सोळसहारवण्णना
१. देसनाहारवण्णना
तत्थ ये उपादानक्खन्धधम्मे उपादाय पथवीआदिभूतादिभेदा पञ्ञत्ति, ते पञ्ञत्तिपटिपादनभावेन जातिजरामरणविसेसनदुक्खपरियायेन च वुत्ता तण्हावज्जा तेभूमकधम्मा दुक्खसच्चं. मञ्ञनाभिनन्दननन्दीपरियायेहि वुत्ता तण्हा समुदयसच्चं. अयं ताव सुत्तन्तनयो. अभिधम्मनये पन यथावुत्ततण्हाय सद्धिं ‘‘अस्सुतवा’’तिआदिना दीपिता अविज्जादयो, मञ्ञनापरियायेन गहिता मानदिट्ठियो, भवपदेन गहितो कम्मभवो चाति सब्बेपि किलेसाभिसङ्खारा समुदयसच्चं. उभिन्नं अप्पवत्ति निरोधसच्चं. अरियधम्मग्गहणेन, परिञ्ञाभिक्खुसेक्खाभिञ्ञागहणेहि, रागादिखयवचनेहि, सम्मासम्बोधिगहणेन च मग्गसच्चं. केचि पन तण्हाक्खयादिवचनेहि निरोधसच्चं उद्धरन्ति, तं अट्ठकथाय विरुज्झति तत्थ तण्हाक्खयादीनं मग्गकिच्चभावस्स उद्धटत्ता.
तत्थ समुदयेन अस्सादो, दुक्खेन आदीनवो, मग्गनिरोधेहि निस्सरणं, तेसं भिक्खूनं मानभञ्जनं फलं, तथा ‘‘यथावुत्तविभागावबोधो’’तिआदिना वुत्तं पयोजनञ्च. तस्स निप्फत्तिकारणत्ता देसनाय विचित्तता चतुन्नं पुग्गलानं याथावतो सभावूपधारणञ्च उपायो, पथवीआदीसु पुथुज्जनादीनं पवत्तिदस्सनापदेसेन पथवीआदयो एकन्ततो परिजानितब्बा, मञ्ञना च पहातब्बाति अयमेत्थ भगवतो आणत्तीति. अयं देसनाहारो.
२. विचयहारवण्णना
मञ्ञनानं सक्कायस्स अविसेसहेतुभावतो, कस्सचिपि तत्थ असेसितब्बतो च सब्बगहणं, सभावधारणतो निस्सत्तनिज्जीवतो च धम्मग्गहणं, पतिट्ठाभावतो आवेणिकहेतुभावतो च मूलग्गहणं, कारणभावतो देसनत्थसम्भवतो च परियायग्गहणं, सम्मुखभावतो सम्पदानत्थसम्भवतो च ‘‘वो’’ति वचनं, तथारूपगुणयोगतो अभिमुखीकरणतो च ‘‘भिक्खवे’’ति आलपनं. देसेतुं समत्थभावतो तेसं सतुप्पादनत्थञ्च ‘‘देसेस्सामी’’ति पटिजाननं, देसेतब्बताय पटिञ्ञातभावतो, यथापटिञ्ञञ्च देसनतो ‘‘त’’न्ति पच्चामसनं, सोतब्बभावतो, सवनत्थस्स च एकन्तेन निप्फादनतो ‘‘सुणाथा’’ति वुत्तं. सक्कातब्बतो, सक्कच्चकिरियाय एव च तदत्थसिद्धितो ‘‘साधुक’’न्ति वुत्तं. धम्मस्स मनसिकरणीयतो तदधीनत्ता च सब्बसम्पत्तीनं ‘‘मनसि करोथा’’ति वुत्तं यथापरिञ्ञाताय देसनाय परिब्यत्तभावतो वित्थारत्थसम्भवतो च ‘‘भासिस्सामी’’ति वुत्तं. भगवतो सदेवकेन लोकेन सिरसा सम्पटिच्छितब्बवचनत्ता, तस्स च यथाधिप्पेतत्थसाधनतो ‘‘एव’’न्ति वुत्तं. सत्थु उत्तमगारवट्ठानभावतो, तत्थ च गारवस्स उळारपुञ्ञभावतो ‘‘भन्ते’’ति वुत्तं. भिक्खूनं तथाकिरियाय निच्छितभावतो वचनालङ्कारतो च ‘‘खो’’ति वुत्तं. सवनस्स पटिजानितब्बतो, तथा तेहि पटिपन्नत्ता च ‘‘पच्चस्सोसु’’न्ति वुत्तं पच्चक्खभावतो, सकलस्सपि एकज्झं करणतो ‘‘एत’’न्ति वुत्तं.
वुच्चमानस्स पुग्गलस्स लोकपरियापन्नत्ता लोकाधारत्ता च लोकं उपादाय ‘‘इधा’’ति वुत्तं. पटिवेधबाहुसच्चाभावतो परियत्तिबाहुसच्चाभावतो च ‘‘अस्सुतवा’’ति वुत्तं. पुथूसु, पुथु वा जनभावतो ‘‘पुथुज्जनो’’ति वुत्तं. अनरियधम्मविरहतो अरियधम्मसमन्नागमतो च ‘‘अरियान’’न्ति वुत्तं. अरियभावकराय पटिपत्तिया अभावतो, तत्थ कोसल्लदमथाभावतो ‘‘अरियानं अदस्सावी’’तिआदि वुत्तं. असन्तधम्मस्सवनतो सन्तधम्मसमन्नागमतो सब्भि पासंसियतो च ‘‘सप्पुरिसान’’न्ति वुत्तं. सप्पुरिसभावकराय पटिपत्तिया अभावतो, तत्थ च कोसल्लदमथाभावतो ‘‘सप्पुरिसानं अदस्सावी’’तिआदि वुत्तं. पथवीवत्थुकानं मञ्ञनानं, उपरि वुच्चमानानञ्चमञ्ञनानं मूलकत्ता पपञ्चसङ्खानं ‘‘पथविं पथवितो सञ्जानाती’’ति वुत्तं. अन्धपुथुज्जनस्स अहंकार-ममंकारानं कत्थचिपि अप्पहीनत्ता ‘‘पथविं मञ्ञती’’तिआदि वुत्तं.
पुब्बे अग्गहितत्ता, सामञ्ञतो च गय्हमानत्ता, पुग्गलस्स पथवीआदिआरम्मणसभागताय लब्भमानत्ता च ‘‘योपी’’ति वुत्तं. ‘‘यो’’ति अनियमेन गहितस्स नियमेतब्बतो पटिनिद्दिसितब्बतो च; ‘‘सो’’ति वुत्तं सातिसयं संसारे भयस्स इक्खनतो किलेसभेदनसम्भवतो च ‘‘भिक्खू’’ति वुत्तं. सिक्खाहि समन्नागमतो सेक्खधम्मपटिलाभतो च ‘‘सेक्खो’’ति वुत्तं. मनसा लद्धब्बस्स अरहत्तस्स अनधिगतत्ता अधिगमनीयतो च ‘‘अप्पत्तमानसो’’ति वुत्तं. अपरेन अनुत्तरणीयतो, परं अनुच्छविकभावेन उत्तरित्वा ठितत्ता च ‘‘अनुत्तर’’न्ति वुत्तं. योगेन भावनाय कामयोगादितो च खेमं सिवं अनुपद्दवन्ति ‘‘योगक्खेम’’न्ति वुत्तं. छन्दप्पवत्तिया उस्सुक्कापत्तिया च ‘‘पत्थयमानो’’ति वुत्तं. तदत्थस्स सब्बसो सब्बइरियापथविहारस्स समथविपस्सनाविहारस्स दिब्बविहारस्स च वसेन ‘‘विहरती’’ति वुत्तं. सेक्खस्स सब्बसो अभिञ्ञेय्यभावञ्चेव परिञ्ञेय्यभावञ्च ञाणेन अभिभवित्वा जाननतो ‘‘अभिजानाती’’ति वुत्तं. सेक्खस्स सब्बसो अप्पहीनमञ्ञनताय अभावतो ‘‘मा मञ्ञी’’ति वुत्तं. सेसं वुत्तनयानुसारेन वेदितब्बं. इमिना नयेन इतो परं सब्बपदेसु विनिच्छयो कातब्बो. सक्का हि अट्ठकथं तस्सा लीनत्थवण्णनञ्च अनुगन्त्वा अयमत्थो विञ्ञूहि विभावेतुन्ति अतिवित्थारभयेन न वित्थारयिम्ह. इति अनुपदविचयतो विचयो हारो.
३. युत्तिहारवण्णना
सक्कायस्स सब्बमञ्ञनानं मूलभावो युज्जति परिकप्पमत्तकत्ता लोकविचित्तस्स. ब्याहुसच्चद्वयरहितस्स अन्धपुथुज्जनभावो युज्जति पुथुकिलेसाभिसङ्खारजननादिसभावत्ता. यथावुत्तपुथुज्जनस्स वा वुत्तप्पकारबाहुसच्चाभावो युज्जति तस्मिं सति सब्भावतो. तत्थ अस्सुतवतो पुथुज्जनस्स अरियानं सप्पुरिसानञ्च अदस्सावितादि युज्जति अरियकरधम्मानं अरियभावस्स च तेन अदिट्ठत्ता अप्पटिपन्नत्ता च तथा तस्स पथविया ‘‘अहं पथवी, मम पथवी, परो पथवी’’ति सञ्जाननं युज्जति अहंकारममंकारानं सब्बेन सब्बं अप्पहीनत्ता. तथा सञ्जानतो चस्स पथविं कम्मादिकरणादिवसेन गहेत्वा नानप्पकारतो मञ्ञनापवत्ति युज्जति सञ्ञानिदानत्ता पपञ्चसङ्खानं. यो मञ्ञति, तस्स अपरिञ्ञातवत्थुकता युज्जति परिञ्ञाय विना मञ्ञनापहानाभावतो. ‘‘आपं आपतो सञ्जानाती’’तिआदीसुपि एसेव नयो. अपरियोसितसिक्खस्स अप्पत्तमानसता युज्जति कतकिच्चताभावतो. सेक्खस्स सतो योगक्खेमपत्थना युज्जति तदधिमुत्तभावतो. तथा तस्स पथविया अभिजानना युज्जति परिञ्ञापहानेसु मत्तसो कारिभावतो. ततो एव चस्स ‘‘मा मञ्ञी’’ति वत्तब्बता युज्जति वत्थुपरिञ्ञाय विय मञ्ञनापहानस्सपि विप्पकतभावतो. सेक्खस्स पथविया परिञ्ञेय्यता युज्जति परिञ्ञातुं सक्कुणेय्यत्ता सब्बसो अपरिञ्ञातत्ता च. ‘‘आपं आपतो’’तिआदीसुपि एसेव नयो. अरहत्तादियुत्तस्स पथवियादीनं अभिजानना मञ्ञनाभावो च युज्जति सङ्खातधम्मत्ता, सब्बसो किलेसानं पहीनत्ता, ततो एव चस्स वीतरागादिभावो ततो सम्मदेव च पटिच्चसमुप्पादस्स पटिविद्धताति. अयं युत्तिहारो.
४. पदट्ठानहारवण्णना
किस्सोपि मञ्ञना सक्कायस्स पदट्ठानं, मञ्ञनानं अयोनिसोमनसिकारो पदट्ठानं, सुतद्वयविरहो अन्धपुथुज्जनभावस्स पदट्ठानं, सो अरियानं अदस्साविताय पदट्ठानं, सा अरियधम्मस्स अकोविदताय पदट्ठानं, सा अरियधम्मे अविनीतताय पदट्ठानं. ‘‘सप्पुरिसानं अदस्सावी’’ति एत्थापि एसेव नयो. सञ्ञाविपल्लासो मञ्ञनानं पदट्ठानं. सञ्ञानिदाना हि पपञ्चसङ्खाति. मञ्ञनासु च तण्हामञ्ञना इतरमञ्ञनानं पदट्ठानं ‘‘तण्हागतानं परितस्सितविप्फन्दित’’न्ति, (दी. नि. १.१०५-१०९) ‘‘तण्हापच्चया उपादान’’न्ति (म. नि. ३.१२६; महाव. १) च वचनतो, तण्हागतस्सेव च ‘‘सेय्योहमस्मि’’न्तिआदिना मानजप्पनासब्भावता. सब्बापि वा मञ्ञना सब्बासं मञ्ञनानं पदट्ठानं. ‘‘उपादानपच्चया तण्हा’’ति हि वचनतो दिट्ठिपि तण्हाय पदट्ठानं. ‘‘अहमस्मि ब्रह्मा महाब्रह्मा’’ति (दी. नि. १.४२; ३.३९) आदिवचनतो मानोपि दिट्ठिया पदट्ठानं. तथा ‘‘अस्मीति सति इत्थंस्मीति होति, एवंस्मीति होति, अञ्ञथास्मीति होती’’तिआदिवचनतो मानस्सपि तण्हाय पदट्ठानता लब्भतेव. सेक्खा धम्मा सप्पदेसतो मञ्ञनापहानस्स पदट्ठानं. असेक्खा निप्पदेसतो मञ्ञनापहानस्स पदट्ठानं. कम्मभवो च जातिया पदट्ठानं. जाति जरामरणस्स पदट्ठानं. पच्चयाकारस्स यथाभूतावबोधो सम्मासम्बोधिया पदट्ठानन्ति. अयं पदट्ठानो हारो.
५. लक्खणहारवण्णना
‘‘सब्बधम्ममूलपरियाय’’न्ति एत्थ मूलग्गहणेन मूलपरियायग्गहणेन वा यथा तण्हामानदिट्ठियो गय्हन्ति, एवं दोसमोहादीनम्पि सक्कायमूलधम्मानं सङ्गहो दट्ठब्बो सक्कायस्स मूलभावेन एकलक्खणत्ता. ‘‘अस्सुतवा’’ति इमिना यथा तस्स पुग्गलस्स परियत्तिपटिवेधसद्धम्मानं अभावो गय्हति, एवं पटिपत्तिसद्धम्मस्सपि अभावो गय्हति सद्धम्मभावेन एकलक्खणत्ता. अरियानं अदस्सनकामतादिलक्खणा. ‘‘अरियधम्मस्स अकोविदो’’ति इमिना अरियधम्माधिगमस्स विबन्धभूतं अञ्ञाणं. ‘‘अरियधम्मे अविनीतो’’ति इमिना अरियविनयाभावो. सो पनत्थतो अरियविनये अप्पटिपत्ति एव वाति तीहिपि पदेहि यथावुत्तविसया मिच्छादिट्ठि विचिकिच्छा च गहिताव होन्ति. तग्गहणेन च सब्बेपि अकुसला धम्मा सङ्गहिताव होन्ति संकिलेसलक्खणेन एकलक्खणत्ता. ‘‘सप्पुरिसानं अदस्सावी’’ति एत्थापि एसेव नयो.
‘‘पथविं पथवितो सञ्जानाती’’ति इदं दिट्ठिमञ्ञनादीनं सञ्ञाय कारणभावदस्सनं. तत्थ यथा सञ्ञा, एवं वितक्कफस्साविज्जाअयोनिसोमनसिकारादयोपि तासं कारणन्ति अत्थतो तेसम्पेत्थ सङ्गहो वुत्तो होति मञ्ञनानं कारणभावेन एकलक्खणत्ता. ‘‘मञ्ञती’’ति इमिना मञ्ञनाकिच्चेन तण्हामानदिट्ठियो गहिता तासं किलेससभावत्ता. तग्गहणेनेव विचिकिच्छादिनम्पि सङ्गहो दट्ठब्बो किलेसलक्खणेन एकलक्खणत्ता. तथा तण्हाय हेतुसभावत्ता तग्गहणेनेव अवसिट्ठाकुसलहेतूनं सङ्गहो दट्ठब्बो हेतुलक्खणेन एकलक्खणत्ता. तथा तण्हादिट्ठीनं आसवादिसभावत्ता तग्गहणेनेव अवसिट्ठासवोघयोगगन्थनीवरणादीनम्पि सङ्गहो दट्ठब्बो आसवादिसभावत्ता एकलक्खणत्ता. तथा ‘‘पथविं मञ्ञती’’तिआदिना पथवीआदीनं रूपसभावत्ता तब्बिसयानञ्च मञ्ञनानं रूपविसयत्ता तग्गहणेनेव सकलरूपक्खन्धविसयापि मञ्ञना दस्सिता होन्ति रूपविसयलक्खणेन आसं एकलक्खणत्ता. एवं चक्खायतनादिविसयापि मञ्ञना निद्धारेतब्बा. ‘‘अपरिञ्ञात’’न्ति परिञ्ञापटिक्खेपेन तप्पटिबद्धकिलेसानं पहानपटिक्खेपोति दट्ठब्बो मग्गकिच्चभावेन परिञ्ञापहानानं एकलक्खणत्ता. इमिना नयेन सेसेसुपि यथारहं एकलक्खणा निद्धारेतब्बाति. अयं लक्खणो हारो.
६. चतुब्यूहहारवण्णना
पथवीआदीसु वत्थूसु ब्यञ्जनच्छायाय अत्थं गहेत्वा धम्मगम्भीरतं असल्लक्खेत्वा असद्धम्मस्सवनादिना वञ्चिता हुत्वा सद्धम्मस्सवनधारणपरिचयमनसिकारविमुखा पथवीआदीसु वत्थूसु पुथुज्जनसेक्खासेक्खतथागतानं पटिपत्तिविसेसं अजानन्ता च वेनेय्या इमिस्सा देसनाय निदानं. ते ‘‘कथं नु खो यथावुत्तदोसविनिमुत्ता यथावुत्तञ्च विसेसं जानन्ता सम्मापटिपत्तिया उभयहितपरायणा सवेय्यु’’न्ति अयमेत्थ भगवतो अधिप्पायो. पदनिब्बचनं निरुत्तं, तं ‘‘एव’’न्तिआदिनिदानपदानं, ‘‘सब्बधम्ममूलपरियाय’’न्तिआदिपाळिपदानञ्च अट्ठकथायं, तस्सा लीनत्थवण्णनायञ्चेव वुत्तनयेन सुविञ्ञेय्यत्ता अतिवित्थारभयेन न वित्थारयिम्ह.
पदपदत्थदेसनानिक्खेपसुत्तसन्धिवसेन पञ्चविधा सन्धि. तत्थ पदस्स पदन्तरेन सम्बन्धो पदसन्धि, तथा पदत्थस्स पदत्थन्तरेन सम्बन्धो पदत्थसन्धि, यो ‘‘किरियाकारकसम्बन्धो’’ति वुच्चति. नानानुसन्धिकस्स सुत्तस्स तंतंअनुसन्धीहि सम्बन्धो, एकानुसन्धिकस्स पन पुब्बापरसम्बन्धो देसनासन्धि. या अट्ठकथायं ‘‘पुच्छानुसन्धि अज्झासयानुसन्धि यथानुसन्धी’’ति तिधा विभत्ता. अज्झासयो चेत्थ अत्तज्झासयो परज्झासयोति द्विधा वेदितब्बो. यं पनेत्थ वत्तब्बं, तं हेट्ठा निदानवण्णनायं वुत्तमेव. निक्खेपसन्धि चतुन्नं सुत्तनिक्खेपानं वसेन वेदितब्बो. सुत्तसन्धि इध पठमनिक्खेपवसेनेव वेदितब्बो. कस्मा पनेत्थ मूलपरियायसुत्तमेव पठमं निक्खित्तन्ति? नायमनुयोगो कत्थचि नप्पवत्तति, अपिच यस्मा मञ्ञनामूलकं सक्कायं, सब्बमञ्ञना च तत्थ एव अनेकभेदभिन्ना पवत्तति, न तस्सा सविसयाय लेसमत्तम्पि सारं अत्थीति पथवीआदिविभागभिन्नेसु मञ्ञनासु च सातिसयं निब्बेधविरागसञ्जननी उपरि सेक्खासेक्खतथागतगुणविभावनी च अयं देसना. सुत्तन्तदेसना च विसेसतो दिट्ठिविनिवेठनकथा, तस्मा सनिस्सयस्स दिट्ठिग्गाहस्स आदितो असारभावदीपनं उपरि च सब्बेसं अरियानं गुणविसेसविभावनमिदं सुत्तं पठमं निक्खित्तं. किञ्च सक्काये मञ्ञनामञ्ञनामुखेन पवत्तिनिवत्तीसु आदीनवानिसंसविभावनतो सब्बेसं पुग्गलानं पटिपत्तिविभागतो च इदमेव सुत्तं पठमं निक्खित्तं.
यं पन एकिस्सा देसनाय देसनन्तरेन सद्धिं संसन्दनं, अयम्पि देसनासन्धि, सा एवं वेदितब्बा. ‘‘अस्सुतवा पुथुज्जनो…पे… निब्बानं अभिनन्दती’’ति अयं देसना. ‘‘इध, भिक्खवे, अस्सुतवा पुथुज्जनो…पे… सप्पुरिसधम्मे अविनीतो मनसिकरणीये धम्मे नप्पजानाति, अमनसिकरणीये च धम्मे नप्पजानाति, सो मनसिकरणीये धम्मे अप्पजानन्तो अमनसिकरणीये च धम्मे अप्पजानन्तो ये धम्मा न मनसिकरणीया, ते धम्मे मनसि करोति…पे… अनुप्पन्नो वा कामासवो उप्पज्जति, उप्पन्नो वा कामासवो पवड्ढति. अनुप्पन्नो वा भवासवो उप्पज्जति, उप्पन्नो वा भवासवो पवड्ढति, अनुप्पन्नो वा अविज्जासवो उप्पज्जति, उप्पन्नो वा अविज्जासवो पवड्ढती’’ति (म. नि. १.१७) इमाय देसनाय संसन्दति. तथा ‘‘तस्सेतं पाटिकङ्खं सुभनिमित्तं मनसि करिस्सति, तस्स सुभनिमित्तस्स मनसिकारा रागो चित्तं अनुद्धंसेस्सति, सो सरागो सदोसो समोहो साङ्गणो संकिलिट्ठचित्तो कालं करिस्सती’’ति (म. नि. १.५९) इमाय देसनाय संसन्दति. तथा ‘‘चक्खुञ्चावुसो पटिच्च रूपे च उप्पज्जति चक्खुविञ्ञाणं, तिण्णं सङ्गति फस्सो, फस्सपच्चया वेदना. यं वेदेति तं सञ्जानाति, यं सञ्जानाति तं वितक्केति, यं वितक्केति तं पपञ्चेति, यं पपञ्चेति ततोनिदानं पुरिसं पपञ्चसञ्ञासङ्खा समुदाचरन्ती’’ति (म. नि. १.२०४) इमाय देसनाय संसन्दति. तथा ‘‘इध, भिक्खवे, असुतवा पुथुज्जनो…पे… सप्पुरिसधम्मे अविनीतो रूपं ‘एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ता’ति समनुपस्सति. वेदनं…पे…, सञ्ञं…पे…, सङ्खारे…पे…, विञ्ञाणं ‘एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ता’ति समनुपस्सति. यम्पि तं दिट्ठं…पे… यम्पि तं दिट्ठिट्ठानं, सो लोको सो अत्ता सो पेच्च भविस्सामि निच्चो धुवो सस्सतो अविपरिणामधम्मो सस्सतिसमं तथेव ठस्सामीति, तम्पि ‘एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ता’ति समनुपस्सती’’ति (म. नि. १.२४१) इमाय देसनाय संसन्दति.
‘‘योपि सो, भिक्खवे, भिक्खु…पे… निब्बानं माभिनन्दी’’ति अयं देसना. ‘‘इध, देवानमिन्द, भिक्खुनो सुतं होति ‘सब्बे धम्मा नालं अभिनिवेसाया’ति, एवञ्चेतं, देवानमिन्द, भिक्खुनो सुतं होति ‘सब्बे धम्मा नालं अभिनिवेसाया’ति, सो सब्बं धम्मं अभिजानाति, सब्बं धम्मं अभिञ्ञाय सब्बं धम्मं परिजानाति, सब्बं धम्मं परिञ्ञाय यं किञ्चि वेदनं वेदेति सुखं वा दुक्खं वा अदुक्खमसुखं वा, सो तासु वेदनासु अनिच्चानुपस्सी विहरति, विरागानुपस्सी विहरति, निरोधानुपस्सी विहरति, पटिनिस्सग्गानुपस्सी विहरती’’ति (म. नि. १.३९०) इमाय देसनाय संसन्दति. ‘‘योपि सो, भिक्खवे, भिक्खु अरहं…पे… अभिसम्बुद्धोति वदामी’’ति अयं देसना ‘‘सुतवा च खो, भिक्खवे, अरियसावको…पे… सप्पुरिसधम्मे सुविनीतो रूपं ‘नेतं मम, नेसोहमस्मि, न मेसो अत्ता’ति समनुपस्सति, वेदनं…पे…, सञ्ञं…पे…, सङ्खारे…पे…, विञ्ञाणं ‘नेतं मम, नेसोहमस्मि, न मेसो अत्ता’ति समनुपस्सति. यम्पि तं दिट्ठं सुतं विञ्ञातं पत्तं परियेसितं अनुविचरितं मनसा, तम्पि ‘नेतं मम, नेसोहमस्मि, न मेसो अत्ता’ति समनुपस्सति. यम्पि तं दिट्ठिट्ठानं, सो लोको सो अत्ता सो पेच्च भविस्सामि ‘निच्चो धुवो सस्सतो अपि परिणामधम्मो सस्सतिसमं तथेव ठस्सामी’ति, तम्पि ‘नेतं मम, नेसोहमस्मि, न मेसो अत्ता’ति समनुपस्सति. सो एवं समनुपस्सन्तो न परितस्सती’’ति (म. नि. १.२४१) एवमादिदेसनाहि संसन्दतीति, अयं चतुब्यूहो हारो.
७. आवत्तहारवण्णना
‘‘अस्सुतवा पुथुज्जनो’’ति इमिना योनिसोमनसिकारपटिक्खेपमुखेन अयोनिसोमनसिकारपरिग्गहो दीपितो. ‘‘अरियानं अदस्सावी’’तिआदिना सप्पुरिसूपनिस्सयादिपटिक्खेपमुखेन असप्पुरिसूपनिस्सयादिपरिग्गहो दीपितो. तेसु पुरिमनयेन आसयविपत्ति कित्तिता, दुतियेन पयोगविपत्ति. पुरिमेन चस्स किलेसवट्टं, तञ्च यतो विपाकवट्टन्ति सकलं संसारचक्कमावत्तति. ‘‘पथविं मञ्ञती’’तिआदिना तत्थ तिस्सो मञ्ञना वुत्ता. तासु तण्हामञ्ञना ‘‘एतं ममा’’ति तण्हाग्गाहो, मानमञ्ञना ‘‘एसोहमस्मी’’ति मानग्गाहो, दिट्ठिमञ्ञना ‘‘एसो मे अत्ता’’ति दिट्ठिग्गाहो. तत्थ तण्हाग्गाहेन ‘‘तण्हं पटिच्चपरियेसना’’तिआदिका (दी. नि. २.१०३; दी. नि. ३.३५९; अ. नि. ३.२३; विभ. ९६३) नव तण्हामूलका धम्मा आवत्तन्ति. मानग्गाहेन ‘‘सेय्योहमस्मी’’तिआदिका नव मानविधा आवत्तन्ति. दिट्ठिग्गाहेन ‘‘रूपं अत्ततो समनुपस्सती’’तिआदिका (सं. नि. ४.३४५) वीसतिवत्थुका सक्कायदिट्ठि आवत्तति. तीसु च गाहेसु याय सञ्ञाय तण्हाग्गाहस्स विक्खम्भना, सा दुक्खसञ्ञा दुक्खानुपस्सना. याय सञ्ञाय मानग्गाहस्स विक्खम्भना, सा अनिच्चसञ्ञा अनिच्चानुपस्सना. याय पन सञ्ञाय दिट्ठिग्गाहस्स विक्खम्भना, सा अनत्तसञ्ञा अनत्तानुपस्सना. तत्थ पठमग्गाहविसभागतो अप्पणिहितविमोक्खमुखं आवत्तति, दुतियग्गाहविसभागतो अनिमित्तविमोक्खमुखं आवत्तति, ततियग्गाहविसभागतो सुञ्ञतविमोक्खमुखं आवत्तति.
सेक्खग्गहणेन अरियाय सम्मादिट्ठिया सङ्गहो, ततो च परतोघोसयोनिसोमनसिकारा दीपिता होन्ति. परतोघोसेन च सुतवा अरियसावकोति आवत्तति, योनिसोमनसिकारेन नव योनिसोमनसिकारमूलका धम्मा आवत्तन्ति, चतुब्बिधञ्च सम्पत्तिचक्कं. ‘‘मा मञ्ञी’’ति मञ्ञनानं विप्पकतप्पहानतागहणेन एकच्चासवपरिक्खयो दीपितो होति, तेन च सद्धाविमुत्तदिट्ठिप्पत्तकायसक्खिभावा आवत्तन्ति. ‘‘अरहं खीणासवो’’तिआदिना असेक्खा सीलक्खन्धादयो दस्सिता होन्ति, सीलक्खन्धादिपारिपूरिया च दस नाथकरणा धम्मा आवत्तन्ति. ‘‘न मञ्ञती’’ति मञ्ञनापटिक्खेपेन पञ्चसु उपादानक्खन्धेसु ‘‘नेतं मम, नेसोहमस्मि, न मेसो अत्ता’’ति सम्मापटिपत्ति दस्सिता, ताय च सातिसया निकन्तिपरियादानमानसमुग्घाटनदिट्ठिउग्घाटनानि पकासितानीति अप्पणिहितानिमित्त-सुञ्ञतविमोक्खा आवत्तन्ति.
‘‘तथागतो’’तिआदिना सब्बञ्ञुगुणा विभाविताति तदविनाभावतो दसबल-चतुवेसारज्जअसाधारणञाणआवेणिकबुद्धधम्मा आवत्तन्ति. ‘‘नन्दी दुक्खस्स मूल’’न्तिआदिना सद्धिं हेतुना वट्टविवट्टं कथितन्ति पवत्तिनिवत्तितदुभयहेतुविभावनेन चत्तारि अरियसच्चानि आवत्तन्ति. ‘‘तण्हानं खया’’तिआदिना तण्हप्पहानापदेसेन तदेकट्ठभावतो दियड्ढस्स किलेससहस्सस्स पहानं आवत्तति. ‘‘सब्बसो तण्हानं खया सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुद्धो’’ति च वुत्तत्ता ‘‘नन्दी दुक्खस्स मूल’’न्ति, ‘‘इति विदित्वा’’तिआदिना वुत्तस्स मञ्ञनाभावहेतुभूतस्स पच्चयाकारवेदनस्स सावकेहि असाधारणञाणचारभावो दस्सितो, तेन चतुवीसतिकोटिसतसहस्ससमापत्तिसञ्चारि भगवतो महावजिरञाणं आवत्ततीति. अयं आवत्तो हारो.
८. विभत्तिहारवण्णना
‘‘सब्बधम्ममूलपरियाय’’न्ति एत्थ सब्बधम्मा नाम तेभूमका धम्मा सक्कायस्स अधिप्पेतत्ता. तेसं मञ्ञना पदट्ठानं पपञ्चसङ्खानिमित्तत्ता लोकविचित्तस्स. तयिमे कुसला अकुसला अब्याकताति तिविधा. तेसु कुसलानं योनिसोमनसिकारादि पदट्ठानं, अकुसलानं अयोनिसोमनसिकारादि, अब्याकतानं कम्मभवआवज्जनभूतरूपादि पदट्ठानं. तत्थ कुसला कामावचरादिवसेन भूमितो तिविधा, तथा अब्याकता चित्तुप्पादसभावा, अचित्तुप्पादसभावा पन कामावचराव तथा अकुसला. परियत्तिपटिपत्तिपटिवेधसुतकिच्चाभावेन तिविधो अस्सुतवा. अन्धकल्याणविभागेन दुविधो पुथुज्जनो. सम्मासम्बुद्धपच्चेकबुद्धसावकभेदेन तिविधा अरिया. मंसचक्खुदिब्बचक्खुपञ्ञाचक्खूहि दस्सनाभावेन तिविधो अदस्सावी. मग्गफलनिब्बानभेदेन तिविधो, नवविधो वा अरियधम्मो. सवनधारणपरिचयमनसिकारपटिवेधवसेन पञ्चविधा अरियधम्मस्स कोविदता. तदभावतो अकोविदो. संवरपहानभेदेन दुविधो, दसविधो वा अरियधम्मविनयो, तदभावतो अरियधम्मे अविनीतो. एत्थ पदट्ठानविभागो हेट्ठा दस्सितोयेव. ‘‘सप्पुरिसानं अदस्सावी’’तिआदीसुपि एसेव नयो. ‘‘पथविं मञ्ञती’’तिआदीसु मञ्ञनावत्थुविभागो पाळियं आगतोव, तथा अज्झत्तिकबाहिरादिको च अन्तरविभागो.
मञ्ञना पन तण्हामानदिट्ठिवसेन सङ्खेपतो तिविधा, वित्थारतो पन तण्हामञ्ञना ताव कामतण्हादिवसेन अट्ठसतविधा, तथा ‘‘अस्मीति सति इत्थंस्मीति होती’’तिआदिना. एवं मानमञ्ञनापि. ‘‘अस्मीति सति इत्थंस्मीति होती’’तिआदिना पपञ्चत्तयं उद्दिट्ठं निद्दिट्ठञ्चाति. एतेन दिट्ठिमञ्ञनायपि अट्ठसतविधता वुत्ताति वेदितब्बा. अपिच सेय्यस्स ‘‘सेय्योहमस्मी’’तिआदिना मानमञ्ञनाय नवविधता तदन्तरभेदेन अनेकविधता च वेदितब्बा. अयञ्च अत्थो हीनत्तिकत्थवण्णनाय विभावेतब्बो. दिट्ठिमञ्ञनाय पन ब्रह्मजाले आगतनयेन द्वासट्ठिविधता तदन्तरभेदेन अनेकविधता च वेदितब्बा. ‘‘अपरिञ्ञात’’न्ति एत्थ ञातपरिञ्ञादिवसेन चेव रूपमुखादिअभिनिवेसभेदादिवसेन च परिञ्ञानं अनेकविधता वेदितब्बा. तथा अट्ठमकादिवसेन सेक्खविभागो पञ्ञाविमुत्तादिवसेन असेक्खविभागो च. अयमेत्थ धम्मविभागो. पदट्ठानविभागो च भूमिविभागो च वुत्तनयानुसारेन वेदितब्बाति. अयं विभत्तिहारो.
९. परिवत्तहारवण्णना
‘‘सब्बधम्ममूलपरियाय’’न्ति एत्थ ‘‘सब्बधम्मा’’ति पञ्चुपादानक्खन्धा गहिता, तेसं मूलकारणन्ति च तण्हामानदिट्ठियो. तथा अस्सुतवा पुथुज्जनो…पे… सप्पुरिसधम्मे अविनीतोति. यावकीवञ्च पञ्चसु उपादानक्खन्धेसु सुभतो सुखतो निच्चतो अत्ततो समनुपस्सनवसेन ‘‘एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ता’’ति तण्हामानदिट्ठिगाहा न समुच्छिज्जन्ति, ताव नेसं पबन्धूपरमो सुपिनन्तेपि न केनचि लद्धपुब्बो. यदा पन नेसं असुभतो दुक्खतो अनिच्चतो अनत्ततो समनुपस्सनवसेन ‘‘नेतं मम, नेसोहमस्मि, न मेसो अत्ता’’ति पवत्तमाना अप्पणिहितानिमित्तसुञ्ञतानुपस्सना उस्सक्कित्वा अरियमग्गाधिगमाय संवत्तन्ति, अथ नेसं पबन्धूपरमो होति अच्चन्तअप्पञ्ञत्तिकभावूपगमनतो. तेन वुत्तं ‘‘सब्बधम्माति पञ्चुपादानक्खन्धा गहिता, तेसं मूलकारणन्ति च तण्हामानदिट्ठियो’’ति. तथा अस्सुतवा पुथुज्जनो…पे… सप्पुरिसधम्मे अविनीतो तीहिपि मञ्ञनाहि पथविं मञ्ञति याव निब्बानं अभिनन्दति, तीहिपि परिञ्ञाहि तस्स तं वत्थु अपरिञ्ञातन्ति कत्वा. यस्स पन तं वत्थु तीहि परिञ्ञाहि परिञ्ञातं, न सो इतरो विय तं मञ्ञति. तेनाह भगवा ‘‘सुतवा च खो, भिक्खवे, अरियसावको…पे… सप्पुरिसधम्मे सुविनीतो रूपं ‘नेतं मम, नेसोहमस्मि, न मेसो अत्ता’ति समनुपस्सति, वेदनं…पे… असति न परितस्सती’’ति (म. नि. १.२४१). सेक्खो पथविं मा मञ्ञि, याव निब्बानं माभिनन्दि, अरहा सम्मासम्बुद्धो च पथविं न मञ्ञति, याव निब्बानं नाभिनन्दति, मञ्ञनामञ्ञितेसु वत्थूसु मत्तसो सब्बसो च परिञ्ञाभिसमयसंसिद्धिया पहानाभिसमयनिब्बत्तितो. यस्स पन तेसु वत्थूसु सब्बसो मत्तसो वा परिञ्ञा एव नत्थि, कुतो पहानं, सो यथापरिकप्पं निरङ्कुसाहि मञ्ञनाहि ‘‘एतं ममा’’तिआदिना मञ्ञतेव. तेनाह भगवा ‘‘इध, भिक्खवे, अस्सुतवा पुथुज्जनो…पे… सप्पुरिसधम्मे अविनीतो रूपं ‘एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ता’ति समनुपस्सति, वेदनं…पे…, सञ्ञ…पे…’’न्तिआदि (म. नि. १.२४१). अयं परिवत्तो हारो.
१०. वेवचनहारवण्णना
‘‘सब्बधम्मा सकलधम्मा अनवसेसधम्मा’’ति परियायवचनं, ‘‘मूलपरियायं मूलकारणं असाधारणहेतु’’न्ति परियायवचनं, ‘‘मूलपरियायन्ति वा मूलदेसनं कारणतथन’’न्ति परियायवचनं, ‘‘वो तुम्हाकं तुम्ह’’न्ति परियायवचनं, ‘‘भिक्खवे, समणा तपस्सिनो’’ति परियायवचनं, ‘‘देसेस्सामी कथेस्सामी पञ्ञपेस्सामी’’ति परियायवचनं, ‘‘सुणाथ सोतं ओदहथ सोतद्वारानुसारेन उपधारेथा’’ति परियायवचनं, ‘‘साधुकं सम्मा सक्कच्च’’न्ति परियायवचनं, ‘‘मनसि करोथ चित्ते ठपेथ समन्नाहरथा’’ति परियायवचनं, ‘‘भासिस्सामि ब्यत्तं कथेस्सामि विभजिस्सामी’’ति परियायवचनं, ‘‘एवं, भन्ते, साधु सुट्ठु भन्ते’’ति परियायवचनं, ‘‘पच्चस्सोसुं सम्पटिच्छिंसु सम्पटिग्गहेसु’’न्ति परियायवचनं. इमिना नयेन सब्बपदेसु वेवचनं वत्तब्बन्ति. अयं वेवचनो हारो.
११. पञ्ञत्तिहारवण्णना
‘‘सब्बधम्ममूलपरियाय’’न्ति एत्थ सब्बधम्मा नाम सक्कायधम्मा, ते खन्धवसेन पञ्चधा पञ्ञत्ता, आयतनवसेन द्वादसधा, धातुवसेन अट्ठारसधा पञ्ञत्ता. ‘‘मूल’’न्ति वा ‘‘मूलपरियाय’’न्ति वा मञ्ञना वुत्ता, ता तण्हामानदिट्ठिवसेन तिधा अन्तरभेदेन अनेकधा च पञ्ञत्ता. अथ वा ‘‘सब्बधम्मा’’ति तेभूमकधम्मानं सङ्गहपञ्ञत्ति, ‘‘मूलपरियाय’’न्ति तेसं पभवपञ्ञत्ति, ‘‘वो’’ति सम्पदानपञ्ञति, ‘‘देसेस्सामि भासिस्सामी’’ति पटिञ्ञापञ्ञत्ति, ‘‘सुणाथ साधुकं मनसि करोथा’’ति च आणापनपञ्ञत्ति, ‘‘अस्सुतवा’’ति पटिवेधविमुखतापञ्ञत्ति चेव परियत्तिविमुखतापञ्ञत्ति च, ‘‘पुथुज्जनो’’ति अनरियपञ्ञत्ति, सा अरियधम्मपटिक्खेपपञ्ञत्ति चेव अरियधम्मविरहपञ्ञत्ति च, ‘‘अरियान’’न्ति असमपञ्ञत्ति चेव समपञ्ञत्ति च. तत्थ असमपञ्ञत्ति तथागतपञ्ञत्ति, समपञ्ञत्ति पच्चेकबुद्धानञ्चेव उभतोभागविमुत्तादीनञ्च वसेन अट्ठविधा वेदितब्बा. ‘‘अरियानं अदस्सावी’’तिआदि दस्सनभावनापटिक्खेपपञ्ञत्ति, ‘‘पथविं मञ्ञती’’तिआदि पञ्चन्नं उपादानक्खन्धानं द्वादसन्नं आयतनानं अट्ठारसन्नं धातूनं सम्मसनुपगानं इन्द्रियानं निक्खेपपञ्ञत्ति चेव पभवपञ्ञत्ति च, तथा विपल्लासानं किच्चपञ्ञत्ति परियुट्ठानं दस्सनपञ्ञत्ति किलेसानं फलपञ्ञत्ति अभिसङ्खारानं विरूहनपञ्ञत्ति तण्हाय अस्सादनपञ्ञत्ति दिट्ठिया विप्फन्दनपञ्ञत्ति, ‘‘सेक्खा’’ति सद्धानुसारीसद्धाविमुत्तदिट्ठिप्पत्तकायसक्खीनं दस्सनपञ्ञत्ति चेव भावनापञ्ञत्ति च ‘‘अप्पत्तमानसो’’ति सेक्खधम्मानं ठितिपञ्ञत्ति, ‘‘अनुत्तरं योगक्खेमं पत्थयमानो’’ति पञ्ञाय अभिनिब्बिदापञ्ञत्ति, ‘‘अभिजानाती’’ति अभिञ्ञेय्यधम्मानं अभिञ्ञापञ्ञत्ति, दुक्खस्स परिञ्ञापञ्ञत्ति, समुदयस्स पहानपञ्ञत्ति, निरोधस्स सच्छिकिरियापञ्ञत्ति, मग्गस्स भावनापञ्ञत्ति, ‘‘मा मञ्ञी’’ति मञ्ञनानं पटिक्खेपपञ्ञत्ति, समुदयस्स पहानपञ्ञत्ति. इमिना नयेन सेसपदेसुपि वित्थारेतब्बं. अयं पञ्ञत्ति हारो.
१२. ओतरणहारवण्णना
‘‘सब्बधम्ममूलपरियाय’’न्ति एत्थ सब्बधम्मा नाम लोकिया पञ्चक्खन्धा द्वादसायतनानि अट्ठारस धातुयो द्वे सच्चानि एकूनविसति इन्द्रियानि द्वादसपदिको पच्चयाकारोति, अयं सब्बधम्मग्गहणेन खन्धादिमुखेन देसनाय ओतरणं. ‘‘मूल’’न्ति वा ‘‘मूलपरियाय’’न्ति वा मञ्ञना वुत्ता, ता अत्थतो तण्हा मानो दिट्ठि चाति तेसं सङ्खारक्खन्धसङ्गहोति अयं खन्धमुखेन ओतरणं. तथा ‘‘धम्मायतनधम्मधातूहि सङ्गहो’’ति अयं आयतनमुखेन धातुमुखेन च ओतरणं. ‘‘अस्सुतवा’’ति इमिना सुतस्स विबन्धभूता अविज्जादयो गहिता, ‘‘पुथुज्जनो’’ति इमिना येसं किलेसाभिसङ्खारानं जननादिना पुथुज्जनोति वुच्चति, ते किलेसाभिसङ्खारादयो गहिता, ‘‘अरियानं अदस्सावी’’तिआदिना येसं किलेसधम्मानं वसेन अरियानं अदस्साविआदिभावो होति, ते दिट्ठिमानाविज्जादयो गहिताति सब्बेहि तेहि सङ्खारक्खन्धसङ्गहोति पुब्बे वुत्तनयेनेव ओतरणं वेदितब्बं. ‘‘सञ्जानाति मञ्ञति अभिजानाति न मञ्ञती’’ति एत्थापि सञ्जाननमञ्ञनाअभिजाननानुपस्सनानं सङ्खारक्खन्धपरियापन्नत्ता वुत्तनयेनेव ओतरणं वेदितब्बं. तथा सेक्खग्गहणेन सेक्खा, ‘‘अरह’’न्तिआदिना असेक्खा सीलक्खन्धादयो गहिताति एवम्पि खन्धमुखेन ओतरणं, आयतनधातादिमुखेन च ओतरणं वेदितब्बं. तथा ‘‘न मञ्ञती’’ति तण्हागाहादिपटिक्खेपेन दुक्खानुपस्सनादयो गहिता, तेसं वसेन अप्पणिहितविमोक्खमुखादीहि ओतरणं वेदितब्बं. ‘‘परिञ्ञात’’न्ति इमिना परिजाननकिच्चेन पवत्तमाना बोधिपक्खियधम्मा गय्हन्तीति सतिपट्ठानादिमुखेन ओतरणं वेदितब्बं. नन्दिग्गहणेन भवग्गहणेन तण्हागहणेन च समुदयसच्चं, दुक्खग्गहणेन जातिजरामरणग्गहणेन च दुक्खसच्चं, ‘‘तण्हानं खया’’तिआदिना निरोधसच्चं, अभिसम्बोधिया गहणेन मग्गसच्चं गहितन्ति अरियसच्चेहि ओतरणन्ति. अयं ओतरणो हारो.
१३. सोधनहारवण्णना
‘‘सब्बधम्ममूलपरियायं वो, भिक्खवे…पे… इध, भिक्खवे, अस्सुतवा…पे… पथविं पथवितो सञ्जानाती’’ति आरम्भो. ‘‘पथविं पथविया सञ्ञत्वा पथविं मञ्ञती’’ति पदसुद्धि, नो आरम्भसुद्धि. तथा ‘‘पथविया मञ्ञति पथवितो मञ्ञति पथविं मेति मञ्ञति पथविं अभिनन्दती’’ति पदसुद्धि, नो आरम्भसुद्धि. ‘‘तं किस्स हेतु अपरिञ्ञातं तस्साति वदामी’’ति पदसुद्धि चेव आरम्भसुद्धि च. सेसवारेसुपि एसेव नयोति. अयं सोधनो हारो.
१४. अधिट्ठानहारवण्णना
‘‘सब्बधम्ममूलपरियाय’’न्ति एत्थ सब्बधम्मग्गहणं सामञ्ञतो अधिट्ठानं. ‘‘पथविं आप’’न्तिआदि पन तं अविकप्पेत्वा विसेसवचनं. तथा ‘‘मूलपरियाय’’न्ति सामञ्ञतो अधिट्ठानं, तं अविकप्पेत्वा विसेसवचनं ‘‘पथविं मञ्ञति…पे… अभिनन्दती’’ति. ‘‘पथविं मञ्ञती’’ति च सामञ्ञतो अधिट्ठानं तण्हादिग्गाहानं साधारणत्ता मञ्ञनाय, तं अविकप्पेत्वा विसेसवचनं ‘‘एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ता’’ति, एवं सुत्तन्तरपदानिपि आनेत्वा विसेसवचनं निद्धारेतब्बं. सेसवारेसुपि एसेव नयो. ‘‘सेक्खो’’ति सामञ्ञतो अधिट्ठानं, तं अविकप्पेत्वा विसेसवचनं ‘‘कायसक्खी दिट्ठिप्पत्तो सद्धाविमुत्तो सद्धानुसारी धम्मानुसारी’’ति. तथा ‘‘सेक्खो’’ति सामञ्ञतो अधिट्ठानं, तं अविकप्पेत्वा विसेसवचनं ‘‘इध, भिक्खवे, भिक्खु सेक्खाय सम्मादिट्ठिया समन्नागतो होति…पे… सेक्खेन सम्मासमाधिना समन्नागतो होती’’ति (सं. नि. ५.१३). ‘‘अरह’’न्ति सामञ्ञतो अधिट्ठानं, तं अविकप्पेत्वा विसेसवचनं ‘‘उभतोभागविमुत्तो पञ्ञाविमुत्तो (पु. प. १३.२; १५.१ मातिका), तेविज्जो छळभिञ्ञो’’ति (पु. प. ७.२६, २७ मातिका) च. ‘‘खीणासवो’’ति सामञ्ञतो अधिट्ठानं, तं अविकप्पेत्वा विसेसवचनं ‘‘कामासवापि चित्तं विमुच्चित्थ, भवासवापि चित्तं विमुच्चित्था’’तिआदि (पारा. १४). सेसपदेसुपि एसेव नयो. ‘‘अभिजानाती’’ति सामञ्ञतो अधिट्ठानं, तं अविकप्पेत्वा विसेसवचनं ‘‘मञ्ञती’’ति. मञ्ञनाभावो हिस्स पहानपटिवेधसिद्धो, पहानपटिवेधो च परिञ्ञासच्छिकिरियाभावनापटिवेधेहि न विनाति सब्बेपि अभिञ्ञाविसेसा मञ्ञनापटिक्खेपेन अत्थतो गहिताव होन्तीति. तथा ‘‘अरह’’न्ति सामञ्ञतो अधिट्ठानं, तं अविकप्पेत्वा विसेसवचनं ‘‘वीतरागत्ता वीतदोसत्ता वीतमोहत्ता’’ति. इमिना नयेन सेसपदेसुपि सामञ्ञविसेसनिद्धारणा वेदितब्बा. अयं अधिट्ठानो हारो.
१४. परिक्खारहारवण्णना
‘‘सब्बधम्ममूलपरियाय’’न्ति एत्थ सब्बधम्मा नाम परियापन्नधम्मा, ते कुसलाकुसलाब्याकतभेदेन तिविधा. तेसु कुसलानं योनिसोमनसिकारो अलोभादयो च हेतू, अकुसलानं अयोनिसोमनसिकारो लोभादयो च हेतू, अब्याकतेसु विपाकानं यथासकं कम्मं, इतरेसं भवङ्गमावज्जनसमन्नाहारादि च हेतू. एत्थ च सप्पुरिसूपनिस्सयादिको पच्चयो हेतुम्हि एव समवरुळ्हो, सो तत्थ आदि-सद्देन सङ्गहितोति दट्ठब्बो. ‘‘मूल’’न्ति वुत्तानं मञ्ञनानं हेतुभावो पाळियं वुत्तो एव. मञ्ञनासु पन तण्हामञ्ञनाय अस्सादानुपस्सना हेतु. ‘‘सञ्ञोजनियेसु धम्मेसु अस्सादानुपस्सिनो तण्हा पवड्ढती’’ति (सं. नि. २.५२) हि वुत्तं. मानमञ्ञनाय दिट्ठिविप्पयुत्तलोभो हेतु केवलं संसग्गवसेन ‘‘अहमस्मी’’ति पवत्तनतो. दिट्ठिमञ्ञनाय एकत्तनयादीनं अयाथावग्गाहो हेतु, अस्सुतभावो पुथुज्जनभावस्स हेतु, सो अरियानं अदस्सनसीलताय, सा अरियधम्मस्स अकोविदताय, सा अरियधम्मे अविनीतताय हेतु, सब्बा चायं हेतुपरम्परा पथवीआदीसु ‘‘एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ता’’ति तिस्सन्नं मञ्ञनानं हेतु, सेक्खारहादिभावा पन मत्तसो सब्बसो च मञ्ञनाभावस्स हेतूति. अयं परिक्खारो हारो.
१६. समारोपनहारवण्णना
‘‘सब्बधम्ममूलपरियाय’’न्तिआदीसु मूलपरियायग्गहणेन अस्सुतवागहणेन सञ्जाननमञ्ञनापरिञ्ञागहणेहि च संकिलेसधम्मा दस्सिता, ते च सङ्खेपतो तिविधा तण्हासंकिलेसो दिट्ठिसंकिलेसो दुच्चरितसंकिलेसोति. तत्थ तण्हासंकिलेसो तण्हासंकिलेसस्स, दिट्ठिसंकिलेसस्स, दुच्चरितसंकिलेसस्स च पदट्ठानं, तथा दिट्ठिसंकिलेसो दिट्ठिसंकिलेसस्स, तण्हासंकिलेसस्स, दुच्चरितसंकिलेसस्स च पदट्ठानं, दुच्चरितसंकिलेसोपि दुच्चरितसंकिलेसस्स, तण्हासंकिलेसस्स, दिट्ठिसंकिलेसस्स च पदट्ठानं. तेसु तण्हासंकिलेसो अत्थतो लोभोव, यो ‘‘लोभो लुब्भना लुब्भितत्तं सारागो सारज्जना सारज्जितत्त’’न्तिआदिना (ध. स. ३८९) अनेकेहि परियायेहि विभत्तो. तथा दिट्ठियेव दिट्ठिसंकिलेसो, यो ‘‘दिट्ठिगतं दिट्ठिगहनं दिट्ठिकन्तारो दिट्ठिविसूकं दिट्ठिविप्फन्दित’’न्तिआदिना (ध. स. ११०५) अनेकेहि परियायेहि, ‘‘सन्ति, भिक्खवे, एके समणब्राह्मणा’’तिआदिना (दी. नि. १.३०) द्वासट्ठिया पभेदेहि च विभत्तो. दुच्चरितसंकिलेसो पन अत्थतो दुस्सील्यचेतना चेव चेतनासम्पयुत्तधम्मा च, या ‘‘कायदुच्चरितं वचीदुच्चरितं कायविसमं वचीविसम’’न्ति (विभ. ९१३, ९२४), ‘‘पाणातिपातो अदिन्नादान’’न्ति (विभ. ९१३) च आदिना अनेकेहि परियायेहि, अनेकेहि पभेदेहि च विभत्ता.
तेसु तण्हासंकिलेसस्स समथो पटिपक्खो, दिट्ठिसंकिलेसस्स विपस्सना, दुच्चरितसंकिलेसस्स सीलं पटिपक्खो. ते पन सीलादयो धम्मा इध परिञ्ञागहणेन सेक्खग्गहणेन ‘‘अरह’’न्तिआदिना अरियतादिग्गहणेन च गहिता. तत्थ सीलेन दुच्चरितसंकिलेसप्पहानं सिज्झति, तथा तदङ्गप्पहानं वीतिक्कमप्पहानञ्च, समथेन तण्हासंकिलेसप्पहानं सिज्झति, तथा विक्खम्भनप्पहानं परियुट्ठानप्पहानञ्च. विपस्सनाय दिट्ठिसंकिलेसप्पहानं सिज्झति, तथा समुच्छेदप्पहानं अनुसयप्पहानञ्च. तत्थ पुब्बभागे सीले पतिट्ठितस्स समथो, समथे पतिट्ठितस्स विपस्सना, मग्गक्खणे पन समकालमेव भवन्ति. पुब्बेयेव हि सुपरिसुद्धकायवचीकम्मस्स सुपरिसुद्धाजीवस्स च समथविपस्सना आरद्धा गब्भं गण्हन्तियो परिपाकं गच्छन्तियो वुट्ठानगामिनिविपस्सनं परिब्रूहेन्ति, वुट्ठानगामिनिविपस्सना भावनापारिपूरिं गच्छन्ती मग्गेन घटेन्ति मग्गक्खणे समथविपस्सना परिपूरेति. अथ मग्गक्खणे समथविपस्सनाभावनापारिपूरिया अनवसेससंकिलेसधम्मं समुच्छिन्दन्तियो निरोधं निब्बानं सच्छिकरोन्तीति. अयं समारोपनो हारो.
सोळसहारवण्णना निट्ठिता.