सनाञाणं. नो सच्चानुलोमिकायाति बाहिरको सच्चानुलोमिकाय सम्मादिट्ठिया नो सम्मादिट्ठि सब्बेन सब्बं तस्स अभावतो. तत्थ कारणमाह ‘‘अत्तदिट्ठिपरामासकत्ता’’ति. कम्मस्स कतादिट्ठि पन बाहिरकस्स अत्तदिट्ठिं अनुरुज्झन्ती पवत्तति ‘‘अत्थि दिन्न’’न्तिआदिनयप्पवत्तितो. सासनिको द्वीहिपीति सासनिको पुथुज्जनो कम्मस्सकताञाणादीहि द्वीहिपि सम्मादिट्ठि. ओक्कन्तसम्मत्तनियामत्ता ‘‘सेक्खो नियताया’’ति वुत्तं. असेक्खाय सम्मादिट्ठिया सम्मादिट्ठीति आनेत्वा सम्बन्धितब्बं. तीसुपि पुग्गलेसु सेक्खो इध सम्मादिट्ठीति अधिप्पेतोति दस्सेन्तो ‘‘नियताय निय्यानिकाया’’तिआदिमाह.

इदानि यथावुत्तमत्थं पाळिया विभावेतुं ‘‘तेनेवाहा’’तिआदि वुत्तं. अन्तद्वयन्ति ‘‘सस्सतं, उच्छेदं, कामसुखं, अत्तकिलमथ’’न्ति एतं अन्तद्वयं. लीनुद्धच्चपतिट्ठानायूहनन्तद्वयस्स अनुपगमनं अत्थसिद्धमेव. उजुभावेनाति उजुसभावेन मग्गेन, मज्झिमाय पटिपत्तियाति अत्थो. धम्मे पसादग्गहणेन सत्थरि सङ्घे च पसादोपि गहितोयेव होतीति ‘‘धम्मे’’इच्चेव वुत्तो तदविनाभावतो. यस्मा एस नियताय सम्मादिट्ठिया समन्नागतो सम्मादिट्ठीति अधिप्पेतो, तञ्च वट्टतो निय्यानं विवट्टाधिगमेन होतीति आह ‘‘आगतो इमं सद्धम्म’’न्ति. निब्बानञ्हि सन्तो सदा विज्जमानो धम्मोति कत्वा सद्धम्मोति इमं फलेहि असाधारणेन परियायेन वत्तब्बतं लभति. तयिदमस्स आगमं सच्छिकिरियाभिसमयो, सो च पहानाभिसमयादीहि सहेव इध इज्झतीति दस्सेन्तो ‘‘सब्बदिट्ठिगहनानी’’तिआदिमाह. तत्थ सब्बदिट्ठिगहनानि विनिब्बेठेन्तो सब्बकिलेसे पजहन्तोति पदद्वयेन पन पहानाभिसमयमाह, जातिसंसारा निक्खमन्तोति इमिना परिञ्ञाभिसमयं. समतिक्कमत्थो हि परिञ्ञत्थो. पटिपत्तिं परिनिट्ठपेन्तोति इमिना भावनाभिसमयन्ति दट्ठब्बं.

कालपरिच्छेदवचनन्ति परिच्छिज्जतीति परिच्छेदो, कालो एव परिच्छेदो कालपरिच्छेदो, यो सो अकुसलपजाननादिना परिच्छिन्नो मग्गवुट्ठानकालो मग्गक्खणो, तस्स वचनन्ति अत्थो. तेनाह ‘‘यस्मिं काले’’ति. अकुसलञ्चाति च-सद्दो समुच्चयत्थो. तेन वक्खमानं अकुसलमूलादिं समुच्चिनोति. दसाकुसलकम्मपथन्ति कुतोयं विसेसो, यावता अनिद्धारितविसेसं अकुसलं गहितन्ति? न सामञ्ञजोतनाय विसेसे अवट्ठानतो. किं वा इमाय युत्तिचिन्ताय, यस्मा पठमवारेन उद्देसवसेन देसितस्स अत्थस्स वित्थारदेसना दुतियवारो. तेनेवाह ‘‘कतमं पनावुसो’’तिआदि. यस्मा लोकुत्तरा सम्मादिट्ठि इध अधिप्पेता, तस्मा निरोधारम्मणाय पजाननाय मग्गपञ्ञाय किच्चवसेन सम्मोहतो ‘‘इदं दुक्ख’’न्ति दसअकुसलकम्मपथं पटिविज्झन्तो ‘‘अकुसलं पजानाती’’ति वुच्चतीति अत्थो. तस्साति अकुसलकम्मपथसङ्खातस्स दुक्खस्स. तेनेव पकारेनाति ‘‘निरोधारम्मणाय पजाननाय किच्चवसेना’’ति वुत्तप्पकारेन.

कुसलन्ति एत्थायं वचनत्थो – कुच्छिते पापधम्मे सलयति चलयति कम्पेतीति कुसलं, कुच्छितेन वा आकारेन सयन्तीति कुसा, पापका धम्मा. ते कुसे लुनाति छिन्दतीति कुसलं. कुच्छितानं वा सानतो तनुकरणतो ञाणं कुसं नाम, तेन लातब्बं गहेतब्बं पवत्तेतब्बन्ति कुसलं. यथा वा कुसो उभयभागगतं हत्थपदेसं लुनाति, एवमिदं उप्पन्नानुप्पन्नवसेन उभयभागगतं संकिलेसपक्खं लुनाति छिन्दति, तस्मा कुसो विय लुनातीति कुसलं. कुच्छितानं वा सावज्जधम्मानं सलनतो संवरणतो कुसलं. कुसलधम्मवसेन हि अकुसला मनच्छट्ठेसु द्वारेसु अप्पवत्तिया संवुता होन्ति. कुच्छिते वा पापधम्मे सलयति गमेति अपनेतीति कुसलं. कुच्छितानं वा पाणातिपातादीनं सानतो निसानतो तेजनतो कुसा, दोसलोभादयो. सादीनववसेन चेतनाय तिक्खभावप्पत्तिया पाणातिपातादीनं महासावज्जता. ते कुसे लुनाति छिन्दतीति कुसलं. कुच्छितानं वा सानतो अन्तकरणतो विनासनतो कुसानि, पुञ्ञकिरियवसेन पवत्तानि सद्धादीनि इन्द्रियानि. तेहि लातब्बं पवत्तेतब्बन्ति कुसलं. ‘‘कु’’इति वा भूमि वुच्चति, अधिट्ठानभावेन तंसदिसस्स अत्तनो निस्सयभूतस्स रूपारूपपबन्धस्स सम्पति आयतिञ्च अनुदहेन विनासनतो कुं ससन्तीति कुसा, रागादयो. ते विय अत्तनो निस्सयस्स लवनतो छिन्दनतो कुसलं. पयोगसम्पादिता हि कुसलधम्मा अच्चन्तमेव रूपारूपधम्मे अप्पवत्तिकरणेन समुच्छिन्दन्ति. कुसलस्स मूलन्ति कुसलमूलं, सुप्पतिट्ठितभावसाधनेन कुसलस्स पतिट्ठा निदानन्ति अत्थो. अकुसलमूलन्ति एत्थापि एसेव नयो.

अकुसलन्ति पन न कुसलं अकुसलं, कुसलधम्मानं पटिपक्खवसेन अकुसलन्ति पदस्स अत्थो वेदितब्बो. एवञ्हि आरोग्यानवज्जसुखविपाककोसल्लसम्भूतट्ठेन कुसलं वुच्चतीति. यथा यं धम्मजातं न अरोगं न अवज्जं न सुखविपाकं न च कोसल्लसम्भूतं, तं अकुसलन्ति अयमत्थो दस्सितो होति. एवं यं न कुच्छितानं सलनसभावं, न कुसेन, कुसेहि वा पवत्तेतब्बं, न च कुसो विय लवनकं, तं अकुसलं नामाति अयम्पि अत्थो दस्सितोति वेदितब्बो. वत्थुपजाननाति दुक्खादिवत्थुनो पजानना पटिवेधो. तथा बुज्झनकपुग्गलानं अज्झासयवसेन देसना पवत्ताति आह ‘‘अकुसलादिपजाननेनापी’’ति. तेनेव च संखित्तेन देसना पवत्ता. भावनामनसिकारो पन ‘‘सब्बं भिक्खवे अभिञ्ञेय्य’’न्ति (सं. नि. ४.४६; पटि. म. १.३) वचनतो अनवसेसतो रूपारूपधम्मानं परिग्गहवसेनेव पवत्तति. तेनाह ‘‘देसनायेवा’’तिआदि. तत्थ मनसिकारपटिवेधोति पुब्बभागे पवत्तविपस्सनामनसिकारो अरियमग्गपटिवेधो च. कस्सचि अकोपनतो वित्थारवसेनेव वुत्तं विपस्सनं अनुयुञ्जन्ता मग्गं पटिविज्झन्तापि वित्थारनयेनेव पटिविज्झन्तीति अत्थो विसुद्धिक्कमस्स अभावतो.

भिक्खूति महाविहारे धम्मसङ्गीतिवसेन पञ्चनिकायमण्डले निसिन्नभिक्खू. थेरोति तत्थ सङ्घत्थेरोति वदन्ति. वत्थसुत्तवण्णनायं वुत्तनयेन पन महासङ्घरक्खितत्थेरस्स अन्तेवासिकभिक्खू सन्धाय ‘‘आहंसू’’ति वुत्तं. थेरोति पन महासङ्घरक्खितत्थेरो. सो हि इमस्मिं मज्झिमनिकाये तं तं विनिच्छयं कथेसि. रासितोति पिण्डतो, एकज्झन्ति अत्थो.

अकुसलकम्मपथवण्णना

अकोसल्लप्पवत्तियाति कोसल्लपटिपक्खतो अकोसल्लं वुच्चति अञ्ञाणं, ततो पवत्तनतो, अकोसल्लसम्भूतत्ताति अत्थो. ञाणपटिपक्खो अञ्ञाणं मित्तपटिपक्खो अमित्तो विय कुसलपटिपक्खो अकुसलं कुसलेन पहातब्बत्ता, न पन कुसलानं पहायतत्ता. कुसलमेव हि पयोगसम्पादितं अकुसलं पजहति. सह अवज्जेहि लोभादीहि वत्ततीति सावज्जं. दुक्खो अनिट्ठो चतुक्खन्ध-सङ्खातो विपाको एतस्साति दुक्खविपाकं. तत्थ सावज्जवचनेन अकुसलानं पवत्तिदुक्खतं दस्सेति, दुक्खविपाकवचनेन विपाकदुक्खतं. पुरिमञ्हि पवत्तिसम्भववसेन अकुसलस्स लक्खणवचनं, पच्छिमं तालन्तरे विपाकुप्पादनसमत्थतावसेन. तथा पुरिमेन अकुसलस्स अविसुद्धसभावतं दस्सेति, पच्छिमेन अविसुद्धविपाकतं. पुरिमेन अकुसलं कुसलसभावतो निवत्तेति, पच्छिमेन अब्याकतसभावतो सविपाकत्तदीपकत्ता पच्छिमस्स. पुरिमेन वा अवज्जवन्ततादस्सनतो किच्चट्ठेन रसेन अनत्थजननरसतं दस्सेति, पच्छिमेन सम्पत्तिअत्थेन अनिट्ठविपाकरसतं. पुरिमेन च उपट्ठानाकारट्ठेन पच्चुपट्ठानेन संकिलेसपच्चुपट्ठानतं, पच्छिमेन फलट्ठेन दुक्खविपाकपच्चुपट्ठानतं. पुरिमेन च अयोनिसोमनसिकारं अकुसलस्स पदट्ठानं पकासेति. ततो हि तं सावज्जं जातं, पच्छिमेन अकुसलस्स अञ्ञेसं पदट्ठानभावं विभावेति. तञ्हि दुक्खविपाकस्स कारणन्ति. संकिलिट्ठन्ति संकिलेसेहि समन्नागतं, दसहि किलेसवत्थूहि विबाधितं, उपतापितं वा तेहि विदूसितं मलीनकतञ्चाति अत्थो. इदञ्चस्स दुक्खविपाकतञ्चाति अत्थे इदञ्च दुक्खविपाकतं अपच्चक्खताय असद्दहन्तानं पच्चक्खतो आदीनवदस्सनेन संवेजनत्थं वुत्तं. साधारणा सब्बस्सपि अकुसलस्स.

सरसेनेव (ध. स. मूलटी. १) पतनसभावस्स अन्तरा एव अतीव पातनं अतिपातो, सणिकं पतितुं अदत्वा सीघं पातनन्ति अत्थो. अतिक्कम्मवा सत्थादीहि अभिभवित्वा पातनं अतिपातो. पयोगवत्थुमहन्ततादीहि महासावज्जता तेहि पच्चयेहि उप्पज्जमानाय चेतनाय बलवभावतो. एकस्स हि पयोगस्स सहसा निप्फादनवसेन सकिच्चसाधिकाय बहुक्खत्तुं पवत्तजवनेहि लद्धासेवनाय च सन्निट्ठापकचेतनाय वसेन पयोगस्स महन्तभावो. सतिपि कदाचि खुद्दके चेव महन्ते च पाणे पयोगस्स समभावे महन्तं हनन्तस्स चेतना तिब्बाकारा उप्पज्जतीति वत्थुस्स महन्तभावो. इति उभयम्पेतं चेतनाय बलवभावेनेव होतीति. यथावुत्तपच्चयपरियायेपि तंतंपच्चयेहि चेतनाय बलवताय एव महासावज्जभावो वेदितब्बो. पयोगवत्थुआदिपच्चयानञ्हि अमहत्तेपि हन्तब्बस्स गुणवन्तताय महासावज्जता, तब्बिपरियायेन अप्पसावज्जता च वत्थुस्स महत्तामहत्तेसु विय दट्ठब्बा. किलेसानं उपक्कमानं द्विन्नञ्च मुदुताय तिब्बताय च अप्पसावज्जता महासावज्जतापि योजेतब्बा. पाणो पाणसञ्ञिता वधकचित्तञ्च पुब्बभागियापि होन्ति, उपक्कमो वधकचेतनासमुट्ठापितो. पञ्च सम्भारा हि पाणातिपातचेतनाति सा पञ्चसम्भारविनिमुत्ता दट्ठब्बा. अयञ्च विचारो अदिन्नादानादीसुपि यथारहं वत्तब्बो. विज्झनपहरणादिवसेन सहत्थेननिब्बत्तो साहत्थिको, आणापनवसेन पवत्तो आणत्तिको, उसुसत्तियन्तपासाणादिनिस्सज्जनवसेन पवत्तो निस्सग्गियो, अदुहलसज्जनादिवसेन पवत्तो थावरो, आथब्बणिकादीनं विय मन्तपरिजप्पनवसेन पवत्तो विज्जामयो, कम्मविपाकजिद्धिमयो इद्धिमयो दाठाकोटनादीनि विय.

यदि ‘‘मम इद’’न्ति परेन परिग्गहितं अदिन्नं, उत्तानसेय्यकदारकसन्तके कथं तस्स परिग्गहसञ्ञाय एव अभावतोति आह ‘‘यत्थ परो’’तिआदि. परो नाम विञ्ञू वा अविञ्ञू वा अत्थि तस्स वत्थुस्स सामिको. अविञ्ञूपि हि विञ्ञुकाले यथाकामं करोन्तो अदण्डारहोति. मन्तपरिजप्पनेन परसन्तकहरणं विज्जामयो, विना मन्तेन परसन्तकस्स कायवचीपयोगेहि परिकड्ढनं तादिसेनिद्धिवसेन इद्धिमयो पयोगोति अदिन्नादाने छ पयोगासाहत्थिकादयो वुत्ता. यथानुरूपन्ति एत्थ साहत्थिको ताव पञ्चन्नम्पि अवहारानं वसेन पवत्तति, तथा आणत्तियो निस्सग्गियो च. थावरो थेय्यावहारपसय्हावहारपटिच्छन्नावहारवसेन. तथा सेसापीति दट्ठब्बं.

मेथुनसमाचारेसूति सदारासन्तोस-परदारगमनवसेन दुविधेसु मेथुनसमाचारेसु. अयमेवहि भेदो इधाधिप्पेतो. गोत्तरक्खिता सगोत्तेहि रक्खिता. धम्मरक्खिता सहधम्मिकेहि रक्खिता. सारक्खा ससामिका. यस्सा गमने रञ्ञा दण्डो ठपितो, सा सपरिदण्डा. भरियभावत्थं धनेन कीता धनक्कीता. छन्देन वसन्ती छन्दवासिनी. भोगत्थं वसन्ती भोगवासिनी. पटत्थं वसन्ती पटवासिनी. उदकपत्तं आमसित्वा गहिता ओदपत्तकिनी. चुम्बटकं अपनेत्वा गहिता ओभटचुम्बटा. करमरानीता धजाहता. तङ्खणिका मुहुत्तिका. अभिभवित्वा वीतिक्कमे मिच्छाचारो महासावज्जो, न तथा द्विन्नं समानछन्दताय. अभिभवित्वा वीतिक्कमने सतिपि मग्गेनमग्गपटिपत्तिअधिवासने पुरिमुप्पन्नसेवनाभिसन्धिपयोगाभावतो मिच्छाचारो न होति अभिभुय्यमानस्साति वदन्ति. सेवनाचित्ते सति पयोगाभावो अप्पमाणं येभुय्येन इत्थिया सेवनापयोगस्स अभावतो. तथा सति पुरेतरं सेवनाचित्तस्स उपट्ठानेपि तस्सा मिच्छाचारो न सिया, तथा पुरिसस्सपि सेवनापयोगाभावेति, तस्मा अत्तनो रुचिया पवत्तितस्स वसेन तयो, बलक्कारेन पवत्तितस्स वसेन तयोति सब्बेपि अग्गहितग्गहणेन चत्तारो सम्भाराति वुत्तन्ति वेदितब्बं.

अत्थभञ्जकोति कम्मपथवसेन वुत्तं. कम्मपथकथा हेसाति. अस्साति विसंवादकस्स. मुसा वदति एतेनाति चेतना मुसावादो, इमस्मिं पक्खे अतथाकारेन वत्थुनो विञ्ञापनपयोगो मुसा, तंसमुट्ठापिका चेतनामुसावादोति वुत्तत्ता ततो अञ्ञथा वत्तुं ‘‘अपरो नयो’’तिआदि वुत्तं. अत्तनो सन्तकं अदातुकामतायातिआदि मुसावादसामञ्ञेन वुत्तं. हसाधिप्पायेनपि विसंवादनपुरक्खारस्स मुसावादो. परस्साति विसंवादनवसेन विञ्ञापेतब्बस्स. सोति मुसावादपयोगो.

सुञ्ञभावन्ति पीतिविरहितताय रित्तभावं. फरुससद्दताय नेव कण्णसुखा. अत्थविपन्नताय न हदयसुखा. संकिलिट्ठचित्तस्साति दोसेन, लोभेन वा दूसितचित्तस्स.

एकन्तफरुसा चेतनाति एतेन दुट्ठचित्ततंयेव विभावेति, दुट्ठचित्तता चस्स अमरणाधिप्पायवसेन दट्ठब्बा. सति हि मरणाधिप्पाये अत्थसिद्धि, तदभावे पाणातिपातब्यापादा सियुन्ति. यं पटिच्च फरुसवाचा पयुज्जति, तस्स सम्मुखाव सीसं एति. परम्मुखापि सीसं एति एवाति अपरे. तत्थायं अधिप्पायो युत्तो सिया – सम्मुखा पयोगे अगारवादीनं बलवभावतो सिया चेतना बलवती, परस्स च तदत्थविञ्ञापनं, न तथा असम्मुखाति. यथा च अक्कोसिते मते आळहने कता खमापना उपवादन्तरायं निवत्तेति, एवं परम्मुखा पयुत्ता फरुसवाचा होतियेवाति सक्का विञ्ञातुं. तस्साति एकन्तफरुसचेतनाय एव फरुसवाचाभावस्स आविभावत्थं. मम्मच्छेदको सवनफरुसतायाति अधिप्पायो. चित्तसण्हाताय फरुसवाचा न होति कम्मपथा’प्पत्तत्ता, कम्मभावं पन न सक्का वारेतुं. एवं अन्वयवसेन चेतनाफरुसताय फरुसवाचं साधेत्वा इदानि तमेव ब्यतिरेकवसेन साधेतुं ‘‘वचनसण्हताया’’तिआदि वुत्तं. एसाति फरुसवाचा. कम्मपथभावं अप्पत्ता अप्पसावज्जा, इतरा महासावज्जा. तथा किलेसानं मुदुतिब्बताभेदेहि सब्बं पुरिमसदिसं.

आसेवनं बहुलीकरणं. यं उद्दिस्स पवत्तितो, तेन अग्गहिते अप्पसावज्जो, गहिते महासावज्जो कम्मपथप्पत्तितो. यो कोचि पन सम्फप्पलापो द्वीहि सम्भारेहि सिज्झति. किलेसानं मुदुतिब्बतावसेनपि अप्पसावज्जमहासावज्जता वेदितब्बा.

अत्तनो परिणामनं चित्तेनेवाति वेदितब्बं. हितसुखं ब्यापादयतीति यो तं उप्पादेति, तस्स हितसुखं विनासेति. अहो वताति इमिना अच्चन्तविनासचिन्तनं दीपेति. एवं हिस्स दारुणपवत्तिया कम्मपथप्पत्ति. यथाभुच्चगहणाभावेनाति याथावग्गाहस्स अभावेन अनिच्चादिसभावस्स निच्चादितो गहणेन. मिच्छा पस्सतीति वितथं पस्सति. सम्फप्पलापो वियाति इमिना आसेवनस्स मन्दताय अप्पसावज्जतं, महन्तताय महासावज्जतं दस्सेति. गहिताकारविपरीतताति मिच्छादिट्ठिया गहिताकारस्स विपरीतभावो. वत्थुनोति तस्सा अयथाभूतसभावमाह. तथाभावेनाति गहिताकारेनेव तस्स दिट्ठिगतिकस्स, तस्स वा वत्थुनो उपट्ठानं एवमेतं, न इतो अञ्ञथाति.

धम्मतोति सभावतो. कोट्ठासतोति फस्सपञ्चमकादीसु चित्तङ्गकोट्ठासेसु यं कोट्ठासा होन्ति, ततोति अत्थो. चेतनाधम्माति चेतनासभावा.

पटिपाटिया सत्ताति एत्थ ननु चेतना अभिधम्मे कम्मपथेसु न वुत्ताति पटिपाटिया सत्तन्नं कम्मपथभावो न युत्तोति? न, अवचनस्स अञ्ञहेतुकत्ता. न हि तत्थ चेतनाय अकम्मपथत्ता कम्मपथरासिम्हि अवचनं, कदाचि पन कम्मपथो होति, न सब्बदाति कम्मपथभावस्स अनियतत्ता अवचनं. यदा पन कम्मपथो होति, तदा कम्मपथरासिसङ्गहो न निवारितो. एत्थाह – यदि चेतनाय सब्बदा कम्मपथभावाभावतो अनियतो कम्मपथभावोति कम्मपथरासिम्हि अवचनं, ननु अभिज्झादीनं कम्मपथभावं अप्पत्तानं अत्थिताय अनियतो कम्मपथभावोति तेसम्पि कम्मपथरासिम्हि अवचनं आपज्जतीति? नापज्जति कम्मपथतातंसभागताहि तेसं तत्थ वुत्तत्ता. यदि एवं चेतनापि तत्थ वत्तब्बा सिया? सच्चमेतं, सा पन पाणातिपातादिकाति पाकटो, तस्सा कम्मपथभावोति न वुत्ता सिया. चेतनाय हि – ‘‘चेतनाहं, भिक्खवे, कम्मं वदामि (अ. नि. ६.६३; कथा. ५३९), तिविधा, भिक्खवे, कायसञ्चेतना अकुसलं कायकम्म’’न्तिआदिवचनतो (कथा. ५३९) कम्मभावो पाकटो, कम्मंयेव च सुगतिदुग्गतीनं तत्थ उप्पज्जनकसुखदुक्खानञ्च पथभावेन पवत्तं कम्मपथोति वुच्चतीति पाकटो तस्सा कम्मपथभावो, अभिज्झादीनं पन चेतनासमीहनभावेन सुचरितदुच्चरितभावो चेतनाजनितपिट्ठिवट्टकभावेन सुगतिदुग्गतितदुप्पज्जनकसुखदुक्खानं पथभावो चाति न तथा पाकटो कम्मपथभावोति तेयेव तेन सभावेन दस्सेतुं अभिधम्मे चेतना कम्मपथरासिभावेन न वुत्ता, अतथाजातियकत्ता वा चेतना तेहि सद्धिं न वुत्ताति दट्ठब्बं. मूलं पत्वाति मूलदेसनं पत्वा, मूलसभावेसु धम्मेसु वुच्चमानेसूति अत्थो.

अदिन्नादानं सत्तारम्मणन्ति इदं ‘‘पञ्च सिक्खापदा परित्तारम्मणा एव वा’’ति इमाय पञ्हपुच्छकपाळिया विरुज्झति. यञ्हि पाणातिपातादिदुस्सील्यस्स आरम्मणं, तदेव तं वेरमणिया आरम्मणं. वीतिक्कमितब्बवत्थुतो एव हि विरतीति. सत्तारम्मणन्ति वा सत्तसङ्खातं सङ्खारारम्मणमेव उपादाय वुत्तन्ति नायं विरोधो. तथा हि वुत्तं सम्मोहविनोदनियं (विभ. अट्ठ. ७१४) ‘‘यानि सिक्खापदानि एत्थ सत्तारम्मणानीति वुत्तानि, तानि यस्मा सत्तोति सङ्ख्यं गतं सङ्खारमेव आरम्मणं करोन्ती’’ति. विसभागवत्थुनो ‘‘इत्थी, पुरिसो’’ति गहेतब्बतो सत्तारम्मणोति एके. ‘‘एको दिट्ठो, द्वे सुता’’तिआदिना सम्फप्पलपने दिट्ठसुतमुतविञ्ञातवसेन. तथा अभिज्झाति एत्थ तथा-सद्दो ‘‘दिट्ठसुतमुतविञ्ञातवसेना’’ति इदम्पि उपसंहरति, न सत्तसङ्खारारम्मणतं एव दस्सनादिवसेन अभिज्झायनतो. ‘‘नत्थि सत्ता ओपपातिका’’ति पवत्तमानापि मिच्छादिट्ठि तेभूमकधम्मविसयावाति अधिप्पायेनस्सा सङ्खारारम्मणता वुत्ता. कथं पन मिच्छादिट्ठिया सब्बे तेभूमकधम्मा आरम्मणं होन्तीति? साधारणतो. ‘‘नत्थि सुकतदुक्कटानं कम्मानं फलं विपाको’’ति हि पवत्तमानाय अत्थतो रूपारुपावचरधम्मापि गहिता एव होन्तीति.

सुखबहुलताय राजानो हसमानापि ‘‘चोरं घातेथा’’ति वदन्ति, हासो पन तेसं अञ्ञविसयोति आह ‘‘सन्निट्ठापक…पे… होती’’ति.

केसञ्चीति सहजातानं अदिन्नादानादीनं. सम्पयुत्तपभावकट्ठेनाति सम्पयुत्तो हुत्वा उप्पादकट्ठेन. केसञ्चीति असहजातानं. उपनिस्सयपच्चयट्ठेनाति एतेन मूलट्ठेन लोभस्स उपकारतं निवत्तेति. सुप्पतिट्ठितभावसाधनट्ठो हि मूलट्ठो, सो च हेतुपच्चयताअविनाभावी, तेन चेत्थ मूलमिव मूलन्ति गहेतब्बं, निप्परियायतो पन पुब्बे ‘‘केसञ्ची’’ति वुत्तानं सहजातानं मूलभावो वेदितब्बो. रत्तो खोतिआदिना सुत्तपदेनपि पाणातिपातादीनं अकुसलानं लोभस्स मूलकारणतं विभावेति, न मूलट्ठेनुपकारत्थं अविसेसतो तेसं हेतुपच्चयत्ताभावतो.

अकुसलकम्मपथवण्णना निट्ठिता.

कुसलकम्मपथवण्णना

वेरन्ति पाणातिपातादिपापधम्मं. सो हि वेरहेतुताय ‘‘वेर’’न्ति वुच्चति, तं मणति ‘‘मयि इध ठिताय कथमागच्छसी’’ति तज्जेन्ती विय निवारेतीति वेरमणी. तेनाह ‘‘पजहती’’ति. ‘‘विरमणी’’ति वत्तब्बे निरुत्तिनयेन एव-कारं कत्वा एवं वुत्तं. विभङ्गे (विभ. ७०३, ७०४) एव निद्दिसनवसेन एवं वुत्ता. असमादिन्नसीलस्स सम्पत्ततो यथाउपट्ठितवीतिक्कमितब्बवत्थुतो विरति सम्पत्तविरति, समादानवसेन उप्पन्ना विरति समादानविरति, समादानवसेन उप्पन्ना विरति समादानविरति, किलेसानं समुच्छिन्दनवसेन पवत्ताविरति समुच्छेदविरति.

जीवमानससस्स मंसरुधिरसम्मिस्सताय अल्लससमंसं. मुञ्चि सब्बत्थ समकरुणताय. सच्चं वत्वा ‘‘एतेन सच्चवज्जेन मय्हं मातु रोगो सम्मतू’’ति अधिट्ठासि.

महासप्पोति अजगरो. मुञ्चित्वा अगमासि सीलतेजेन.

कोसल्लं वुच्चति ञाणं, कोसल्लेन, कोसल्लतो वा पवत्तिया उपगमनतो. कुच्छितसयनतोति कुच्छितेनाकारेन सयनतो अनुसयनतो, पवत्तनतो वा. ‘‘वेरमणिकुसला’’ति वत्तब्बापि पुच्छानुरूपं विस्सज्जनन्ति ‘‘कुसला’’ति न वुत्ता, ‘‘कुसल’’न्त्वेव वुत्ता.

कामञ्चेत्थ पाळियं विरतियोव आगता, सिक्खापदविभङ्गे (विभ. ७०४) पन चेतनापि आहरित्वा दीपिताति तदुभयम्पि गण्हन्तो ‘‘चेतनापि वट्टन्ति विरतियोपी’’ति आह.

अनभिज्झा हि मूलं पत्वा कम्मपथकोट्ठासं पत्वा अनभिज्झाति वुत्तधम्मो मूलतो अलोभो कुसलमूलं होतीति एवमत्थो दट्ठब्बो. सेसपदद्वयेपि एसेव नयो.

दुस्सील्यारम्मणा तदारम्मणा जीवितिन्द्रियादिआरम्मणा कथं दुस्सील्यानि पजहन्तीति तं दस्सेतुं ‘‘यथा पना’’तिआदि वुत्तं.

अनभिज्झा …पे… विरमन्तस्साति अभिज्झं पजहन्तस्साति अत्थो. न हि मनोदुच्चरिततो विरति अत्थि अनभिज्झादीहेव तप्पहानसिद्धितो. तेसु अलोभोतिआदीसु यं वत्तब्बं, तं अकुसलमूलेसु वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.

अप्पनावारन्ति निगमनवारं. एकेन नयेनाति वेदनादिवसेन अरूपमुखेनेव अनेकविधेसु विपस्सनाकम्मट्ठानेसु एकेन कम्मट्ठाननयेन. ‘‘ठपेत्वा अभिज्झं नव अकुसलकम्मपथा’’ति वत्तब्बं. दसाति वा इदं ‘‘कुसलकम्मपथा’’ति इमिना सम्बन्धितब्बं ‘‘अकुसलकम्मपथा च दस कुसलकम्मपथा चा’’ति. ‘‘ठपेत्वा अभिज्झ’’न्ति हि इमिनाव अकुसलकम्मपथानं नवभावो वुत्तो होति. अथ वा दसाति इदं उभयथापि सम्बन्धितब्बं. अभिज्झा हि पहातब्बापि सति परिञ्ञेय्यतं नातिवत्ततीति. तथा हि वुत्तं ‘‘रूपतण्हा पियरूपं सातरूप’’न्तिआदि, तस्मा सा ताय परिञ्ञेय्यताय दुक्खसच्चेपि सङ्गहं लभतेव, पहातब्बं पन उपादाय ‘‘ठपेत्वा अभिज्झ’’न्ति वुत्तं. तेनेवाह ‘‘परियायेन पन सब्बेपि कम्मपथा दुक्खसच्च’’न्ति. अभिज्झालोभानं पवत्तिआकारसिद्धभेदं उपादाय ‘‘इमे द्वे धम्मा’’ति वुत्तं. सुत्तन्तनयेन तण्हा ‘‘समुदयसच्च’’न्ति वुत्ताति आह ‘‘निप्परियायेन समुदयसच्च’’न्ति. अप्पवत्तीति अप्पवत्तिनिमित्तमाह यथा ‘‘रागक्खयो दोसक्खयो’’ति (सं. नि. ४.३१४). सप्पच्चयताय सङ्खतसभावे दुक्खसच्चे गहिते अप्पच्चयताय असङ्खतं निरोधसच्चं पटिपक्खतो आवत्तति, एकन्तसावज्जे आचयगामिलक्खणे समुदयसच्चे गहिते सावज्जा विगमनं अपचयगामिलक्खणं मग्गसच्चंपटिपक्खतो आवत्ततीति द्वे आवत्तहारवसेन वेदितब्बानीति वुत्तं. तेनेवाह नेत्तियं (नेत्ति. ४.निद्देसवार) –

‘‘एकम्हि पदट्ठाने, परियेसति सेसकं पदट्ठानं;

आवत्तति पटिपक्खे, आवत्तो नाम सो हारो’’ति.

सब्बाकारेनाति कामरागरूपरागादिसब्बप्पकारेहि, सब्बतो वा अपायगमनीयादिआकारतो, तत्थ किञ्चिपि अनवसेसेत्वा वा. सब्बाकारेनेवाति सब्बाकारतो. नीहरित्वाति अपनेत्वा, समुच्छिन्दित्वाइच्चेव अत्थो. कञ्चि धम्मं अनवकारीकरित्वाति रूपवेदनादीसु कञ्चि एकधम्मम्पि अविनिब्भोगं कत्वा, एकेकतो अग्गहेत्वा समूहतोव गहेत्वाति अत्थो. अस्मीति अहमस्मीति मानग्गाहवसेन. सो पन यस्मा पञ्चक्खन्धे निरवसेसतो गण्हाति, तस्मा वुत्तं ‘‘समूहग्गहणाकारेना’’ति. यस्मा चेत्थ अग्गमग्गचित्तं वुच्चति, तस्मा आह ‘‘दिट्ठिसदिसं मानानुसय’’न्ति. ‘‘यं रूपं तं अह’’न्तिआदिना यथा दिट्ठि रूपादिं ‘‘अहमस्मी’’ति गण्हन्ती पवत्तति, एवं मानोपि ‘‘सेय्योहमस्मी’’तिआदिनाति आह ‘‘मानानुसयो अस्मीति पवत्तत्ता दिट्ठिसदिसो’’ति. परिच्छेदकरोति ओसानपरिच्छेदकरो इतो परं दुक्खस्साभावकरणतो. कम्मपथदेसनायाति कम्मपथमुखेन पवत्तचतुसच्चदेसनाय. मनसिकारप्पटिवेधवसेनाति विपस्सनामनसिकारमग्गप्पटिवेधवसेन.

कुसलकम्मपथवारवण्णना निट्ठिता.

आहारवारवण्णना

९०. आहरतीति (सं. नि. टी. २.२.११) आनेति, उप्पादेति उपत्थम्भेति चाति अत्थो. निब्बत्ताति पसुता. ततो पट्ठाय हि लोके जातवोहारो. पटिसन्धिग्गहणतो पन पट्ठाय याव मातुकुच्छितो निक्खमनं, ताव सम्भवेसिनो. एस ताव गब्भसेय्यकेसु भूतसम्भवेसिविभागो, इतरेसु पन पठमचित्तादिवसेन वुत्तो. सम्भव-सद्दो चेत्थ गब्भसेय्यकानं वसेन पसूतिपरियायो, इतरेसं वसेन उप्पत्तिपरियायो. पठमचित्तपठमइरियापथक्खणेसु हि ते सम्भवं उप्पत्तिं एसन्ति उपगच्छन्ति नाम, न ताव भूता उप्पत्तिया न सुप्पतिट्ठितत्ता. भूतायेव सब्बसो भवेसनाय समुच्छिन्नत्ता. न पुन भविस्सन्तीति अवधारणेन निवत्तितमत्थं दस्सेति, ‘‘यो च कालघसो भूतो’’तिआदीसु (जा. १.२.१९०) भूत-सद्दस्स खीणासववाचिता दट्ठब्बा. वा-सद्दो चेत्थ सम्पिण्डनत्थो ‘‘अग्गिना वा उदकेन वा’’तिआदीसु (उदा. ७६) विय.

यथासकं पच्चयभावेन अत्तभावस्स पट्ठपनमेवेत्थआहारेहि कातब्बअनुग्गहोति अधिप्पायेनाह ‘‘वचनभेदो…पे… एकोयेवा’’ति. सत्तस्स उप्पन्नधम्मानन्ति सत्तस्ससन्ताने उप्पन्नधम्मानं. यथा ‘‘वस्ससतं तिट्ठती’’ति वुत्ते अनुप्पबन्धवसेन पवत्ततीति वुत्तं होति, एवं ठितियाति अनुप्पबन्धवसेन पवत्तियाति अत्थो, सा पन अविच्छेदोति आह ‘‘अविच्छेदाया’’ति. अनुप्पबन्धधम्मुप्पत्तिया सत्तसन्तानो अनुग्गहितो नाम होतीति आह ‘‘अनुप्पन्नानं उप्पादाया’’ति. एतानीति ठितिअनुग्गहपदानि. उभयत्थ दट्ठब्बानि, न यथासङ्ख्यं.

वत्थुगता ओजा वत्थु विय तेन सद्धिं आहरितब्बतं गच्छतीति वुत्तं ‘‘अज्झोहरितब्बतो आहारो’’ति. निब्बत्तितओजं पन सन्धाय ‘‘कबळीकाराहारो ओजट्ठमकरूपानि आहरती’’ति वक्खति. ओळारिकता अप्पोजताय, न वत्थुनो थूलताय, कथिनताय वा, तस्मा यस्मिं वत्थुस्मिं परित्ता ओजा होति, तं ओळारिकं. सप्पादयो दुक्खुप्पादकताय ओळारिकावेदितब्बा. विसाणादीनं तिवस्सछड्डितानं पूतिभूत्तता मुदुकताति वदन्ति, तरच्छखेळतेमिकताय पन तथाभूतानं तेसं मुदुकता. धम्मसभावो हेस. ससानं आहारो सुखुमो तरुणतिणसस्सखादनतो. सकुणानं आहारो सुखुमो तिणबीजादिखादनतो. पच्चन्तवासीनं सुखुमो, तेसञ्हि साकपण्णसुक्खकुरपदुमपत्तम्पि आहारोति. तेसं परनिम्मितवसवत्तीनं. सुखुमोत्वेवाति न किञ्चि उपादाय, अथ खो सुखुमो इच्चेव निट्ठं पत्तो ततो परं सुखुमस्स अभावतो.

वत्थुवसेन पनेत्थ आहारस्स ओळारिकसुखुमता वुत्ता, सा चस्स अप्पोजमहोजताहि वेदितब्बाति दस्सेतुं ‘‘एत्थ चा’’तिआदि वुत्तं. परिस्समन्ति खुदावसेन उप्पन्नं सरीरखेदं. विनोदेतीति वत्थु तस्स विनोदनमत्तं करोति. न पन सक्कोति पालेतुन्ति सरीरं यापेतुं नप्पहोति निस्सारत्ता. न सक्कोति परिस्समं विनोदेतुं आमासयस्स अपूरणतो.

छब्बिधोपीति इमिना कस्सचिपि फस्सस्स अनवसेसितब्बतमाह. आहारस्सदेसनाक्कमेनेवेत्थ फस्सादीनं दुतियादिता, न अञ्ञेन कारणेनाति आह ‘‘देसनानयो एवा’’तिआदि. मनसो सञ्चेतना, न सत्तस्साति दस्सनत्थं मनोगहणं यथा ‘‘चित्तस्स ठिति (ध. स. ११), चेतोविमुत्ति चा’’ति (म. नि. १.६९) आह ‘‘मनोसञ्चेतनाति चेतना एवा’’ति. चित्तन्ति यं किञ्चि चित्तं, न विपाकविञ्ञाणमेव.

पुब्बे ‘‘आहारन्ति पच्चय’’न्ति वुत्तत्ता ‘‘यदि पच्चयट्ठो आहारट्ठो’’तिआदिना चोदेति. अथ कस्मा इमेयेव चत्तारो वुत्ताति अथ कस्मा चत्तारोव वुत्ता, इमे एव च वुत्ताति योजना. विसेसपच्चयत्ताति एतेन यथा अञ्ञे पच्चयधम्मा अत्तनो पच्चयुप्पन्नस्स पच्चयाव होन्ति, इमे पन तथा च होन्ति अञ्ञथा चाति समानेपि पच्चयत्ते अतिरेकपच्चया होन्ति, तस्मा आहाराति वुत्ताति इममत्थं दस्सेति. इदानि तं अतिरेकपच्चयतं दस्सेतुं ‘‘विसेसपच्चयो ही’’तिआदि आरद्धं. विसेसपच्चयो रूपकायस्स कबळीकारो आहारो उपत्थम्भकभावतो. तेनाह अट्ठकथायं (विसुद्धि. २.७०८; पट्ठा. अट्ठ. पच्चयुद्देसवण्णना) ‘‘रूपारूपानं उपत्थम्भकत्तेन उपकारका चत्तारो आहारा आहारपच्चयो’’ति. उपत्थम्भकत्तञ्हि सतिपि जनकत्ते अरूपीनं आहारानं आहारजरूपसमुट्ठापकरूपाहारस्स च होति, असति पन उपत्थम्भकत्ते आहारानं जनकत्तं नत्थीति उपत्थम्भकत्तं पधानं. जनयमानोपि हि आहारो अविच्छेदवसेन उपत्थम्भयमानो एव जनेतीति उपत्तम्भकभावो एव आहारभावो. वेदनाय फस्सो विसेसपच्चयो. ‘‘फस्सपच्चया वेदना’’ति हि वुत्तं. ‘‘सङ्खारपच्चया विञ्ञाण’’न्ति (उदा. १; म. नि. ३.१२६) वचनतो विञ्ञाणस्समनोसञ्चेतना. ‘‘चेतना तिविधं भवं जनेती’’ति हि वुत्तं. ‘‘विञ्ञाणपच्चया नामरूप’’न्ति पन वचनतो नामरूपस्स विञ्ञाणं विसेसपच्चया. न हि ओक्कन्तिविञ्ञाणाभावे नामरूपस्स अत्तसम्भवो. यथाह ‘‘विञ्ञाणञ्च हि, आनन्द, मातुकुच्छिस्मिं न ओक्कमिस्सथ, अपि नु खो नामरूपं मातुकुच्छिस्मिं समुच्चिस्सथा’’तिआदि (दी. नि. २.११५). वुत्तमेवत्थं सुत्तेन साधेतुं ‘‘यथाहा’’तिआदि वुत्तं.

एवं यदिपि पच्चयट्ठो आहारट्ठो, विसेसपच्चयताय पन इमे एव आहाराति वुत्ताति तं नेसं विसेसपच्चयतं अविभागतो दस्सेत्वा इदानि विभागतो दस्सेतुं ‘‘को पनेत्था’’तिआदि आरद्धं. मुखे ठपितमत्तोयेव असङ्खादितो, तत्तकेनपि अब्भन्तरस्स आहारस्स पच्चयो होति एव. तेनाह ‘‘अट्ठ रूपानि समुट्ठापेती’’ति. सुखवेदनाय हितो सुखवेदनियो. सब्बथापीति चक्खुसम्फस्सादिवसेन. यत्तका फस्सस्स पकारभेदा, तेसं वसेन सब्बप्पकारोपि फस्साहारो. यथारहं तिस्सो वेदना आहरति, अनाहारको नत्थि.

सब्बथापीति इधापि फस्साहारे वुत्तनयानुसारेन अत्थो वेदितब्बो. तिसन्ततिवसेनाति कायदसकं भावदसकं वत्थुदसकन्ति तिविधसन्ततिवसेन. सहजातादिपच्चयनयेनाति सहजातादिपच्चयविधिना. पटिसन्धिविञ्ञाणञ्हि अत्तना सहजातनामस्स सहजातअञ्ञमञ्ञनिस्सयविपाकिन्द्रियसम्पयुत्तअत्थिअविगतपच्चयेहि पच्चयो होन्तोयेव आहारपच्चयताय तं आहारेती वुत्तं, सहजातरूपेसु पन वत्थुनो सम्पयुत्तपच्चयं ठपेत्वा विप्पयुत्तपच्चयेन, सेसरूपस्स अञ्ञमञ्ञपच्चयञ्च ठपेत्वा वुत्तनयेनेवयोजना कातब्बा. तानीति नपुंसकनिद्देसो अनपुंसकानम्पि नपुंसकेहि सह वचनतो.

सासवा कुसलाकुसलचेतनाव वुत्ता. विसेसपच्चयभावदस्सनं हेतन्ति. तेनाह ‘‘अविसेसेन पना’’तिआदि. पटिसन्धिविञ्ञाणमेव वुत्तन्ति एत्थापि एसेव नयो. यथा तस्स तस्स फलस्स विसेसतो पच्चयताय एतेसं आहारट्ठो, एवं अविसेसतोपीति दस्सन्तेन ‘‘अविसेसेन पना’’तिआदि वुत्तं. तत्थ तंसम्पयुत्ततंसमुट्ठानधम्मानन्ति तेहि फस्सादीहि सम्पयुत्तधम्मानञ्चेव तंसमुट्ठानरूपधम्मानञ्च. तत्थ सम्पयुत्तग्गहणं यथारहतो दट्ठब्बं, समुट्ठानग्गहणं पन अविसेसतो.

उपत्थम्भेन्तो आहारकिच्चं साधेतीति उपत्थम्भेन्तोयेव रूपं समुट्ठापेति, ओजट्ठमकरूपसमुट्ठापनेनेव पनस्स उपत्थम्भनकिच्चसिद्धि. फुसन्तोयेवाति फुसनकिच्चं करोन्तो एव. आयूहमानावाति चेतयमाना एव अभिसन्दहन्ती एव. विजानन्तमेवाति उपपत्तिपरिकप्पनवसेन विजानन्तमेव आहारकिच्चं साधेतीति योजना. सेसपदद्वयेपि एसेव नयो. आहारकिच्चसाधनञ्च तेसं वेदनादिउप्पत्तिहेतुताय अत्तभावस्स पवत्तनमेव.

कायट्ठपनेनाति कस्मा वुत्तं? ननु कम्मजादिरूपं कम्मादिनाव पवत्ततीति चोदनं सन्धायाह ‘‘कम्मजनितोपी’’तिआदि. उपादिन्नरूपसन्ततिया उपत्थम्भनेनेव उतुचित्तजरूपसन्ततीनम्पि उपत्थम्भनसिद्धि होतीति ‘‘द्विन्नं रूपसन्ततीन’’न्ति वुत्तं. उपत्थम्भनमेव सन्धाय ‘‘अनुपालको हुत्वा’’ति च वुत्तं. रूपकायस्स ठितिहेतुता हि यापना अनुपालना.

सुखादिवत्थुभूतन्ति सुखादीनं पवत्तिट्ठानभूतं. आरम्मणम्पि हि वसति एत्थ आरम्मणकरणवसेन तदारम्मणा धम्माति वत्थूति वुच्चति. फुसन्तोयेवाति इदं फस्सस्स फुसनसभावत्ता वुत्तं. न हि धम्मानं सभावेन विना पवत्ति अत्थि. वेदनापवत्तिया विना सत्तानं सन्धावनता नत्थीति आह ‘‘सुखादि…पे… होती’’ति, न चेत्थ सञ्ञीभवकथायं असञ्ञीभवो दस्सेतब्बो, तस्सापि वा कारणभूतवेदनापवत्तिवसेनेव ठितिया हेतुनो अब्यापिता. तथा हि ‘‘मनोसञ्चेतना…पे… भवमूलनिप्फादनतो सत्तानं ठितिया होती’’ति वुत्ता, ततो एव ‘‘विञ्ञाणं विजानन्तमेवाति उपपत्तिपरिकप्पनवसेन विजानन्तमेवा’’ति वुत्तोवायमत्थोति.

चत्तारि भयानि दट्ठब्बानि आदीनवविभावनतो. निकन्तीति निकामना. रसतण्हं सन्धाय वदति. सा हि कबळीकारे आहारे बलवती. तेनेव तत्थ अवधारणं कतं. भायति एतस्माति भयं, निकन्तियेवभयं महानत्थहेतुतो. उपगमनं विसयिन्द्रियविञ्ञाणेसु विसयविञ्ञाणेसु एव च सङ्गतिवसेन पवत्ति, तं वेदनादिउप्पत्तिहेतुताय ‘‘भय’’न्ति वुत्तं. अवधारणे पयोजनं वुत्तनयमेव. सेसद्वयेपि एसेवनयो. आयूहनं अभिसन्दहनं, संविधानन्तिपि वदन्ति. तं भवूपपत्तिहेतुताय ‘‘भय’’न्ति वुत्तं. अभिनिपातो तत्थ तत्थ भवे पटिसन्धिग्गहणवसेन निब्बत्ति. सो भवूपपत्तिहेतुकानं सब्बेसं अनत्थानं मूलकारणत्ता ‘‘भय’’न्ति वुत्तो. इदानि निकन्तिआदीनं सप्पटिभयतं वित्थारतो दस्सेतुं ‘‘किंकारणा’’तिआदि आरद्धं. तत्थ निकन्तिं कत्वाति आलयं जनेत्वा, तण्हं उप्पादेत्वाति अत्थो.

फस्स उपगच्छन्ताति चक्खुसम्फस्सादिभेदं फस्सं पवत्तेन्ता. फस्सस्सादिनोति कायसम्फस्सवसेन फोट्टब्बसङ्खातस्स फस्सस्स अस्सादनसीला. कायसम्फस्सवसेन हि सत्तानं फोट्ठब्बतण्हा पवत्ततीति दस्सेतुं फस्साहारादीनवदस्सने फोट्ठब्बारम्मणं उद्धटं ‘‘परेसं रक्खितगोपितेसू’’तिआदिना. फस्सस्सादिनोति वा फस्साहारस्सादिनोति अत्थो. सति हि फस्साहारे सत्तानं फस्सारम्मणे अस्सादो, नासतीति. तेनाह ‘‘फस्सस्सादमूलक’’न्तिआदि.

जातिनिमित्तस्स भयस्स अभिनिपातसभावेन गहितत्ता ‘‘तम्मूलक’’न्ति वुत्तं, कम्मायूहननिमित्तन्ति अत्थो.

अभिनिपततीति अभिनिब्बत्तति. पठमाभिनिब्बत्ति हि सत्तानं तत्थ तत्थ अङ्गारकासुसदिसे भवे अभिनिपातसदिसीति. तम्मूलकत्ताति नामरूपनिब्बत्तिमूलकत्ता.

तत्राति तासु उपमासु. भूतमत्थं कत्वाति न परिकप्पितमत्थं, अथ खो भूतं भूतपुब्बं अत्थं कत्वा. पाथेय्यहत्थेसु गच्छन्तेसु पाथेय्यं, गच्छन्तं विय होतीति वुत्तं ‘‘गन्त्वा पाथेय्यं निट्ठासी’’ति. गन्त्वाति वागमनहेतूति अत्थो. खुप्पिपासातुरताय घनच्छायं रुक्खं उपगन्तुं असमत्था विरळ्हच्छायायं निसीदिंसु. न दानि सक्का तं मया कातुं अतिदुब्बलभावतो. परिक्खलितगतितरुणदारको खुप्पिपासाभिभूतो च, तस्मा गच्छन्तोयेव मतो.

सजातिमंसतायाति (सं. नि. टी. २.२.६३) समानजातिमंसताय, मनुस्समंसतायाति अत्थो. यं मनुस्समंसं, तञ्हि लोके जिगुच्छनीयत्ता पटिकुलं. तथा हि तं विञ्ञूहि वज्जितं, मनुस्समंसेसुपि ञातिमंसं अयुत्तपरिभोगताय पटिकूलं, तत्थापि पुत्तमंसं, तत्थापि पियपुत्तमंसं, तत्थापि तरुणमंसं, तत्थापि आमकमंसं, तत्थापि अगोरसाभिसङ्खतं, तत्थापि अलोणं, तत्थापि अधूपितन्ति एवं हेट्ठिमतो उत्तरुत्तरस्स पटिकूलतरभावकारणता दट्ठब्बा. पुत्तमंससदिसन्ति पटिकूलताउपट्ठापनेन पुत्तमंससदिसं कत्वा पस्सति. तत्थ निकन्तिं परियादियतीति अरियमग्गेन आहारे सापेक्खं खेपेति.

सा गावीति ‘‘सेय्यथापि भिक्खवे गावी’’ति (सं. नि. २.६३) एवं सुत्ते वुत्तगावी. उद्दालेत्वाति उप्पाटेत्वा. निस्साय तिट्ठतीति पटिच्चपच्चयं कत्वा पवत्तति. दुक्खदुक्खतादिवसेन तिण्णम्पि वेदयितानं दुक्खभावं सन्धायाह ‘‘वेदयितदुक्खस्सा’’ति.

साधुसम्मतापि गति विपरिणामसङ्खारदुक्खतावसेन किलेसदुक्खवसेन च महापरिळाहायेवाति वुत्तं ‘‘महापरिळाहट्ठेन तयो भवा’’ति. यथा उपकड्ढका द्वे पुरिसा, एवं कुसलाकुसलवसेन द्वे मनोसञ्चेतना. यथा मनोसञ्चेतना न पवत्तति, तथा पटिपज्जन्तो तत्थ निकन्तिं परियादियतीति वेदितब्बो.

सत्तिसतेन हता एव उपमा सत्तिसतहतूपमा, तस्सं सत्तिसतहतूपमायं. तं सत्तिसतं. अस्स पुरिसस्स. पतितोकासेति पुरिमसत्तीहि पतितप्पदेसे. दुक्खस्स पमाणं नत्थि अनेकस्स अपरापरं उप्पज्जनतो. खन्धजननन्ति खन्धानं अपरापरुप्पादो, पठमाभिनिब्बत्ति पन पटिसन्धि एव. आगुचारी पुरिसो विय पटिसन्धिविञ्ञाणं नानप्पकारदुक्खुप्पादसन्निस्सयतो, तेहि च दुक्खेहि उपगन्तब्बतो. सम्पयुत्तधम्मानं पमुखभावेन पवत्तिया ‘‘विञ्ञाणस्स दुक्खुप्पादोति वुत्ता. तथा हि वुत्तं ‘‘मनोपुब्बङ्गमा धम्मा’’ति (ध. प. १, २) यथा विञ्ञाणं आयतिं पटिसन्धिवसेन न पवत्तति, एवं करणं तत्थ निकन्तिपरियादानं दट्ठब्बं.

परिञ्ञातं वत्थूति दुक्खसच्चमाह. पञ्चकामगुणिको रागोति पञ्चकामगुणारम्मणो रागो. परिञ्ञातो होतीति परिच्छिज्ज जाननेन समतिक्कन्तो होति. रसतण्हाय हि सम्मदेव विगताय रूपतण्हादयोपि विगतायेव होन्ति. तथा च सति कामरागसंयोजनं समुच्छिन्नमेव होति, एवं करणं तत्थ निकन्तिपरियादानं दट्ठब्बं. परिञ्ञाभिसमये हि सिद्धे पहानाभिसमयो सिद्धो एवाति. पहीने च कामरागसंयोजने ओरम्भागियसंयोजनानं लेसोपि नावसिस्सतीति दस्सेन्तो आह ‘‘नत्थि तं संयोजन’’न्तिआदि. तेन कबळीकाराहारपरिञ्ञा अनागामितं पापेतीति दस्सेति. सेसाहारपरिञ्ञा पन अरहत्तनिट्ठा एवाति दस्सेन्तो ‘‘फस्से भिक्खवे’’तिआदिमाह. तत्थ तिस्सो तण्हाति कामतण्हा रूपतण्हा अरूपतण्हाति इमा तिस्सो तण्हा.

‘‘पुरिमतण्हासमुदया’’ति सङ्खेपतो वुत्तमत्थं वित्थारतो दस्सेतुं ‘‘कथ’’न्तिआदि आरद्धं. तत्थ तण्हापच्चयनिब्बत्ताति तण्हापच्चया निब्बत्ता. पटिसन्धिक्खणे पुरिमतण्हासमुदया आहारानं समुदयदस्सनेनेव पवत्तिक्खणेपि उपादिन्नकआहारसमुदयो दस्सितो होतीति तं अनामसित्वा अनुपादिन्नकानं तण्हासमुदयं दस्सेतुं ‘‘यस्मा पना’’तिआदि वुत्तं. इधाति इमस्मिं सुत्ते मिस्सित्वा कथिता अविसेसितत्ता. सहजाततण्हापच्चयनिब्बत्तोति एत्थ सहजातग्गहणं असहजाततण्हापच्चयनिब्बत्तोपि अनुपादिन्नकआहारो लब्भतीति दस्सनत्थं. सो पन असहजाततण्हापच्चयनिब्बत्ततासामञ्ञेनपि यथावुत्तउपादिन्नकाहारेन संसयं जनेय्याति न उद्धटो, न च एतं कारणं ‘‘रागं उपनिस्साय दोमनस्सं उप्पज्जती’’ति वचनतो, तण्होपनिस्सयपटिघचित्तसमुट्ठानाय च ओजाय वसेन अनुपादिन्नकआहारस्स लब्भनतो. कथं पन तण्हा ओजाय उपनिस्सयपच्चयो; न हि पट्ठाने कत्थचि रूपस्स उपनिस्सयपच्चयो वुत्तो अत्थीति. नायं विरोधो ‘‘यस्मिं सति यं होति, सो तस्स उपनिस्सयो’’ति सुत्तन्तनयस्स अधिप्पेतत्ता यथावुत्तत्थसम्भवतो. तेनेवाह ‘‘इमिस्सा…पे… तण्हाय निरोधेना’’ति.

कारणे सब्बसो निरुद्धे फलम्पि सब्बसो निरुज्झतीति आह ‘‘आहारनिरोधो पञ्ञायती’’ति. आहारानं दुक्खसच्चेकदेसत्ता आहारग्गहणं दुक्खसच्चग्गहणमेव होतीति आह ‘‘इध चत्तारिपि सच्चानि सरूपेनेव वुत्तानी’’ति. सच्चदेसना दुक्खादीनं यावदेव परिञ्ञेय्यादिभावसन्दस्सनत्था, तस्मा जरामरणादीसु परिञ्ञेय्यादिभावो असम्मोहतो सल्लक्खेतब्बोति दस्सेन्तो ‘‘सब्बत्थ असम्मुय्हन्तेन सच्चानि उद्धरितब्बानी’’ति आह.

आहारवारवण्णना निट्ठिता.

सच्चवारवण्णना

९१. येन येन परियायेन ब्याकरोतीति येन येन दुक्खादिजरामरणादिपरियायेन अरियसच्चानि सङ्खेपतो च वित्थारतो च कथेति. दुक्खन्ति दुक्खसच्चं दुक्खं, न दुक्खमत्तं.

सच्चवारवण्णना निट्ठिता.

जरामरणवारवण्णना

९२. तेसं तेसन्ति ब्यापनिच्छावसेनायं निद्देसो कतो, तस्मा यथा ‘‘गामो गामो रमणीयो’’ति वुत्ते रमणीयताय तादिसा सब्बेपि गामा सङ्गहं गच्छन्ति, एवं ‘‘तेसं तेसं सत्तानं जाती’’ति वुत्ते जातिसङ्खातविकारवसेन सब्बेपि सत्ता सङ्गहं गच्छन्ति. तेनाह ‘‘सङ्खेपतो अनेकेसं सत्तानं साधारणनिद्देसो’’ति.

गतिजातिवसेनाति (सं. नि. टी. २.१.२) पञ्चगतिवसेन, तत्थापि एकेकाय गतिया खत्तियादिभुम्मदेवादिहत्थिआदिजातिवसेन च. निकिय्यन्ति सत्ता एत्थ, एतेन वाति निकायो, गोत्तचरणादिविभागो. जराय सभावो नाम वयोहानि, तस्मा जराति वयोहानिसङ्खातस्स सभावस्स निद्देसो, पाकटजरावसेन निद्देसो खण्डिच्चादिवसेन गहणतो. जीरणमेव जीरणता, जीरन्तस्स वा आकारो ता-सद्देन वुत्तो. तेनाह ‘‘अयं आकारनिद्देसो’’ति. दन्तादीनं वसेन खण्डं जातं एतस्साति खण्डितो, पुग्गलो. तस्स भावो खण्डिच्चं. पलितं एतस्स अत्थीति पलितो, तस्स भावो पालिच्चं. वलि तचो एतस्साति वलित्तचो, तस्स भावो वलित्तचता. इमे खण्डिच्चादयो जरा. विकारानं दस्सनवसेनाति विपत्तिदस्सनवसेन. वातस्साति महतो वातक्खन्धस्स. खण्डिच्चादिवसेन गतमग्गो पाकटो, तस्मा खण्डिच्चादिग्गहणं जराय किच्चनिद्देसोति वुत्तन्ति दस्सेति. न च खण्डिच्चादीनेव जराति कललकालतो पभुति पुरिमरूपानं जरापत्तक्खणे उप्पज्जमानानि पच्छिमरूपानि परिपक्करूपानुरूपानि परिणतपरिणतानि उप्पज्जन्तीति अनुक्कमेन सुपरिणतरूपानं परिपाककाले उप्पज्जमानानि खण्डिच्चादिसभावानि उप्पज्जन्ति, तानि उदकादिमग्गेसु तिणरुक्खसंभग्गतादयो विय परिपाकगतमग्गसङ्खातेसु परिपक्करूपेसु उप्पन्नानि ‘‘जराय गतो मग्गो’’इच्चेव वुत्तानि, न जराति.

पकतियाति फलविपच्चनपकतिया, जराय वा पापुणितब्बं फलमेवपकति, ताय जरा दीपिता. सुप्पसन्नानीति सुट्ठु पसन्नानि. तमेव सुप्पसन्नतं किच्चतो दस्सेतुं ‘‘सुखुमम्पी’’तिआदि वुत्तं. तिक्खविसदता हि तेसं इन्द्रियानं सुप्पसन्नता. आलुळितानीति आकुलानि. अविसदानीति अब्यत्तानि.

कामं रूपधम्मेसुपि खणिकजरा दुरुपलक्खिता पटिच्छन्नाव, सा पन यस्मा सन्तानवसेन पवत्तिया परिब्यत्ताव होतीति ‘‘पाकटजरा’’इच्चेव वुत्ता. अवीचि निरन्तरा जरा अवीचिजरा सति सन्ताने सत्तानं अनुप्पबन्धतो. ततो अञ्ञेसूति मन्ददसकादीसु पुब्बदसकादिपरिच्छेदतो अञ्ञेसु यथावुत्तेसु. अन्तरन्तराति तेसु एव वुत्तप्पकारेसु पुरिमदसकादितो पच्छिमदसकादीनं अन्तरन्तरा. वण्णविसेसादीनन्ति वण्णविसेससण्ठानविसेससम्फस्सविसेसादीनं.

वचनकवसेनाति क-कारेन हि पदं वड्ढेत्वा वुत्तं, तस्मा चवनं चुतीति वुत्तं होति. तं पन एकचतुपञ्चवोकारभवेसु चुतिया अविसेसतो गहणन्ति आह ‘‘एकचतुपञ्चक्खन्धानं सामञ्ञवचन’’न्ति. चवनकवसेनाति वा चवनकस्स पुग्गलस्स वसेनाति अत्थो. चवनमेव चवनताति आह ‘‘भाववचनेना’’ति. लक्खणनिदस्सनन्ति वयसङ्खातस्स लक्खणस्स निदस्सनं. चवन्तस्स वा आकारो ता-सद्देन वुत्तो ‘‘चवनता’’ति. भिज्जनं भेदोति वुत्तं ‘‘चुतिक्खन्धानं भङ्गुप्पत्तिपरिदीपन’’न्ति. यथा भिन्नस्स घटस्स केनचि परियायेन घनघटभावेन ठानं नत्थि, एवं भिन्नानं खन्धानन्ति चवनं अन्तरहितं नामाति आह ‘‘अन्तरधानन्ति…पे… परिदीपन’’न्ति. यो मच्चूति वुच्चति भेदो, यञ्च मरणं पाणचागो, तदुभयं एकज्झं कत्वा वुत्तं ‘‘मच्चु मरण’’न्ति एवं वा एत्थ अत्थो दट्ठब्बो. कालस्स अन्तकस्स किरियाति या लोके वुच्चति, सा चुति, मरणन्ति अत्थो. चवनकालो एव वा अनतिक्कमनीयत्ता विसेसेन कालोति वुत्तोति तस्स किरिया अत्थतो चुतिक्खन्धानं भेदप्पत्तियेव. ‘‘चुति चवनता’’तिआदिना पुब्बे वोहारमिस्सकेन निद्दिट्ठं.

इदानि निब्बत्तितपरमत्थनयेनेव निद्देसोति दस्सेतुं ‘‘परमत्थेन दीपेतु’’न्ति वुत्तं. ‘‘चवनकवसेना’’तिआदिना हि पुग्गलवसेन च वोहाराधिट्ठाना संवण्णना कता. न किञ्चि कळेवरं निक्खिपकि ओपपातिकानं चुतिक्खन्धानं अन्तरधानमेवहोति, ततो परं उतुसमुट्ठानरूपसन्तति न पवत्तति. ‘‘जातिसमुदया’’तिआदीसु यं वत्तब्बं, तं ‘‘तण्हासमुदया’’तिआदीसु वुत्तनयनेव सक्का विञ्ञातुन्ति न वुत्तं.

जरामरणवारवण्णना निट्ठिता.

जातिवारवण्णना

९३. जायनट्ठेनातिआदि आयतनवसेन योनिवसेन च द्वीहि द्वीहि पदेहि सब्बसत्ते परियादियित्वा जातिं दस्सेतुं वुत्तं. सम्मोहविनोदनियं (विभ. अट्ठ. १९१) पन ‘‘जायमानकवसेन जाति, सञ्जायनवसेन सञ्जाती’’ति वुत्तत्ता तत्थ एकेकेनेव पदेन सब्बसत्ते परियादियित्वा जातिं दस्सेतीति दट्ठब्बं. सम्पुण्णा जाति सञ्जातीति कत्वा ‘‘सा परिपुण्णायतनवसेन युत्ता’’ति वुत्तं. एतेनेव केवलं जातिसद्देन वुत्ताय जातिया अपरिपुण्णायतनता दट्ठब्बा. अभिब्यत्ता निब्बत्ति अभिनिब्बत्ति, पाकटा निब्बत्तीति अत्थो. ‘‘तेसं तेसं सत्तानं…पे… अभिनिब्बत्ती’’ति सत्तवसेन पवत्तत्ता वोहारदेसना.

तत्र तत्राति एत्थ चतुवोकारभवे द्विन्नं, एकवोकारभवे द्विन्नं, सेसरूपधातुयं पटिसन्धिक्खणे उप्पज्जमानानं पञ्चन्नं, कामधातुयं विकलाविकलिन्द्रियवसेन सत्तन्नं नवन्नं दसन्नं, पुन दसन्नं, एकादसन्नञ्च आयतनानं वसेन सङ्गहो वेदितब्बो. यदिपि चुतिक्खन्धा अनन्तरानं पटिसन्धिकधम्मानं अनन्तरादिना पच्चया होन्ति, ये पन समुदया अजनका, ते एत्थ उपपत्तिभवोति अधिप्पेता. जनको एव भवोति अधिप्पेतोति दस्सेन्तो ‘‘जातिया पच्चयभूतो कम्मभवो वेदितब्बो’’ति आह.

जातिवारवण्णना निट्ठिता.

भववारवण्णना

९४. भावनभवनट्ठेन भवो दुविधो. तत्थ कम्मभवो ‘‘भवति एतस्मा उपपत्तिभवो’’ति भावनट्ठेन भवो. अट्ठकथायं पन उपपत्तिभवं ‘‘भवतीति भवो’’ति वत्वा तस्स कारणत्ता कम्मं फलूपचारेन भवोति अयमत्थो वुत्तो, उभयत्थापि उपपत्तिभवहेतुभावनेत्थ कम्मस्स कम्मभवपरियायोति दस्सितं होति. सब्बथापीति भावनभवनकुसलाकुसलउपपत्तिसम्पत्तिभवहीनपणीतादिना सब्बप्पकारेनपि. कामभवोति वुत्तं कामतण्हाहेतुकतो कामतण्हाय आरम्मणभावतो च. रूपभवूपगकम्मं रूपभवो, तथा अरूपभवूपगकम्मं अरूपभवो, तंतंनिब्बत्तक्खन्धा रूपारूपुपत्तिभवा, रूपारूपभवभावो पन तेसं ‘‘कामभवो’’ति एत्थ वुत्तनयेनेव वेदितब्बो.

भववारवण्णना निट्ठिता.

उपादानवारवण्णना

९५. उपादानन्ति चतुब्बिधम्पि उपादानं. यथा हि कामस्सादवसेन, भवस्सादवसेन वा तंतंसुगतिभवूपगं कम्मं करोन्तस्स कामुपादानं, एवं उच्छेदादिमिच्छाभिनिवेसवसेनाति चत्तारिपि उपादानानि यथारहं तस्स तस्स कुसलकम्मभवस्स उपनिस्सयवसेनेव पच्चया होन्ति, अकुसलकम्मभवस्स असहजातस्स अनन्तरस्स उपनिस्सयवसेनपि आरम्मणवसेनपि. सहजातस्स कामुपादानं सहजात-अञ्ञमञ्ञ-निस्सय-सम्पयुत्त-अत्थि-अविगत-हेतु-वसेन सत्तधा, सेसउपादानानि तत्थ हेतुपच्चयभावं पहाय मग्गपच्चयं पक्खिपित्वा सत्तधाव पच्चया होन्ति. अनन्तरस्स पन अनन्तरसमनन्तरअनन्तरूपनिस्सयनत्थिविगतासेवनवसेन पच्चया होन्ति. तस्सिदम्पि सहजातादीति आदि-सद्देन सङ्गहितन्ति दट्ठब्बं. वत्थुकामं उपादियति चित्तं, पुग्गलो वा एतेनाति अत्थो. तन्ति वत्थुकामं. कामेतीति कामो च सो उपादियतीति उपादानञ्चाति योजना. वुत्तनयेनाति अभिधम्मे वुत्तनयेन.

सस्सतो अत्ताति इदं पुरिमदिट्ठिं उपादियमानं उत्तरदिट्ठिं निदस्सेतुं वुत्तं. यथा एसा दिट्ठि दळ्हीकरणवसेन पुरिमं पुरिमं उत्तरा उत्तरा उपादियति, एवं ‘‘नत्थि दिन्न’’न्तिआदिकापीति. अत्तग्गहणं पन अत्तवादुपादानन्ति नयिदं दिट्ठुपादानदस्सनन्ति दट्ठब्बं. लोको चाति अत्तग्गहणविनिमुत्तगहणं दिट्ठुपादानभूतं इध पुरिमदिट्ठिउत्तरदिट्ठिवचनेहि वुत्तन्ति वेदितब्बं. सब्बदिट्ठिगतस्स ‘‘दिट्ठुपादान’’न्ति एतं अधिवचनं ‘‘सब्बापि दिट्ठि दिट्ठुपादान’’न्ति वचनतो.

सीलब्बतं उपादियन्तीति सीलब्बतं ‘‘सुद्धिमग्गो’’ति उपादियन्ति. एतेन मिच्छाभिनिवेसेन. सयं वा तं मिच्छाभिनिवेससहगतं. सीलब्बतसहचरणतो सीलब्बतञ्च तं दळ्हग्गाहभावतो उपादानञ्चाति सीलब्बतुपादानं. एवं सुद्धीति अभिनिवेसतोति एवं गोसीलगोवतादिचरणेन संसारसुद्धीति अभिनिवेसभावतो. एतेन तं सहचरणतो अभिनिवेसस्स तंसद्दारहतं दस्सेति.

वदन्तीति ‘‘अत्थि मे अत्ता’’तिआदिना वोहरन्ति. एतेन दिट्ठिगतेन. अत्तवादमत्तमेवाति अत्ताति वाचामत्तमेव. एतेन वाचावत्थुमत्तमेतं, यदिदं बाहिरकपरिकप्पितो अत्ताति दस्सेति.

तण्हा कामुपादानस्साति एत्थ ‘‘तत्थ कतमं कामुपादानं? यो कामेसु कामच्छन्दो कामरागो कामनन्दी कामतण्हा कामस्नेहो कामपरिळाहो काममुच्छा कामज्झोसानं. इदं वुच्चति कामुपादान’’न्ति वचनतो तण्हादळ्हत्तं कामुपादानं. तण्हादळ्हत्तन्ति च पुरिमतण्हाउपनिस्सयपच्चयतो दळ्हभूता उत्तरतण्हा एव. केचि पनाहु –

‘‘अप्पत्तविसयपत्थना तण्हा अन्धकारे चोरस्सहत्थप्पसारणं विय, सम्पत्तविसयग्गहणं उपादानं तस्सेव भण्डग्गहणं विया’’ति. अप्पिच्छसन्तुट्ठिपटिपक्खा एते धम्मा परियेसनारक्खदुक्खमूलानि, तस्मा वुत्तलक्खणा तण्हा वुत्तलक्खणस्सेव उपादानस्स अनानन्तरस्स उपनिस्सयवसेन पच्चयो, आरम्मणादिवसेनपि पच्चयो होतियेव, अनन्तरादीनं पन अनन्तरादिवसेन पच्चयो. सब्बस्सपि हि लोभस्स तण्हापरियायोपि कामुपादानपरियायोपि लब्भतेवाति. अवसेसानन्ति दिट्ठुपादानादीनं. सहजातादिवसेनाति सहजातानं सहजातादिवसेन, असहजातानं अनन्तरउपनिस्सयादिवसेनाति सब्बं हेट्ठा वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.

उपादानवारवण्णना निट्ठिता.

तण्हावारवण्णना

९६. ‘‘चक्खुसम्फस्सो’’तिआदि फस्सस्स मातितो नामं विय पुत्तस्स वत्थुतो तस्स निस्सयभावेन उप्पत्तिहेतुत्ता, आरम्मणं पन केवलं उप्पत्तिहेतूति वुत्तं ‘‘सेट्ठि…पे… नाम’’न्ति. कामरागभावेनाति वत्थुकामस्स रज्जनवसेन. रूपं अस्सादेन्तीति रुपारम्मणं तण्हाभिनन्दनावसेन अभिरममाना एव अस्सादेन्ती. निच्चन्तिआदिना दिट्ठाभिनन्दनामुखेन रूपं अभिरमन्ती. पेच्च न भविस्सतीति भिज्जित्वा न होति पुन अनुप्पज्जनतो. तथा सद्दकण्हादयोपीति यथा रूपतण्हा कामरागभावेन सस्सतरागवसेन उच्छेदरागवसेनाति च पवत्तिया तिस्सो तण्हा, तथा सद्दतण्हा गन्धरसफोट्ठब्बधम्मतण्हापि. तण्हाविचरितानीति तण्हासमुदाचारा, समुदाचारवसेन पवत्ततण्हाति अत्थो.

अज्झत्तिकस्सुपादायाति (विभ. अट्ठ. ९७३; सं. नि. टी. २.२.२) अज्झत्तिकं खन्धपञ्चकं उपादाय. उपयोगत्थे हि इदं सामिवचनं. अस्मीति होतीति यदेतं अज्झत्तं खन्धपञ्चकं उपादाय तण्हामानदिट्ठिवसेन समूहगाहतो अस्मीति एवं होति, तस्मिं सतीति अत्थो. इत्थस्मीति होतीति खत्तियादीसु ‘‘इदंपकारो अह’’न्ति एवं तण्हामानदिट्ठिवसेन होतीति इदमेत्थ अनुपनिधाय गहणं. एवमादिनाति आदि-सद्देन ‘‘एवंस्मीति, अञ्ञथास्मीति, भविस्सन्ति, इत्थं भविस्सन्ति, एवं भविस्सन्ति, अञ्ञथा भविस्सन्ति, असस्मीति, सतस्मीति, सियन्ति, इत्थं सियन्ति, एवं सियन्ति, अञ्ञथा सियन्ति, अपाहं सियन्ति, अपाहं इत्थं सियन्ति, अपाहं एवं सियन्ति, अपाहं अञ्ञथा सिय’’न्ति (विभ. ९७३) इमेसं तण्हाविचरितानं गहणं. तत्थ एवंस्मीति इदं समतो उपनिधाय गहणं, यथा अयं खत्तियो, यथा अयं ब्राह्मणो, एवं अहम्पीति अत्थो. अञ्ञथास्मीति इदं असमणो उपनिधाय गहणं, यथा अयं खत्तियो, यथा अयं ब्राह्मणो, ततो अञ्ञथा अहं हीनो वा अधिको वाति अत्थो. इति इमानि पुब्बे वुत्तानि द्वेति एतानि पच्चुप्पन्नवसेन चत्तारि तण्हाविचरितानि. भविस्सन्तिआदीनि पन चत्तारि अनागतवसेन वुत्तानि. तेसं पुरिमचतुक्के वुत्तनयेनेव अत्थो वेदितब्बो. असस्मीति असतीति असं. निच्चस्सेतं अधिवचनं, तस्मा सस्सतो अस्मीति अत्थो. सतस्मीति सीदतीति सतं. अनिच्चस्सेतं अधिवचनं, तस्मा असस्सतो अस्मीति अत्थो. इति इमानि द्वे सस्सतुच्छेदवसेन वुत्तानि. इतो परानि सियन्तिआदीनि चत्तारि संसयपरिवितक्कवसेन वुत्तानि, तानि पुरिमचतुक्के वुत्तनयेन अत्थतो वेदितब्बानि. अपाहं सियन्तिआदीनि चत्तारि ‘‘अपि नामाहं भवेय्य’’न्ति एवं पत्थनाकप्पनवसेन वुत्तानि, तानि पुरिमचतुक्के वुत्तनयेनेव वेदितब्बानि.

एत्थ च सस्सतुच्छेदवसेन वुत्ता द्वे दिट्ठिसीसा नाम, अस्मि, भविस्सं, सियं, अपाहं सियन्ति एते पन चत्तारो सुद्धसीसा एव, ‘‘इत्थस्मी’’तिआदयो तयो तयोति द्वादस सीसमूलका नाम. एवमेतानि द्वे दिट्ठिसीसा, चत्तारो सुद्धसीसा, द्वादस सीसमूलकाति अज्झत्तिकस्सुपादाय अट्ठारस्स तण्हाविचरितानि वेदितब्बानि.

बाहिरस्सुपादायाति बाहिरं खन्धपञ्चकं उपादाय. इदम्पि हि उपयोगत्थे सामिवचनं. इमिनाति इमिना रुपेन वा…पे… विञ्ञाणेन वाति एवं रूपादीसु एकमेव ‘‘अह’’न्ति, इतरं किञ्चनपलिबोधभावेन गहेत्वा तण्हादिवसेन ‘‘अस्मी’’ति अभिनिविसति, ‘‘इमिना’’ति अयमेत्थ विसेसो. अस्मीति इमिना खग्गेन वा छत्तेन वा अभिसेकेन वा ‘‘खत्तियोहमस्मी’’ति अभिनिविसति. बाहिररूपादिनिस्सितानीति बाहिरानि परसन्ततिपरियापन्नानि रूपवेदनादीनि निस्सितानि. अट्ठारसाति इमिना ‘‘अस्मी’’तिआदिनयप्पवत्तानि अट्ठारस, तानि पुब्बे वुत्तनयेनेव वेदितब्बानि. ‘‘इमिना’’ति हि अयमेवेत्थ विसेसो, तस्मा ‘‘द्वे दिट्ठिसीसा’’तिआदिना वुत्तनयेनेव निद्धारेत्वा वेदितब्बा. उभयं पन एकज्झं कत्वा आह ‘‘छत्तिंसा’’ति.

निद्देसत्थेनाति ‘‘छयिमे आवुसो तण्हाकाया’’तिआदिनिद्देसपाळिया अत्थवचनेन. निद्देसवित्थाराति तस्स च निद्देसस्स अट्ठसततण्हाविचरितवसेन वित्थारेन. वित्थारस्स च पुन सङ्गहतोति द्वीहि आकारेहि वित्थारितस्स अट्ठारसतण्हाविचरितपभेदस्स छळेव तिस्सोयेवाति च पुन सङ्गहणतो च.

विपाकवेदना अधिप्पेता विसेसतो अत्तानं अस्सादेतब्बतो. तमेव हिस्सा अस्सादेतब्बतं पकासेतुं ‘‘कथ’’न्तिआदि वुत्तं. अस्सादनेनाति अभिरतिया. ममायन्ताति धनायन्ता. चित्तकारादीनन्ति आदि-सद्देन इट्ठवण्णारम्मणदायकानं सङ्गहो. सिप्पसन्दस्सनकादीनन्ति आदि-सद्देन वेज्जादीनं सङ्गहो. वेज्जा हि रसायतनोजावसेन तदुपत्थम्भितवसेन च धम्मारम्मणस्स दायका. स्वायं आदि-सद्दो ‘‘वीणावादकादी’’तिआदिना पच्चेकञ्च योजेतब्बो, पुत्तं ममायन्ताति पुत्तं सम्पियायन्ता. पुत्तो विय चेत्थ वेदना दट्ठब्बा, सप्पायसप्पिखीरादीनि विय वेदनाय पच्चयभूतानि इट्ठरूपादिआरम्मणानि, धाति विय रूपादिछळारम्मणदायका चित्तकारादयो दट्ठब्बा.

तण्हावारवण्णना निट्ठिता.

वेदनावारवण्णना

९७. चक्खुसम्फस्सजा एव वेदना अतीतादिभेदभिन्ना रासिवसेन एकज्झं गहेत्वा एको वेदनाकायो यथा वेदनाक्खन्धो, एवं सोतसम्फस्सजादिकाति पाळियं ‘‘छयिमे आवुसो वेदनाकाया’’ति वुत्तन्ति आह ‘‘वेदनाकायाति वेदनासमूहा’’ति. चक्खुसम्फस्सतो जाता चक्खुसम्फस्सजा वेदना. सा पन उपादिन्नापि अनुपादिन्नापि, तदुभयस्सपि सङ्गण्हन्तेन अत्थवण्णनाय कतत्ता आह ‘‘अयं तावेत्थ सब्बसङ्गाहिककथा’’ति. इदानि ‘‘विपाकविधि अय’’न्ति उपादिन्नयेव गण्हन्तो ‘‘विपाकवसेना’’तिआदिमाह. मनोद्वारे मनोविञ्ञाणधातुसम्पयुत्ताति तदारम्मणमनोविञ्ञाणधातुसम्पयुत्ता.

अवसेसानन्ति सम्पटिच्छनादिवेदनानं. उपनिस्सयादीति आदि-सद्देन अनन्तरादीनं सङ्गहो दट्ठब्बो. अनन्तरानञ्हि अनन्तरादिवसेन, इतरेसं उपनिस्सयवसेन फस्सो पच्चयो होति, मनोद्वारे पन तदारम्मणवेदनानं मनोसम्फस्सो उपनिस्सयवसेन पच्चयो. अद्वारिकानन्ति द्वाररहितानं. न हि पटिसन्धिआदिवेदनानं किञ्चि द्वारं अत्थि. सहजातमनोसम्फस्ससमुदयाति एतेनस्स तासं सहजातकोटिया पच्चयभावमाह.

वेदनावारवण्णना निट्ठिता.

फस्सवारवण्णना

९८. चक्खुं निस्साय उप्पन्नो सम्फस्सो चक्खुसम्फस्सो. पञ्चवत्थुकाति चक्खादिपञ्चवत्थुका चक्खादिपञ्चवत्थुसन्निस्सया. ‘‘उपादिन्नककथा एसा’’ति बावीसतिग्गहणं, पवत्तिकथाभावतो लोकियग्गहणं. विपाकमनसम्पयुत्तफस्साति विपाकमनोविञ्ञाणसम्पयुत्ता फस्सा. पच्चयुप्पन्नेन विय पच्चयेनपि उपादिन्नकेनेव भवितब्बन्ति ‘‘छन्नं चक्खादीनं आयतनान’’न्ति वुत्तं.

फस्सवारवण्णना निट्ठिता.

सळायतनवारवण्णना

९९. निदस्सनमत्तञ्चेतं, तस्मा यथा एत्थ अरूपलोकापेक्खाय छट्ठायतनञ्च सळायतनञ्च सळायतनन्ति एकसेसो इच्छितब्बो, एवं येसं पच्चयुप्पन्नो उपादिन्नो, पच्चयो पन अनुपादिन्नोतिपि इच्छितब्बो. तेसं मतेन बाहिरायतनवसेनपि एकसेसो वेदितब्बो ‘‘छट्ठायतनञ्च सळायतनञ्च सळायतनञ्च सळायतन’’न्ति. विसुद्धिमग्गोपि इमस्स आगमस्स अत्थसंवण्णनाति आह ‘‘विसुद्धिमग्गे…पे… वुत्तनयमेवा’’ति. एस नयो अञ्ञत्थापि विसुद्धिमग्गग्गहणे.

सळायतनवारवण्णना निट्ठिता.

नामरूपवारवण्णना

१००. नमनलक्खणन्ति आरम्मणाभिमुखं नमनसभावं तेन विना अपवत्तनतो. रुप्पनं सीतादिविरोधिपच्चयसन्निपाते विसदिसुप्पत्ति. इमे पन तयोतिआदिना सब्बचित्तुप्पादसाधारणवसेनेव तंसङ्खारक्खन्धग्गहणं, तस्मा ये यत्थ असाधारणा, तेपि अत्थतो गहितायेवाति दस्सेति.

उपादियित्वाति पच्चये कत्वा. पच्चयकरणमेव हि पच्चयुप्पन्नस्स पच्चयभूतधम्मानं उपादियनं. समूहसम्बन्धे सामिवचनं एतन्ति ‘‘समूहत्थे एतं सामिवचन’’न्ति वुत्तं तेन विना सम्बन्धस्स अभावतो. तेनाति तस्मा. तं सब्बम्पीति तं भूतुपादायपभेदं सब्बम्पि सत्तवीसतिविधं. यस्स नामस्साति चतुवोकारभवे नामस्स. विञ्ञाणम्पि तप्परियापन्नमेव वेदितब्बं. रूपस्साति एकवोकारभवे रूपस्स. विञ्ञाणं पन पञ्चवोकारभवे सङ्खारविञ्ञाणमेव. यस्स पञ्चवोकारभवे नामरूपस्स. तस्स वसेनाति सहजातस्स सहजातादिवसेन, अनन्तरस्स अनन्तरादिवसेन, इतरस्स उपनिस्सयादिवसेन तस्स नामस्स यथारहं तस्स तस्स विञ्ञाणस्स पच्चयभावो वेदितब्बो.

नामरूपवारवण्णना निट्ठिता.

विञ्ञाणवारवण्णना

१०१. तेभूमकविपाकग्गहणे कारणं हेट्ठा वुत्तमेव. सङ्खारो यस्स विञ्ञाणस्साति एत्थ अट्ठविधोपि कामावचरपुञ्ञाभिसङ्खारो सोळसविधस्स कामावचरविपाकविञ्ञाणस्स, पञ्चविधोपि रूपावचरपुञ्ञाभिसङ्खारो पञ्चविधस्स रूपावचरविपाकविञ्ञाणस्स, द्वादसविधोपि अपुञ्ञाभिसङ्खारो सत्तविधस्स अकुसलविपाकविञ्ञाणस्स, चतुब्बिधोपि आनेञ्जाभिसङ्कारो चतुब्बिधस्स अरूपावचरविपाकविञ्ञाणस्स यथारहं पटिसन्धिपवत्तीसु कम्मपच्चयेन चेव उपनिस्सयपच्चयेन च पच्चयो होति. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. २.६२०) वुत्तनयेन वेदितब्बो.

विञ्ञाणवारवण्णना निट्ठिता.

सङ्खारवारवण्णना

१०२. अभिसङ्खरणलक्खणोति अभिसञ्चेतयितसभावो, आयूहनलक्खणोति अत्थो. चोपनवसेनाति कायविञ्ञत्तिसङ्खातचोपनवसेन. तेन पञ्चद्वारिकचेतना पटिक्खिपति. वचनभेदवसेनाति वाचानिच्छारणवसेन. वचीविञ्ञत्तिसमुट्ठापनवसेनाति अत्थो. यथावुत्ता वीसति, नव महग्गतकुसलचेतना चाति एकूनतिंस मनोसञ्चेतना. ‘‘कुसलानं उपनिस्सयवसेना’’ति वुत्तं, एकच्चानं आरम्मणवसेनपीति वत्तब्बं. सहजातादिवसेनाति सहजात-अञ्ञमञ्ञ-निस्सय-सम्पयुत्त-अत्थि-अविगतहेतुवसेन, अनन्तरानं अनन्तरसमनन्तरअनन्तरूपनिस्सयनत्थिविगतासेवनसेन पच्चयो. अपि-सद्देन उपनिस्सयं सङ्गण्हाति.

सङ्खारवारवण्णना निट्ठिता.

अविज्जावारवण्णना

१०३. ‘‘दुक्खसच्चेअञ्ञाण’’न्ति सङ्खेपतो वुत्तमत्थं विवरितुं ‘‘तत्था’’तिआदि आरद्धं. तन्ति अञ्ञाणं. सतिपि पहातब्बत्ते परिञ्ञेय्यत्तवसेन अन्तोगधं. दुक्खसच्चञ्चस्साति वत्थुसङ्खातं सम्पयुत्तखन्धसङ्खातञ्च दुक्खसच्चं अस्स अञ्ञाणस्स. तं हिस्स निस्सयपच्चयो होति. तस्साति दुक्खसच्चस्स. याथावलक्खणपटिवेधनिवारणेनाति सङ्खतअविपरीतसभावपटिविज्झनस्स निवारणेन. एतेनस्स परिञ्ञाभिसमयसङ्खातस्स अरियमग्गपटिवेधस्स विबन्धकभावमाह. ञाणप्पवत्तियाति ‘‘इदं दुक्खं, एत्तकं दुक्ख’’न्ति अनुबुज्झनाकाराय पुब्बभागञाणप्पवत्तिया. एत्थाति दुक्खसच्चे. अप्पदानेनाति अविस्सज्जनेन. एतेनस्सा अनुबोधञाणस्सपि विबन्धकतमाह.

तीहि कारणेहि वेदितब्बं अन्तोगधाभावतो. इध सम्पयुत्तखन्धवसेनेव वत्थुतो समुदये अञ्ञाणं दट्ठब्बं. एकेनेवाति इतरं कारणत्तयं पटिक्खिपति. यदिपि अञ्ञाणं निरोधमग्गे आरम्मणं न करोति, कुतो तदन्तोगधतब्बत्थुता, ते पन जानितुकामस्स तप्पटिच्छादनवसेन अनिरोधमग्गेसु निरोधमग्गग्गाहहेतुतावसेन च पवत्तमानं ‘‘निरोधे पटिपदायञ्च अञ्ञाण’’न्ति वुच्चति. तेनाह ‘‘पटिच्छादनतो’’तिआदि. तस्सत्थो वुत्तोयेव. गम्भीरत्ताति सभावेनेव गम्भीरत्ता. अगाधअपतिट्ठाभावेन तंविसयस्स ञाणस्स उप्पादेतुं असक्कुणेय्यत्ता दुद्दसं. पुरिमं पन सच्चद्वयं. वञ्चनीयट्ठेनाति वञ्चकभावेन अयाथावभावेन उपट्ठानतो दुद्दसत्ता गम्भीरं, न सभावतो, तस्मा तंविसयं अञ्ञाणं उप्पज्जति. तत्थाति तस्मिं पुरिमसच्चद्वये अनिच्चादिसभावलक्खणस्स दुद्दसत्ता एव निच्चादिविपल्लासवसेन पवत्तति अञ्ञाणन्ति आनेत्वा सम्बन्धितब्बं.

इदानि निद्देसविभागेनपि अविज्जाय सच्चेसु पवत्तिविभागं दस्सेतुं ‘‘अपिचा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ दुक्खेति एत्तकेन भुम्मनिद्देसेन. सङ्गहतोति परिञ्ञेय्यताय दुक्खेन सङ्गहेतब्बतो. तेन निद्धारणत्थं दस्सेति. दुक्खस्मिञ्हि अविज्जा निद्धारीयति, न अञ्ञस्मिं. वत्थुतोति आधारत्थं. दुक्खसन्निस्सया हि अविज्जा. आरम्मणतोति विसयत्थं तं आरब्भ पवत्तनतो. किच्चतोति ब्यापनत्थं छादनवसेन तं ब्यापेत्वा पवत्तनतो. इमिना नयेन सेसेसुपि अत्थो वेदितब्बो. अविसेसतोति विसेसाभावतो, वुत्तनयेन दुक्खादीसु पवत्तिआकारविसेसं अग्गहेत्वाति अत्थो. सभावतोति सरसलक्खणतो. चतुन्नम्पि सच्चानं अजाननसभावा हि अविज्जा. कामरागभवरागा कामासवभवासवाति आह ‘‘सहजातादिवसेना’’ति. ननु अविज्जा एव अविज्जासवो, सो कथं अविज्जाय पच्चयोति आह ‘‘पुब्बुप्पन्ना’’तिआदि.

अविज्जावारवण्णना निट्ठिता.

आसववारवण्णना

१०४. आसववारे आसव-सद्दत्थो आसवविचारो च हेट्ठा वुत्तोयेव. कस्मा पनायं वारो वुत्तो, ननु अविज्जादिकाव पटिच्चसमुप्पाददेसनाति चोदनं सन्धाय ‘‘अयं वारो’’तिआदि आरद्धं. पटिच्चसमुप्पादपदेसूति पटिच्चसमुप्पादकोट्ठासेसु. द्वादसकोट्ठासा हि सत्थु पटिच्चसमुप्पाददेसना. तस्सापि पच्चयदस्सनवसेनाति नायं कापिलानं मूलपकति विय अप्पच्चया, अथ खो सप्पच्चयाति अविज्जायपि पच्चयदस्सनवसेन. आसवसमुदयेनाति अतीतभवे आसवानं समुदयेन एतरहि अविज्जाय समुदयो, एतरहि अविज्जाय समुदयेन अनागते आसवसमुदयोति एवं आसवाविज्जानं पच्चयपच्चयुप्पन्नकभावेन अपरापरं पवत्तमानं आदिकोटिअभावेनेव तन्निमित्तस्स संसारस्स आदिकोटिअभावतो अनमतग्गतासिद्धि वेदितब्बा.

द्वत्तिंस ठानानीति द्वत्तिंस सच्चप्पटिवेधकारणानि, द्वत्तिंस वा चतुसच्चकम्मट्ठानानि. इमम्हा सम्मादिट्ठिसुत्ताति याय अरियसावको सम्मादिट्ठि नाम होति, सा अरिया सम्मादिट्ठि एत्थ वुत्ताति सम्मादिट्ठिसुत्तं, इतो सम्मादिट्ठिसुत्ततो.

चतुसच्चपरियायेहीति चतुसच्चाधिगमकारणेहि. अरहत्तपरियायेहीति ‘‘सो सब्बसो रागानुसयं पहाया’’तिआदिना अरहत्ताधिगमकारणेहि. तेनाह ‘‘चतुसट्ठिया कारणेही’’ति.

आसववारवण्णना निट्ठिता.

सम्मादिट्ठिसुत्तवण्णनाय लीनत्थप्पकासना समत्ता.