६. चतुब्यूहहारवण्णना
पथवीआदीसु वत्थूसु ब्यञ्जनच्छायाय अत्थं गहेत्वा धम्मगम्भीरतं असल्लक्खेत्वा असद्धम्मस्सवनादिना वञ्चिता हुत्वा सद्धम्मस्सवनधारणपरिचयमनसिकारविमुखा पथवीआदीसु वत्थूसु पुथुज्जनसेक्खासेक्खतथागतानं पटिपत्तिविसेसं अजानन्ता च वेनेय्या इमिस्सा देसनाय निदानं. ते ‘‘कथं नु खो यथावुत्तदोसविनिमुत्ता यथावुत्तञ्च विसेसं जानन्ता सम्मापटिपत्तिया उभयहितपरायणा सवेय्यु’’न्ति अयमेत्थ भगवतो अधिप्पायो. पदनिब्बचनं निरुत्तं, तं ‘‘एव’’न्तिआदिनिदानपदानं, ‘‘सब्बधम्ममूलपरियाय’’न्तिआदिपाळिपदानञ्च अट्ठकथायं, तस्सा लीनत्थवण्णनायञ्चेव वुत्तनयेन सुविञ्ञेय्यत्ता अतिवित्थारभयेन न वित्थारयिम्ह.
पदपदत्थदेसनानिक्खेपसुत्तसन्धिवसेन पञ्चविधा सन्धि. तत्थ पदस्स पदन्तरेन सम्बन्धो पदसन्धि, तथा पदत्थस्स पदत्थन्तरेन सम्बन्धो पदत्थसन्धि, यो ‘‘किरियाकारकसम्बन्धो’’ति वुच्चति. नानानुसन्धिकस्स सुत्तस्स तंतंअनुसन्धीहि सम्बन्धो, एकानुसन्धिकस्स पन पुब्बापरसम्बन्धो देसनासन्धि. या अट्ठकथायं ‘‘पुच्छानुसन्धि अज्झासयानुसन्धि यथानुसन्धी’’ति तिधा विभत्ता. अज्झासयो चेत्थ अत्तज्झासयो परज्झासयोति द्विधा वेदितब्बो. यं पनेत्थ वत्तब्बं, तं हेट्ठा निदानवण्णनायं वुत्तमेव. निक्खेपसन्धि चतुन्नं सुत्तनिक्खेपानं वसेन वेदितब्बो. सुत्तसन्धि इध पठमनिक्खेपवसेनेव वेदितब्बो. कस्मा पनेत्थ मूलपरियायसुत्तमेव पठमं निक्खित्तन्ति? नायमनुयोगो कत्थचि नप्पवत्तति, अपिच यस्मा मञ्ञनामूलकं सक्कायं, सब्बमञ्ञना च तत्थ एव अनेकभेदभिन्ना पवत्तति, न तस्सा सविसयाय लेसमत्तम्पि सारं अत्थीति पथवीआदिविभागभिन्नेसु मञ्ञनासु च सातिसयं निब्बेधविरागसञ्जननी उपरि सेक्खासेक्खतथागतगुणविभावनी च अयं देसना. सुत्तन्तदेसना च विसेसतो दिट्ठिविनिवेठनकथा, तस्मा सनिस्सयस्स दिट्ठिग्गाहस्स आदितो असारभावदीपनं उपरि च सब्बेसं अरियानं गुणविसेसविभावनमिदं सुत्तं पठमं निक्खित्तं. किञ्च सक्काये मञ्ञनामञ्ञनामुखेन पवत्तिनिवत्तीसु आदीनवानिसंसविभावनतो सब्बेसं पुग्गलानं पटिपत्तिविभागतो च इदमेव सुत्तं पठमं निक्खित्तं.
यं पन एकिस्सा देसनाय देसनन्तरेन सद्धिं संसन्दनं, अयम्पि देसनासन्धि, सा एवं वेदितब्बा. ‘‘अस्सुतवा पुथुज्जनो…पे… निब्बानं अभिनन्दती’’ति अयं देसना. ‘‘इध, भिक्खवे, अस्सुतवा पुथुज्जनो…पे… सप्पुरिसधम्मे अविनीतो मनसिकरणीये धम्मे नप्पजानाति, अमनसिकरणीये च धम्मे नप्पजानाति, सो मनसिकरणीये धम्मे अप्पजानन्तो अमनसिकरणीये च धम्मे अप्पजानन्तो ये धम्मा न मनसिकरणीया, ते धम्मे मनसि करोति…पे… अनुप्पन्नो वा कामासवो उप्पज्जति, उप्पन्नो वा कामासवो पवड्ढति. अनुप्पन्नो वा भवासवो उप्पज्जति, उप्पन्नो वा भवासवो पवड्ढति, अनुप्पन्नो वा अविज्जासवो उप्पज्जति, उप्पन्नो वा अविज्जासवो पवड्ढती’’ति (म. नि. १.१७) इमाय देसनाय संसन्दति. तथा ‘‘तस्सेतं पाटिकङ्खं सुभनिमित्तं मनसि करिस्सति, तस्स सुभनिमित्तस्स मनसिकारा रागो चित्तं अनुद्धंसेस्सति, सो सरागो सदोसो समोहो साङ्गणो संकिलिट्ठचित्तो कालं करिस्सती’’ति (म. नि. १.५९) इमाय देसनाय संसन्दति. तथा ‘‘चक्खुञ्चावुसो पटिच्च रूपे च उप्पज्जति चक्खुविञ्ञाणं, तिण्णं सङ्गति फस्सो, फस्सपच्चया वेदना. यं वेदेति तं सञ्जानाति, यं सञ्जानाति तं वितक्केति, यं वितक्केति तं पपञ्चेति, यं पपञ्चेति ततोनिदानं पुरिसं पपञ्चसञ्ञासङ्खा समुदाचरन्ती’’ति (म. नि. १.२०४) इमाय देसनाय संसन्दति. तथा ‘‘इध, भिक्खवे, असुतवा पुथुज्जनो…पे… सप्पुरिसधम्मे अविनीतो रूपं ‘एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ता’ति समनुपस्सति. वेदनं…पे…, सञ्ञं…पे…, सङ्खारे…पे…, विञ्ञाणं ‘एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ता’ति समनुपस्सति. यम्पि तं दिट्ठं…पे… यम्पि तं दिट्ठिट्ठानं, सो लोको सो अत्ता सो पेच्च भविस्सामि निच्चो धुवो सस्सतो अविपरिणामधम्मो सस्सतिसमं तथेव ठस्सामीति, तम्पि ‘एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ता’ति समनुपस्सती’’ति (म. नि. १.२४१) इमाय देसनाय संसन्दति.
‘‘योपि सो, भिक्खवे, भिक्खु…पे… निब्बानं माभिनन्दी’’ति अयं देसना. ‘‘इध, देवानमिन्द, भिक्खुनो सुतं होति ‘सब्बे धम्मा नालं अभिनिवेसाया’ति, एवञ्चेतं, देवानमिन्द, भिक्खुनो सुतं होति ‘सब्बे धम्मा नालं अभिनिवेसाया’ति, सो सब्बं धम्मं अभिजानाति, सब्बं धम्मं अभिञ्ञाय सब्बं धम्मं परिजानाति, सब्बं धम्मं परिञ्ञाय यं किञ्चि वेदनं वेदेति सुखं वा दुक्खं वा अदुक्खमसुखं वा, सो तासु वेदनासु अनिच्चानुपस्सी विहरति, विरागानुपस्सी विहरति, निरोधानुपस्सी विहरति, पटिनिस्सग्गानुपस्सी विहरती’’ति (म. नि. १.३९०) इमाय देसनाय संसन्दति. ‘‘योपि सो, भिक्खवे, भिक्खु अरहं…पे… अभिसम्बुद्धोति वदामी’’ति अयं देसना ‘‘सुतवा च खो, भिक्खवे, अरियसावको…पे… सप्पुरिसधम्मे सुविनीतो रूपं ‘नेतं मम, नेसोहमस्मि, न मेसो अत्ता’ति समनुपस्सति, वेदनं…पे…, सञ्ञं…पे…, सङ्खारे…पे…, विञ्ञाणं ‘नेतं मम, नेसोहमस्मि, न मेसो अत्ता’ति समनुपस्सति. यम्पि तं दिट्ठं सुतं विञ्ञातं पत्तं परियेसितं अनुविचरितं मनसा, तम्पि ‘नेतं मम, नेसोहमस्मि, न मेसो अत्ता’ति समनुपस्सति. यम्पि तं दिट्ठिट्ठानं, सो लोको सो अत्ता सो पेच्च भविस्सामि ‘निच्चो धुवो सस्सतो अपि परिणामधम्मो सस्सतिसमं तथेव ठस्सामी’ति, तम्पि ‘नेतं मम, नेसोहमस्मि, न मेसो अत्ता’ति समनुपस्सति. सो एवं समनुपस्सन्तो न परितस्सती’’ति (म. नि. १.२४१) एवमादिदेसनाहि संसन्दतीति, अयं चतुब्यूहो हारो.