२. विचयहारवण्णना

मञ्ञनानं सक्कायस्स अविसेसहेतुभावतो, कस्सचिपि तत्थ असेसितब्बतो च सब्बगहणं, सभावधारणतो निस्सत्तनिज्जीवतो च धम्मग्गहणं, पतिट्ठाभावतो आवेणिकहेतुभावतो च मूलग्गहणं, कारणभावतो देसनत्थसम्भवतो च परियायग्गहणं, सम्मुखभावतो सम्पदानत्थसम्भवतो च ‘‘वो’’ति वचनं, तथारूपगुणयोगतो अभिमुखीकरणतो च ‘‘भिक्खवे’’ति आलपनं. देसेतुं समत्थभावतो तेसं सतुप्पादनत्थञ्च ‘‘देसेस्सामी’’ति पटिजाननं, देसेतब्बताय पटिञ्ञातभावतो, यथापटिञ्ञञ्च देसनतो ‘‘त’’न्ति पच्चामसनं, सोतब्बभावतो, सवनत्थस्स च एकन्तेन निप्फादनतो ‘‘सुणाथा’’ति वुत्तं. सक्कातब्बतो, सक्कच्चकिरियाय एव च तदत्थसिद्धितो ‘‘साधुक’’न्ति वुत्तं. धम्मस्स मनसिकरणीयतो तदधीनत्ता च सब्बसम्पत्तीनं ‘‘मनसि करोथा’’ति वुत्तं यथापरिञ्ञाताय देसनाय परिब्यत्तभावतो वित्थारत्थसम्भवतो च ‘‘भासिस्सामी’’ति वुत्तं. भगवतो सदेवकेन लोकेन सिरसा सम्पटिच्छितब्बवचनत्ता, तस्स च यथाधिप्पेतत्थसाधनतो ‘‘एव’’न्ति वुत्तं. सत्थु उत्तमगारवट्ठानभावतो, तत्थ च गारवस्स उळारपुञ्ञभावतो ‘‘भन्ते’’ति वुत्तं. भिक्खूनं तथाकिरियाय निच्छितभावतो वचनालङ्कारतो च ‘‘खो’’ति वुत्तं. सवनस्स पटिजानितब्बतो, तथा तेहि पटिपन्नत्ता च ‘‘पच्चस्सोसु’’न्ति वुत्तं पच्चक्खभावतो, सकलस्सपि एकज्झं करणतो ‘‘एत’’न्ति वुत्तं.

वुच्चमानस्स पुग्गलस्स लोकपरियापन्नत्ता लोकाधारत्ता च लोकं उपादाय ‘‘इधा’’ति वुत्तं. पटिवेधबाहुसच्चाभावतो परियत्तिबाहुसच्चाभावतो च ‘‘अस्सुतवा’’ति वुत्तं. पुथूसु, पुथु वा जनभावतो ‘‘पुथुज्जनो’’ति वुत्तं. अनरियधम्मविरहतो अरियधम्मसमन्नागमतो च ‘‘अरियान’’न्ति वुत्तं. अरियभावकराय पटिपत्तिया अभावतो, तत्थ कोसल्लदमथाभावतो ‘‘अरियानं अदस्सावी’’तिआदि वुत्तं. असन्तधम्मस्सवनतो सन्तधम्मसमन्नागमतो सब्भि पासंसियतो च ‘‘सप्पुरिसान’’न्ति वुत्तं. सप्पुरिसभावकराय पटिपत्तिया अभावतो, तत्थ च कोसल्लदमथाभावतो ‘‘सप्पुरिसानं अदस्सावी’’तिआदि वुत्तं. पथवीवत्थुकानं मञ्ञनानं, उपरि वुच्चमानानञ्चमञ्ञनानं मूलकत्ता पपञ्चसङ्खानं ‘‘पथविं पथवितो सञ्जानाती’’ति वुत्तं. अन्धपुथुज्जनस्स अहंकार-ममंकारानं कत्थचिपि अप्पहीनत्ता ‘‘पथविं मञ्ञती’’तिआदि वुत्तं.

पुब्बे अग्गहितत्ता, सामञ्ञतो च गय्हमानत्ता, पुग्गलस्स पथवीआदिआरम्मणसभागताय लब्भमानत्ता च ‘‘योपी’’ति वुत्तं. ‘‘यो’’ति अनियमेन गहितस्स नियमेतब्बतो पटिनिद्दिसितब्बतो च; ‘‘सो’’ति वुत्तं सातिसयं संसारे भयस्स इक्खनतो किलेसभेदनसम्भवतो च ‘‘भिक्खू’’ति वुत्तं. सिक्खाहि समन्नागमतो सेक्खधम्मपटिलाभतो च ‘‘सेक्खो’’ति वुत्तं. मनसा लद्धब्बस्स अरहत्तस्स अनधिगतत्ता अधिगमनीयतो च ‘‘अप्पत्तमानसो’’ति वुत्तं. अपरेन अनुत्तरणीयतो, परं अनुच्छविकभावेन उत्तरित्वा ठितत्ता च ‘‘अनुत्तर’’न्ति वुत्तं. योगेन भावनाय कामयोगादितो च खेमं सिवं अनुपद्दवन्ति ‘‘योगक्खेम’’न्ति वुत्तं. छन्दप्पवत्तिया उस्सुक्कापत्तिया च ‘‘पत्थयमानो’’ति वुत्तं. तदत्थस्स सब्बसो सब्बइरियापथविहारस्स समथविपस्सनाविहारस्स दिब्बविहारस्स च वसेन ‘‘विहरती’’ति वुत्तं. सेक्खस्स सब्बसो अभिञ्ञेय्यभावञ्चेव परिञ्ञेय्यभावञ्च ञाणेन अभिभवित्वा जाननतो ‘‘अभिजानाती’’ति वुत्तं. सेक्खस्स सब्बसो अप्पहीनमञ्ञनताय अभावतो ‘‘मा मञ्ञी’’ति वुत्तं. सेसं वुत्तनयानुसारेन वेदितब्बं. इमिना नयेन इतो परं सब्बपदेसु विनिच्छयो कातब्बो. सक्का हि अट्ठकथं तस्सा लीनत्थवण्णनञ्च अनुगन्त्वा अयमत्थो विञ्ञूहि विभावेतुन्ति अतिवित्थारभयेन न वित्थारयिम्ह. इति अनुपदविचयतो विचयो हारो.