८. सल्लेखसुत्तवण्णना

८१. ‘‘चुन्दो’’ति तस्स महाथेरस्स नामं, पूजावसेन पन महाचुन्दोति वुच्चति यथा ‘‘महामोग्गल्लानो’’ति. अत्तनो वा चुन्दं नाम भागिनेय्यत्थेरं उपादाय आयस्मतो सारिपुत्तत्थेरस्स भाता अयं महाथेरो ‘‘महाचुन्दो’’ति पञ्ञायित्थ यथा ‘‘महापन्थको’’ति. सायन्हसमयन्ति भुम्मत्थे एकं उपयोगवचनन्ति आह ‘‘सायन्हकाले’’ति. न हेत्थ अच्चन्त संयोगो सम्भवतीति. सत्तसङ्खारेहीति सद्धिविहारिकअन्तेवासिकउपासकादिसत्तेहि चेव रूपारम्मणादिसङ्खारेहि च. पटिनिवत्तित्वाति अपसक्कित्वा. निलीयनन्ति विवेचनं कायचित्तेहि ततो विवित्तता. एकीभावोति हि कायविवेकमाह, पविवेकोति चित्तविवेकं. ततो वुट्ठितोति ततो दुविधविवेकतो भवङ्गुप्पत्तिया, सब्रह्मचारीहि समागमेन च अपेतो. अभिवादापेत्वाति अभिवादं कारेत्वा. एवन्ति यथावुत्तअभिवादवसेन. पग्गय्हाति उन्नामेत्वा. अनुपच्छिन्नभवमूलानं ताव एवं अभिवादो होतु, उच्छिन्नभवमूलानं किमत्थियोति आह ‘‘एतं आचिण्णं तथागतान’’न्ति. तेन न तथागता सम्परायिकंयेव सत्तानं सुखं आसीसन्ति, अथ खो दिट्ठधम्मिकम्पीति दट्ठब्बं. कस्मा एवं तथागता अभिवदन्तीति तत्थ कारणमाह ‘‘सुखकामा ही’’तिआदि. पुथुकायाति बहू सत्तकाया. यक्खाति देवा. ते हि पूजनीयताय ‘‘यक्खा’’ति वुच्चन्ति. अभिवदन्तीति आसीसितमेवत्थं ञाणकरुणाहि अभिमुखं कत्वा वदन्ति.

याति अनियमतो गहिता नियमतो दस्सेन्तो ‘‘इमा’’ति आह. इमाति च आसन्नपच्चक्खवचनन्ति आह ‘‘अभिमुखं करोन्तोविया’’ति, तं तं दिट्ठिगतिकं चित्तगतं सम्मुखा विय करोन्तोति अत्थो. दिट्ठियोति पुरिमपदलोपेन पाळियं वुत्तन्ति दस्सेन्तो ‘‘मिच्छादिट्ठियो’’ति आह. सत्तेसु दिट्ठिगतचित्तुप्पादेसु उप्पज्जमाना, सत्तेसु वा विसयभूतेसु आरब्भ उप्पज्जमाना ‘‘सत्तेसु पातुभवन्ती’’ति वुत्ता. अत्तवादेनाति अत्तानं आरब्भ पवत्तेन वचनेन. पटिसंयुत्ताति ‘‘अत्थि अत्ता’’ति गाहे गाहणे च विसयभावेन पटिसंयुत्ता. दिट्ठिगतिकेन दिट्ठिं गाहन्तेहि गहणे गाहापणे च दिट्ठि दिट्ठिवादस्स विसयोति तेन पटिसंयुत्ता नाम होति. ‘‘अत्थि अत्ता’’ति एवं पवत्ता दिट्ठि इध अत्तवादपटिसंयुत्ता, न तस्सा विसयभूतो अत्ता. सा च विसयभावतो तथापवत्तेन वादेन पटिसंयुत्ता. लोकवादप्पटिसंयुत्ताति एत्थापि एसेव नयो. वीसति भवन्ति ततो परं अत्तवादवत्थुनो अभावा. पञ्चपि हि उपादानक्खन्धे पच्चेकं ‘‘अत्ता’’ति ते च अत्तनो निस्सयभावेन गण्हतो एतासं दिट्ठीनं सम्भवो, तब्बिनिमुत्तो पनायं विसयो अत्तग्गहणाकारो च नत्थीति. सस्सतो अत्ता च लोको चाति रूपादीसु अञ्ञतरं ‘‘अत्ता’’ति, ‘‘लोको’’ति वा गहेत्वा तं सस्सतो सब्बकालभावी निच्चो धुवोति. यथाह ‘‘रूपी अत्ता चेव लोको च सस्सतो चाति अत्तानञ्च लोकञ्च पञ्ञपेती’’तिआदि. सस्सतोतिआदीसु पठमो सस्सतवादवसेन अत्तग्गाहो, दुतियो उच्छेदवादवसेन, ततियो एकच्चसस्सतवादवसेन, चतुत्थो तक्कीवादवसेन पवत्तो, अमराविक्खेपवसेन वा पवत्तो अत्तग्गाहो. अन्तवाति अत्तनो परिच्छेदतावसेन. अनन्तवाति अपरिच्छेदतावसेन. अन्तवा च अनन्तवा चाति तदुभयवसेन, इतरो तक्कीवादवसेन पवत्तो अत्तग्गाहो. एवं पवत्तत्ता अट्ठ होन्तीति योजना.

आदिमेवाति आदिमनसिकारमेव. तं पन सरूपतो दस्सेन्तो ‘‘विपस्सनामिस्सकपठममनसिकारमेवा’’ति आह. अप्पत्वापि सोतापत्तिमग्गन्ति इमिना अवधारणेन निवत्तितं दस्सेति. नामरूपपरिच्छेदतो पभुति याव उदयब्बयदस्सनं, अयं इध आदिमनसिकारोति अधिप्पेतो पञ्ञाभावनाय आरम्भभावतो. उदयब्बयानुपस्सनासहितताय चस्स विपस्सनामिस्सकता वचनं. एवन्ति इमस्स अत्थवचनं ‘‘एत्तकेनेवउपायेना’’ति, यथावुत्तआदिमनसिकारेनाति अत्थो. एतासन्ति यथावुत्तानं अत्तवादलोकवादपटिसंयुत्तानं दिट्ठीनं. कामञ्च तासं तेन तदङ्गवसेन पहानं होतियेव, तं पन नाधिप्पेतं, तस्मा समुच्छेदवसेन पहानं पटिनिस्सग्गो च होतीति पुच्छति. सब्बसो समुच्छिन्नसंयोजनताय अनधिमानिकोपि समानो. ‘‘अरियधम्मो अधिगतो’’ति मानो अधिमानो, सो येसं अत्थि ते अधिमानिका, तेसं उदयब्बयञाणाधिगमेन अधिमानुप्पत्ति तदवसानो च मनसिकारोति अधिप्पेतो. तेन दिट्ठीनं पहानं न होतीति कथापनत्थं अयं पुच्छाति आह ‘‘अधिमानप्पहानत्थं पुच्छती’’ति. ‘‘आदिमेव नु खो…पे… पटिनिस्सग्गो होती’’ति अनभिसमेतावी विय वदन्तो अधिमाने ठितो विय होतीति आह ‘‘अधिमानिको विय हुत्वा’’ति. सोति थेरो. तेसं अत्थायाति तेसं अत्तनो अन्तेवासिकानं भगवता एतस्स मिच्छागाहस्स विवेचनत्थाय. थेरो किर धम्मसेनापति विय सद्धिं अत्तनो अन्तेवासिकेहि भगवन्तं उपसङ्कमि.

८२. यत्थाति विसये भुम्मं. दिट्ठीनञ्हि आरम्मणनिदस्सनमेतन्ति. यस्मा दिट्ठीनं अनुसयनभूमिपि समुदाचरणट्ठानम्पि खन्धा एव, तस्मा आह ‘‘यत्थ चेता दिट्ठियो उप्पज्जन्ती तिआदि पञ्चक्खन्धे सन्धाय वुत्त’’न्ति. रूपं अभिनिविस्साति ‘‘इदं रूपं मम अत्ता’’ति दिट्ठाभिनिवेसवसेन अभिनिविसित्वा आरब्भ. अभिनिविसमाना एव हि दिट्ठि नं आरम्मणं कत्वा उप्पज्जति. ‘‘सो अत्ता’’तिआदीसु यदिदं चक्खादिसङ्गहं रूपं, सहबुद्धिनिबन्धनताय सो मे अत्ता, सुखासुखं एत्थ लोकियतीति सो लोको. ‘‘सोएवाहं पेच्च परलोके भविस्सामीति तथाभावेन निच्चो, थिरभावेन धुवो, सब्बदाभाविताय सस्सतो, निब्बिकारताय अविपरिणामधम्मोति अत्थो. यदि पञ्चक्खन्धे सन्धाय वुत्तं, कथमेकवचनन्ति आह ‘‘आरम्मणवसेना’’तिआदि. नाना करीयति एतेनाति नानाकरणं, विसेसो. जातिवसेनाति उप्पत्तिवसेन. ये हि अनिब्बत्तपुब्बा समानावत्था, ते उप्पादसङ्खातविकारसमङ्गिताय उप्पज्जन्तीति समञ्ञं लभन्ति. तेनाह ‘‘जातिवसेना’’तिआदि. पुनप्पुनं आसेविताति अनादिमति संसारे अपरापरुप्पत्तिया लद्धासेवना. एतेन किलेसानं भावनट्ठेन अनुसयत्थं विसेसेति. थामगताति थामभावं उपगता. एतेन अनुसये सभावतो दस्सेति. थामगमनन्ति च कामरागादीनं अनञ्ञसाधारणो सभावो. तथा हि वुत्तं ‘‘थामगतो अनुसये पजहती’’ति (पटि. म. ३.२१). अप्पटिविनीताति समुच्छेदविनयवसेन न पटिविनीता. अप्पहीना हि थामगता किलेसा अनुसेन्तीति वुच्चन्ति. एतेन तेसं कारणलाभे सति उप्पज्जनारहतं दस्सेति. समुदाचरन्तीति अभिभवन्ति. एतेन तेसं वीतिक्कमप्पत्ततं दस्सेति. उप्पज्जन्तीति पन इमिनाव परियुट्ठानावत्था दस्सिता.

तं पञ्चक्खन्धप्पभेदं आरम्मणन्ति यं तं ‘‘यत्थ चेता दिट्ठियो उप्पज्जन्ती’’तिआदिना वुत्तं रूपुपादानक्खन्धादिपञ्चक्खन्धपभेदं दिट्ठीनं आरम्मणं. एतं मय्हं न होतीति एतं खन्धपञ्चकं मय्हं सन्तकं न होति मम किञ्चनपलिबोधभावेन गहेतब्बताय अभावतो. तेनस्स परमत्थतो तण्हावत्थुभावं पटिक्खिपति तावकालिकादिभावतो. अहम्पि एसो न अस्मीति एसो पञ्चक्खन्धपभेदो अहम्पि न अस्मि, अहन्ति सो गहेतब्बो न होतीति अत्थो. एतेनस्स मानवत्थुभावं पटिक्खिपति अनिच्चदुक्खजेगुच्छादिभावतो. एसो मे अत्तापि न होति अत्तसभावस्स तत्थ अभावतो ममञ्चस्स किञ्चनपलिबोधभावेन गहेतब्बताय अभावतो.

तण्हाव ममन्ति गण्हाति एतेनाति तण्हागाहो. तं गण्हन्तोति तं उप्पादेन्तो. तेनाह ‘‘तण्हापपञ्चं गण्हाती’’ति. पपञ्चेति सन्तानं वित्थारेन्तो सत्ते संसारे चिरायतीति पपञ्चो. यथा वुत्तपभेदन्ति अट्ठसततण्हाविचरितपभेदं. तण्हापपञ्चं पटिक्खिपति खन्धपञ्चकस्स तण्हावत्थुकाभावविभावनेनाति अधिप्पायो. परतो पदद्वयेपि एसेव नयो. दिट्ठेकट्ठाति दिट्ठिया पहानेकट्ठा. तेन तेसं पठममग्गवज्झतं दस्सेति. सहजेकट्ठा पन दिट्ठिया तण्हा एव, न मानो, सा च खो अपायगमनीया. यथा अत्थीति येन अनिच्चदुक्खासुभानत्ताकारेन अत्थि, तथा पस्सन्तो यथाभूतं पस्सति नाम. तेनाह ‘‘खन्धपञ्चकञ्ही’’तिआदि. एतेनेव आकारेनाति रुप्पनादिअनिच्चादिआकारेनेव. गय्हमानम्पि अप्पहीनविपल्लासेहि. तेनाकारेनाति ‘‘एतं मम’’न्तिआदिआकारेन. नेवत्थि यथाभूतदस्सनविपल्लासानं तदभावतो. सुट्ठु पस्सन्तस्साति यथा पुन तथा न पस्सितब्बं, एवं सुट्ठु सातिसयं पस्सन्तस्स.

न आदिमनसिकारेनेव दिट्ठिप्पहानं होति, अधिमानिकानं पन अधिमानमत्तमेतं दस्सनं. मग्गेनेव तं होतीति इममत्थं विभावेन्तो ‘‘सोतापत्तिमग्गेन दिट्ठिप्पहानं दस्सेत्वा’’ति आह. विभजन्तोति अधिमानिकानं झानानि असल्लेखभावेन विभजन्तो. बालपुथुज्जनानं नेव उप्पज्जति अकारकभावतो. न अरियसावकानं पहीनाधिमानपच्चयत्ता. न अट्ठाननियोजको सप्पायकम्मट्ठानेयेव नियोजनतो.

थेरो ‘‘यदत्थं सङ्घो पक्कोसति, सो अत्थो तत्थ वासीनं आगतागतानं इध इज्झती’’ति तं उदिक्खन्तो सङ्घेन यावततियं पहितोपि न गतो न अगारवेन. तेनाह ‘‘किमेत’’न्तिआदि. पण्डितो हि तत्थ अत्तनो किच्चमेव करोतीति अञ्ञतरं वुड्ढपब्बजितं पाहेसि. किमेतन्ति सङ्घस्स आणाय अकरणं नाम किमेतन्ति करणे आदरं दीपेन्तो एवमाह. सट्ठिवस्सातीतोति अप्पत्ते पत्तसञ्ञी एव सट्ठिवस्सातीतो. यस्मा पेसला पेसलेहि सद्धिं संसन्दन्ति समानाधिमुत्तिताय, तस्मा थेरो ‘‘साधावुसो’’ति वत्वा हत्थिमापनादिं सब्बं अकासि.

तादिसोवाति अनन्तरं वुत्तत्थेरसदिसोव अप्पत्ते पत्तसञ्ञी एव सट्ठिवस्सातीतोति अत्थो. पदुमगुम्बन्ति कमलसण्डं. पासादं पाविसि विस्सट्ठं ओलोकनेनस्स पुथुज्जनभावो अत्तनाव पञ्ञायिस्सतीति. तिस्समहाविहारे किर थेरा भिक्खू तदा ‘‘सकचित्तं पसीदती’’ति वचनं पूजेन्ता कालस्सेव चेतियङ्गणं सम्मज्जित्वा एत्तकारम्मणमेव बुद्धारम्मणपीतिं उप्पादेत्वा दिवसे दिवसे तथा करोन्ति. तेन वुत्तं ‘‘तस्मिञ्च समये’’तिआदि. ‘‘धम्मदिन्न, इध पत्तचीवरं ठपेती’’ति वत्तापि पटिसन्थारवसेन किञ्चि पुच्छितापि नाहोसि. गुणं जानातीति निमुज्जनादीसु विवरदानादिना गुणं जानाति विय. तुम्हे पन न जानित्थ आगन्तुकवत्तस्सपि अकरणतो. सत्थुआणाविलङ्घिनी कीदिसी सा सङ्घस्स कतिका? कतिका च नाम सिक्खापदाविरोधेन अनुवत्तेतब्बा, एत्तकम्पि अजानन्तेहि मे संवासो नत्थीति आकासे अब्भुक्कमि.

यं तस्स एवमस्स सल्लेखेन विहरामीति यो ‘‘पठमज्झानं उपसम्पज्ज विहरेय्या’’ति वुत्तो, तस्स भिक्खुनो यं ‘‘पठमज्झानसङ्खातं पटिपत्तिविधानं किलेसे सल्लेखति, तेन सल्लेखेन अहं विहरामी’’ति अधिमानवसेन एवमस्स एवं भवेय्य ठानमेतं विज्जतीति एवमेत्थ सम्बन्धो वेदितब्बो. तं न युज्जतीति तं अधिमानिकस्स ‘‘यथाविभङ्गं पठमज्झानं सल्लेखो’’ति परिवितक्कितं न युज्जति युत्तं न होति. तेनाह ‘‘न ही’’तिआदि. तत्थ सम्मा सब्बसो च किलेसे लिखतीति सल्लेखो, अरियमग्गो. तदुपायविपस्सना सल्लेखपटिपदा. यं पन झानं विपस्सनापादकं, तम्पि झानं परियायेन मग्गपादकं होतियेव. तेनाह ‘‘अविपस्सनापादकत्ता’’तिआदि.

झानधम्मवसेनाति वितक्कादिपञ्चकज्झानधम्मवसेन. चित्तुप्पादवसेन अनेकवारं पवत्तमानम्पि झानं एकावज्जनताय एकवीथिपरियापन्नत्ता एका समापत्ति एवाति ‘‘पुनप्पुनं समापत्तिवसेना’’ति वुत्तं. चत्तारि अरूपज्झानानि यथासकं एकेकस्मिंयेव आरम्मणे पवत्तन्तीति आह ‘‘आरम्मणभेदाभावतो’’ति. पुरिमकारणद्वयवसेनेवाति ‘‘झानधम्मवसेन, पुनप्पुनं समापत्तिवसेना’’ति पुब्बे वुत्तप्पकारकारणद्वयवसेनेव.

तेसं अरूपज्झानानं किलेसपरिळाहाभावेन निब्बुतानि अङ्गानि, भावनाविसेसवसेन सुखुमानि आरम्मणानि. तस्मा तानीति तेसं वसेन तानि झानानि सन्तानि, तस्मा ‘‘सन्ता एते विहारा’’ति वुत्तं. तेसं चतुन्नम्पीति चतुन्नम्पि तेसं अरूपज्झानानं.

८३. सोति अधिमानिको भिक्खु, अञ्ञो वा इतो बाहिरको तापसपरिब्बाजकादिको न हि सम्मसति. तत्थ अधिमानिको अप्पत्ते पत्तसञ्ञिताय न सम्मसति, इतरो अविसयताय. यत्थाति यस्मिं सल्लेखवत्थुस्मिं, अविहिंसकतादीहि चतुचत्तालीसाय आकारेहि.

अट्ठ समापत्तियो नाम किलेसानं विक्खम्भनवसेन पवत्ता उत्तरुत्तरि सन्तपणीता धम्मा, न तथा लोकिया अविहिंसादयो. तत्थ कथं अविहिंसादयो एव सल्लेखभावेन वुत्ता, न इतराति इममत्थं विभावेन्तो चोदको ‘‘कस्मा पना’’तिआदिमाह. इतरो कामं समापत्तियो सन्तपणीतसभावा, वट्टपादकताय पन किलेसानं सल्लेखपटिपदा न होन्ति, अविहिंसादयो पन विवट्टपादका सल्लेखपटिपदाति इममत्थं विभावेन्तो ‘‘लोकुत्तरपादकत्ता’’तिआदिमाह. इमिनायेव अट्ठसमापत्तीहि अविहिंसादीनं विसेसदीपकेन सुत्तेन यथा महप्फलतरं होति, तं पकारजातं वेदितब्बं. इदञ्हि दक्खिणेय्यतरताय दक्खिणाय महप्फलतरतं सन्धाय वुत्तन्ति सम्बन्धो. ननु तत्थ ‘‘सोतापत्तिफलसच्छिकिरियाय पटिपन्नो’’ति आगतं, न ‘‘सरणगतो’’ति चोदनं सन्धायाह ‘‘सरणगमनतो पट्ठाया’’तिआदि. वुत्तञ्हेतं अट्ठकथायं (म. नि. अट्ठ. ३.३७९) ‘‘हेट्ठिमकोटिया तिसरणं गतो उपासकोपि सोतापत्तिफलसच्छिकिरियाय पटिपन्नो नामा’’ति. यो हि वट्टदुक्खं समतिक्कमितुकामो पसन्नचित्तो रतनत्तयं सरणं गच्छति, तस्स तं अधिसीलादीनं उपनिस्सयो हुत्वा अनुक्कमेन दस्सनमग्गाधिगमाय संवत्तेय्याति.

विहिंसादिवत्थुन्ति यदेतं विहिंसादीनं वत्थुं वदाम, इमस्मिं विहिंसादिवत्थुस्मिं. अन्तमिच्छादिट्ठिञ्च मिच्छत्तानं आदिमिच्छादिट्ठिञ्चाति इदं देसनाक्कमं सन्धाय वुत्तं. मिस्सेत्वाति मिच्छादिट्ठिभावसामञ्ञेन एकज्झं कत्वा. तथाति इमिना यथा कम्मपथमिच्छत्तानं अन्ते आदिम्हि च वुत्तमिच्छादिट्ठिं मिस्सेत्वा एकज्झं वुत्तं, तथा तेसं अन्ते वुत्तसम्मादिट्ठीति इममत्थं उपसंहरति.

पाणन्ति वोहारतो सत्तं, परमत्थतो जीवितिन्द्रियं. अतिपातेन्ति सरसेनेव पतनसभावं अतिच्च अन्तरा एव पातेन्ति, अतिक्कम्म वा सत्थादीहि अभिभवित्वा पातेन्ति. अदिन्नन्ति परसन्तकं. आदियन्तीति गण्हन्ति. सल्लेखतीति समं लेखति, पजहतीति अत्थो. कम्मपथकथा एसाति ‘‘अत्थभञ्जनक’’न्ति वुत्तं. पियसुञ्ञकरणतो पिसुणा, पिसति परे सत्ते हिंसतीति वा पिसुणा. फरुसाति लूखा, निट्ठुराति अत्थो. निरत्थकन्ति अत्थरहितं अत्तनो परेसञ्च हितविनिमुत्तं. मिच्छाति विपरीता निच्चादिवसेन पवत्तिया. पापिकाति लामिका. एकन्ताकुसलताय विञ्ञूहि बुद्धादीहि गरहिता. नत्थि दिन्नन्ति आदिवत्थुकायाति दसवत्थुकमिच्छादिट्ठिमाह. नत्थिकभावाभिनिवेसनवसेन कम्मपथप्पत्तियेवस्सा कम्मपथपरियापन्नता. ‘‘रूपं अत्ता’’’तिआदिनयप्पवत्ता अत्तदिट्ठि मग्गन्तरायकरत्ता अनिय्यानिकदिट्ठि. अनिय्यानिकत्ता एव हिस्सा मिच्छत्तपरियापन्नता. सम्माति अविपरीता, ततो एव सोभना सुन्दरा, बुद्धादीहि पसत्थत्ता विञ्ञुप्पसत्था. सेसमेत्थ मिच्छादिट्ठियं वुत्तनयेन वेदितब्बं.

असुभादीसु सुभादिआकारग्गहणतो अयाथावअनिय्यानिका अयोनिसो उप्पत्तिया. अकुसलाति अयाथावाअनिय्यानिका अकुसला सङ्कप्पा. एस नयोति इमिना ‘‘अयाथावा अनिय्यानिका अकुसला वाचा’’तिआदिना तत्थ तत्थ अयाथावादिअत्थं अतिदिसति. वाचाति चेतना अधिप्पेता, तथा कम्मन्ताजीवासति च. येभुय्येन अतीतानुस्सरणवसेन पवत्तितो ‘‘अतीतं चिन्तयतो’’ति वुत्तं. तथा हि लोके एवं वदन्ति ‘‘यं मे पहूतं धनं अहोसि, तं पमादवसेन पन बहुं खीण’’न्ति. सतिपतिरूपकेनाति ‘‘चिरकतम्पि चिरभासितम्पि सरिता’’ति एवं वुत्तसतुप्पत्तिपतिरूपकेन. उप्पत्तिन्ति चित्तुप्पत्तिं. तथापवत्तचित्तुप्पादो हि मिच्छासति. सा पन कोधवसेन वा ‘‘अक्कोच्छि मं अवधि म’’न्तिआदिना (ध. प. ३) उपनय्हन्तस्स, रागवसेन वा ‘‘यानिस्स तानि पुब्बे मातुगामेन सद्धिं हसितलपितकीळितानि अनुस्सरती’’ति (अ. नि. ७.५०) वुत्तनयेन सुभतो अनुस्सरन्तस्स, दिट्ठिवसेन वा ‘‘सो खो पन मे अत्तो निच्चो धुवो’’तिआदिना मिच्छाअभिनिविसन्तस्साति एवमादिना नयेन पवत्ततीति वेदितब्बा.

उपायचिन्तावसेनाति खिप्पजालकुमिनादुहलादिउपकरणसंविधानादीसु युत्तिचिन्तनादिवसेन पापं कत्वा विप्पटिसारनिमित्तं, ‘‘सुकतं मया’’ति पामोज्जनिमित्तं कत्वा पच्चवेक्खणाकारेन मोहो अञ्ञाणं. तत्थ पन ‘‘असिवे सिवा’’ति वोहारो विय ञाणवोहारो. मिच्छासभावत्ता पन मिच्छाञाणंत्वेव वुच्चति. एकूनवीसतिभेदं पच्चवेक्खणञाणं सम्मा पेक्खितत्ता सम्माञाणं वुच्चति, इतरं पन झानादिपच्चवेक्खणञाणं सम्मादिट्ठियाव सङ्गय्हति. रूपारूपसमापत्तिलाभितामत्तेन वट्टतो अविमुत्तायेव समाना ‘‘विमुत्ता मय’’न्ति एवंसञ्ञिनो. पकतिपुरिसन्तरञाणसङ्खातायं, गुणवियुत्तस्स अत्तनो सकत्तनि अवट्ठानसङ्खातायं, अत्तनो महाब्रह्मुना सलोकता तस्स समीपतासंयुज्जनसङ्खातायं वा अविमुत्तियं विमुत्तिसञ्ञिनो. एकन्ताकुसलताय हीनत्ता पापिका. अयाथावताय विपरीता. यथावुत्तेनाति ‘‘अविमुत्तायेव समाना’’ति वुत्तप्पकारेन. ‘‘मयमेत्थ सम्मादिट्ठि भविस्सामा’’तिआदीसु फलसम्मादिट्ठिआदीनिपि मग्गसम्मादिट्ठिआदिपक्खिकानेवाति अधिप्पायेन ‘‘फलसम्पयुत्तानि…पे… वेदितब्बा’’ति वुत्तं. सब्बेपि पन फलधम्मे विमुत्तिक्खन्धसङ्गहतो ‘‘विमुत्ती’’ति वुच्चमाने न कोचि विरोधो. एत्थ सम्माविमुत्तिसङ्खाते सल्लेखवत्थुम्हि.

यदि नीवरणवसेन वुत्तानि, तस्मा तीणेव वुत्तानीति आह ‘‘अभिज्झालू’’तिआदि. परियुट्ठानप्पत्ता थिनमिद्धपरियुट्ठिता. यस्स धम्मस्स अत्थिताय उद्धता नाम होन्ति, सो धम्मो उद्धच्चन्ति आह ‘‘उद्दच्चेन समन्नागताति उद्धता’’ति. विचिनन्ताति धम्मोति वा अधम्मोति वा आदिना यं किञ्चि सभावं विनिच्छिनन्ता. उपनाहनसीलाति परस्स अत्तनो चित्ते अनुबन्धनसीला. इस्सन्तीति उसूयन्ति. सठयन्तीति सठा अञ्ञथा अत्तानं अञ्ञथा पवेदनका. ते पन यस्मा न यथाभूतवादिनो, तस्मा आह ‘‘न सम्मा भासन्तीति वुत्तं होती’’ति. वुत्तपच्चनीकनयेनाति ‘‘न कोधना अक्कोधना’’तिआदिना वुत्तअत्थपटिपक्खनयेन.

दुक्खं वचो एतेसु विप्पटिकूलग्गाहिताय विपच्चनीकगाहेसूति दुब्बचा. ते पन वचनक्खमा न होन्तीति आह ‘‘वत्तुं दुक्खा’’तिआदि. हीनाचारताय दुक्खस्स वा सम्पापकताय पापका. असद्धम्मवसेनाति असप्पुरिसधम्मवसेन. अत्तना विसेसितब्बवसेन कायविञ्ञत्तिआदीनं कायकम्मद्वारादिभावो विय अस्सद्धियादिअसद्धम्मसमन्नागमेनअसतं असप्पुरिसानं धम्मानन्ति तानियेव अस्सद्धियादीनि असद्धम्मा नाम, तेसं वसेनाह ‘‘सद्धा एतेसं नत्थी’’ति यथा तं ‘‘दुप्पञ्ञा’’ति. सुत्तगेय्यादि अप्पं सुतं एतेसन्ति अप्पस्सुता, सुतेन अनुपपन्ना. नत्थीति गहेतब्बन्ति इमिना अभावत्थो अयं अप्प-सद्दो ‘‘अप्पडंसमकसवातातपसरीसपसम्फस्सान’’न्तिआदीसु (अ. नि. १०.११) वियाति दस्सेति. सम्मापटिपत्तिया अनारम्भनतो कुच्छिता गारय्हा सीदन्ति ओसीदन्ति संकिलेसपक्खेति कुसीता द-कारस्स त-कारं कत्वा. अकुसलानं धम्मानं पहानाय कुसलानं धम्मानं उपसम्पदाय आरद्धं पग्गहितं वीरियं एतेसन्ति आरद्धवीरिया. अनुप्पादनेन मुट्ठा नट्ठा सति एतेसन्ति मुट्ठस्सती. दुट्ठाति दूसिता. दुप्पञ्ञा नाम दूसितभावो पटिपक्खेन विनासितभावोति आह ‘‘नट्ठपञ्ञाति वुत्तं होती’’ति. हेट्ठा सम्मादिट्ठिग्गहणेन कम्मस्सकतापञ्ञाय मग्गसम्मादिट्ठिया च गहितत्ता सुब्बचकल्याणमित्ततापरिवाराहि इध सद्धादीहि विपस्सनासम्भारस्स उद्धटत्ता च वुत्तं ‘‘इध विपस्सनापञ्ञा वेदितब्बा’’ति. तेनाह ‘‘विपस्सनासम्भारो ही’’तिआदि. युत्तिं अनपेक्खित्वापि अयमत्थो गहेतब्बोति दस्सेन्तो आह ‘‘पोराणानं आणा’’ति.

लोकुत्तरगुणानं अन्तरायकरन्ति लोकुत्तरगुणानं अधिगमस्स अन्तरायकरं. सन्दिट्ठिन्ति सं अत्तनो दिट्ठिं, यं वा तं वा अत्तना यथागहितदिट्ठिन्ति अत्थो. सभावं अतिक्कमित्वा परतो आमसनतो परामासी. दळ्हग्गाहीति ‘‘इदमेव सच्च’’न्ति थिरग्गाहग्गाही. पटिनिस्सग्गीति पटिनिस्सज्जनको. कुम्मोवाति यथा कच्छपो अत्तनो पादादिके अङ्गे केनचि घट्टितो सब्बानि अङ्गानि अत्तनो कपालेयेव समोदहति, न बहि नीहरति, एवमयम्पि ‘‘न सुन्दरो तव गाहो, छड्डेहि न’’न्ति वुत्तो तं न विस्सज्जेति. अन्तोयेव अत्तनो हदये एव ठपेत्वा तं वदति. कुम्भीलग्गाहन्ति संसुमारग्गाहं. गण्हन्तीति यथा संसुमारा गहितं न विस्सज्जेन्ति, एवं गण्हन्ति.

८४. एवं चतुचत्तालीसाय आकारेहीति अविहिंसनादीहि चतुअधिकचत्तालीसप्पकारेहि. कस्मा पनेत्थ अविहिंसा आदितो वुत्ता? सब्बगुणानं मूलभावतो. अविहिंसाति हि करुणायेतं अधिवचनं, सा च विसेसतो सीलस्स मूलकारणं परूपघातलक्खणा दुस्सील्या ओरमापनतो. यथा हि पाणातिपातो परूपघातलक्खणो, तथा परेसं सापतेय्यावहरणं, सत्तिप्पहारतोपि धनस्सावहारो गरुतरोति. तथा अब्रह्मचरियं गब्भधारणादिदुक्खावहनतो, परदारातिक्कमे पन वत्तब्बमेव नत्थि. परेसं विसंवादनभेदनमम्मघट्टनानं परूपघातभावो पाकटो एव, सम्फप्पलापो अत्थग्गाहापनतो अनत्थुप्पादनतो, अभिज्झा अदिन्नादानादिहेतुतो, ब्यापादो पाणातिपातादिहेतुतो, मिच्छादिट्ठि सब्बानत्थहेतुतो परूपघातलक्खणा, मिच्छादिट्ठि धम्मिकपटिञ्ञोपि पाणातिपातादीनि करोति, परे च तत्थ नियोजेति, किमङ्गं पन इतरे. विहिंसलक्खणा दुस्सील्या ओरमा अविहिंसलक्खणा विसेसतो सीलस्स बलवकारणं. सीलपदट्ठानो च समाधि, समाधिपदट्ठाना च पञ्ञाति सब्बगुणानं मूलभूता अविहिंसा. अपिच उळारज्झासयानं निसम्मकारीनं धीरानं उत्तमपुरिसानं सीलं विय समाधिपञ्ञापि परेसं हितसुखावहाव सम्पज्जन्तीति एवम्पि करुणा सब्बगुणानं मूलन्ति सा आदितो वुत्ता.

ततो परं विसेसतो ‘‘अविहिंसासमुट्ठाना इमे धम्मा’’ति दस्सनत्थं कुसलकम्मपथधम्मा गहिता. ततो इदं गुणानं मूलभूतं सीलं, एत्थ पतिट्ठितेन इमे धम्मा उप्पादेतब्बाति दस्सनत्थं अट्ठ सम्मत्ता गहिता. तेसं विसोधनाय पटिपन्नस्स आदितो एवं होतीति दस्सनत्थं नीवरणविवेको गहितो, आदितो नीवरणद्वयस्स अग्गहणे गहितागहितकारणं अट्ठकथाय वुत्तमेव. कोधस्स पन ब्यापादतो भेदो वत्थसुत्तवण्णनायं (म. नि. अट्ठ. १.७१) वुत्तनयेनेव वेदितब्बो. कोधादिप्पहानेन चेत्थ सल्लेखसिद्धीति दस्सनत्थं ततो उपक्किलेसविसुद्धि गहिता. सा च सुब्बचकल्याणमित्तअप्पमत्तताहि सिज्झतीति दस्सनत्थं पकिण्णका गहिता. सम्पन्नसोवचस्सतादिगुणस्स इमे धम्मा पारिपूरिं गच्छन्ति, विपस्सनं परिब्रूहेत्वा अरियमग्गाधिगमाय संवत्तन्तीति दस्सनत्थं सद्धम्मा गहिता. एवंभूतस्स अयं मिच्छागाहो लोकुत्तरगुणाधिगमस्स अन्तरायकरो, तस्मा सो दूरतो वज्जेतब्बो, एवं यथावुत्ताय सम्मापटिपत्तिया अरियमग्गं अधिगच्छन्तो सल्लेखं मत्थकं पापेतीति दस्सनत्थं ‘‘सन्दिट्ठिपरामासी’’तिआदि वुत्तन्ति एवमेतेसं चतुचत्तालीसाय सल्लेखाकारानं गहणपयोजनं अनुपुब्बी च वेदितब्बा. पयोगतो सल्लेखपटिपदं पटिपज्जितुं असक्कोन्तानं चित्तुप्पादोपि बहूपकारोति आह ‘‘चित्तुप्पादस्सपि बहूपकारतं दस्सेतु’’न्ति.

कुसलेसु धम्मेसूति अविहिंसादीसु यथावुत्तअनवज्जधम्मेसु. अनुविधियनाति चित्तुप्पादस्स कायवाचाहि अनुविधाना. तेसं धम्मानन्ति अविहिंसादिधम्मानं, तेसं वा चित्तुप्पादवसेन पवत्तधम्मानं. इदानि यथावुत्तधम्मं वित्थारतो दस्सेतुं ‘‘कस्मा पना’’तिआदि आरद्धं. सरणगमनं वाचाय विञ्ञापेतुं असक्कोन्तस्स वसेन वुत्तं ‘‘कायेन वा’’ति. ‘‘सीलं कायेन समादियती’’ति एत्थापि एसेव नयो. एत्थ च तथा तथा पवत्तसल्लहुककामावचरकुसलचित्तुप्पत्तिं उपादाय तथारूपकुसलकायवचीकम्मानं बहूपकारता वुत्ताति न सभावतो चित्तुप्पादस्स बहूपकारतं ञायतीति दट्ठब्बं.

८५. हिताधिगमायाति दिट्ठधम्मिकादिहितसम्पत्तिया, अरियमग्गाधिगमाय एव वा. अरियमग्गो हि एकन्तहितत्ता हितो नाम. परिवज्जनवसेन कमनं पवत्ति परिक्कमनन्ति आह ‘‘परिक्कमनाय परिवज्जनत्थाया’’ति. सम्मादस्सनुपायसंविधानेन अविहिंसा पटियत्ता सम्मासम्बुद्धेन. सुखेनेवाति अकिच्छेनेव. एतेनेव उपायेनाति एतेनेव अविहिंसापदे वुत्तेन विधिना. सब्बपदानीति सेसानि तेचत्तालीस पदानि.

८६. अकुसला पटिसन्धिअजनका नाम उद्धच्चसहगतचित्तुप्पादधम्मा अञ्ञेपि पवत्तिविपाकमत्तदायिनो, दिन्नाय पटिसन्धिया विपाकजनका, पच्चयवेकल्लेन विपच्चितुं अलद्धोकासा अहोसिकम्मादयो वा अजनका. जातिवसेनाति अकुसलजातिवसेन. अधोभागङ्गमनीयाति अपायगमनीया. एवंनामाति नामग्गहणेन सभावं उपलक्खेति सति पच्चयसमवाये तंसभावानतिवत्तनतो. तेनाह ‘‘विपाककाले अनिट्ठाकन्तविपाकत्ता’’ति. वुत्तनयेनेव कुसलपक्खो वेदितब्बो. अयं पन विसेसो, इध पटिसन्धिअजनका अभिञ्ञासहगतधम्मा, सेसं वुत्तसदिसमेव. सब्बे अकुसलाति एत्थ विहिंसमेकं ठपेत्वा इतरे सब्बे अकुसला उपमाभूता. विहिंसा हि उपमेय्यं. सब्बे कुसलाति एत्थापि एसेव नयो. एतेनेव उपायेनाति यथा विहिंसानं उपमेय्यता, तदवसेसानं कुसलाकुसलानं उपमाभावो वुत्तो, इमिना नयेन अकुसलं पाणातिपातादिअकुसलेन इतरेन, कुसलञ्च पाणातिपातापटिविरतिआदिकुसलेन इतरेन उपमेतब्बं.

८७. परिनिब्बापनेति किलेसपरिळाहवूपसमने. परितो लिम्पनट्ठेन पलिपं वुच्चति महाकद्दमं, तं पन एकन्ततो गम्भीरम्पि होतीति ‘‘गम्भीरकद्दमे निमुग्गो’’ति वुत्तं. पलिपं विय पलिपन्ति पञ्च कामगुणा वुच्चन्ति, तस्मा एवं इदानि वुच्चमानेन उपमोपमेय्यसंसन्दननयेन एत्थ इमस्मिं ठाने अत्थयोजना वेदितब्बा. न हि तं कारणन्ति एत्थ कारणं नाम हत्थस्स वा पादस्स वा अपलिपन्नभावो, सो पन नत्थि. एस नयो उपमेय्येपि.

तत्थ सिया कस्सचि परिवितक्को ‘‘भगवतो देसनानुभावेन भिक्खुआदयो कथेन्ती’’ति. ‘‘भगवायेव हि तत्थ उद्धरती’’ति वत्वा उपमाय तदत्थं विभावेतुं ‘‘रञ्ञो’’तिआदि वुत्तं. पुथुज्जना तावतिट्ठन्तु, सावकसिखाप्पत्तविसेसानम्पि अरियानं देसना सत्थुयेव देसनाति दस्सेतुं ‘‘किञ्चापी’’तिआदिमाह. तथा हि तेहि देसितसुत्तानि बुद्धवचनमेव, तेसं देसनाय लद्धविसेसापि अरिया बुद्धपुत्तायेवाति.

अनिब्बिसतायाति अनिब्बिसेवनताय. असिक्खितविनयतायाति पञ्चन्नं विनयानं सादरं असिक्खितभावेन. ते पन विनया तिस्सन्नं सिक्खानं सिक्खापनेन होतीति आह ‘‘तिस्सो सिक्खा सिक्खापेस्सती’’ति. किं पन तन्ति? ‘‘ठानमेतं विज्जती’’ति एत्थ वुत्तं किं पन ठानन्ति आह ‘‘अपलिपपलिपन्नत्त’’न्तिआदि. यस्मा पाळियं ‘‘सो वत चुन्दा’’तिआदिना सामञ्ञत्थं उपमाभावेन गहेत्वा विसेसत्थो उपमेय्यभावेन वुत्तो, तस्मा तमत्थं ‘‘एवमत्थो वेदितब्बो’’तिआदिना साधारणतो वत्वा पुन असाधारणतो विवरन्तो ‘‘किं वुत्तं होती’’तिआदिमाह. परस्स विहिंसाचेतनं निब्बापेस्सतीति इदं यो अविहिंसासङ्खातं सम्मापटिपत्तिं दिस्वा दिट्ठानुगतिं आपज्जन्तो धम्मदेसनाय परो अविहिंसको होति, तादिसं सन्धाय वुत्तं. आदेसनञ्हि तस्स वचनन्ति. तेनाह ‘‘अयं या एसा विहिंसकस्सा’’ति. पुब्बे विहिंसकस्स मिच्छापटिपज्जन्तस्स. विहिंसापहानाय मग्गं भावयतोतिआदिना अत्तनो एव अविहिंसाय विहिंसापरिनिब्बानाय संवत्तनमाह. तेनाह ‘‘परिनिब्बुतो विया’’तिआदि. सब्बपदेसूति ‘‘पाणातिपातिस्सा’’तिआदिना आगतेसु तेचत्तालीसाय पदेसु.

८८. एवन्ति देसिताकारपरामसनं. तस्साति सल्लेखस्स. ‘‘अत्थि ख्वेस ब्राह्मण, परियायो’’तिआदीसु (अ. नि. ८.११; पारा. ३-१०) विय परियाय-सद्दो कारणत्थोति आह ‘‘सल्लेखकारण’’न्ति. तेसं वसेनाति सल्लेखानं वसेन. मेत्ताय उपसंहरणवसेन हितं एसन्तेन. करुणाय वसेन अनुकम्पमानेन. परिग्गहेत्वाति परितो गहेत्वा, परित्वाति अत्थो. परिच्चाति परितो इत्वा, समन्ततो फरित्वा इच्चेव अत्थो. मा पमज्जित्थाति ‘‘झायथा’’ति वुत्तसमथविपस्सनानं अञ्ञाणेन, अञ्ञेन वा केनचि पमादकारणेन मा पमादं आपज्जित्थ. निय्यानिकसासने हि अकत्तब्बकरणम्पि पमादोति. विपत्तिकालेति सत्तअसप्पायादिविपत्तियुत्तकाले. यथावुत्ता पञ्च परियाया अञ्ञेपि सब्बे सासनगुणा इधेव सङ्गहं गच्छन्तीति आह ‘‘झायथ, मा पमादत्थाति तुम्हाकं अनुसासनी’’ति.

सल्लेखसुत्तवण्णनाय लीनत्थप्पकासना समत्ता.