८. कालिकनिद्देसवण्णना
८४. कालिकाति मज्झन्हिकपच्छिमयामसत्ताहयावजीवप्पवत्तिसङ्खातो कालो एतेसमत्थीति कालिका, सब्बेपि खज्जभोज्जलेय्यपेय्यसङ्खाता अत्था. ते पन गणनपरिच्छेदतो चत्तारो होन्ति. किं ते अप्पटिग्गहितापि सभावेनेव कालिकवोहारं लभन्ति, उदाहु अञ्ञथापीति आह ‘‘पटिग्गहिता’’ति, पटिग्गहितायेव ते यावकालिकादि कालिकवोहारलाभिनो, नो अञ्ञथाति अधिप्पायो. इदानि ते दस्सेति ‘‘यावकालिक’’न्तिआदिना. तत्थ अरुणुग्गमनतो याव ठितमज्झन्हिको, ताव परिभुञ्जितब्बत्ता याव मज्झन्हिकसङ्खातो कालो अस्साति यावकालिकं, पिट्ठखादनीयादिकं वत्थु, ठितमज्झन्हिकतो पट्ठाय तं परिभुञ्जितुं न सक्का, कालपरिच्छेदजाननत्थं कालत्थम्भो वा योजेतब्बो, कालन्तरे वा भत्तकिच्चं कातब्बं. याव रत्तिया पच्छिमसङ्खातो यामो, ताव परिभुञ्जितब्बतो यामो कालो अस्साति यामकालिकं. पटिग्गहेत्वा सत्ताहं निधेतब्बतो सत्ताहो कालो अस्साति सत्ताहकालिकं. ठपेत्वा उदकं अवसेसं सब्बम्पि पटिग्गहितं यावजीवं परिहरित्वा सति पच्चये परिभुञ्जितब्बतो जीवस्स यत्तको परिच्छेदो यावजीवं, तं अस्स अत्थीति यावजीविकं.
ननु च अञ्ञत्थ विय ‘‘यावजीविक’’न्ति एत्थ कालसुतिया अभावे कथं ‘‘चत्तारो कालिका’’ति युज्जतीति? युज्जति, सोगतानं खन्धविनिमुत्तस्सेव कालस्साभावतो जीवसङ्खातस्स जीवितिन्द्रियस्स खन्धसङ्गहितत्ता सोपि कालोयेवाति. ननु चेत्थ ‘‘यावकालिक’’न्तिआदिना निद्दिट्ठानेव ‘‘कालिका’’ति वुत्तानि, ‘‘कालिकानी’’ति वत्तब्बं सियाति? नेदमेवं विञ्ञेय्यं, ‘‘कालिक’’न्तिआदीनि वत्थुसम्बन्धेन वुत्तानि, ‘‘कालिका’’ति पन सामञ्ञन्तरवसेन अत्थसद्दसम्बन्धेन वुत्तन्ति नत्थि विरोधोति.
८५. इदानि तेसु ‘‘पिट्ठ’’न्तिआदिना यावकालिकं दस्सेति. तत्थ पिट्ठं मूलं फलन्ति पिट्ठखादनीयं मूलखादनीयं फलखादनीयञ्च. तत्थ सत्तन्नं ताव धञ्ञानं धञ्ञानुलोमानं अपरण्णानञ्च पिट्ठं पनसलबुजअम्बाटकधोततालपिट्ठादिकञ्चेति तेसु तेसु जनपदेसु पकतिआहारवसेन ०३ मनुस्सानं खादनीयभोजनीयकिच्चसाधकं पिट्ठं पिट्ठखादनीयं. ‘‘अधोतं तालपिट्ठं खीरवल्लिपिट्ठ’’न्तिआदिना गणियमानानं गणनाय अन्तो नत्थि, खादनीयभोजनीयकिच्चसाधकभावोयेव पनेतेसं लक्खणं, सुबहुं वत्वापि इमस्मिंयेव लक्खणे ठातब्बन्ति न वित्थारयाम. एवं सब्बत्थ. तम्बकतण्डुलेय्यादिमूलं मूलखादनीयं. पनसलबुजनाळिकेरादिफलं फलखादनीयं. खज्जन्ति सक्खलिमोदकादिपुब्बण्णापरण्णमयं खादनीयञ्च. गोरसोति खीरदधितक्कसङ्खातो गुन्नं रसो च. धञ्ञभोजनन्ति सानुलोमानं धञ्ञानं ओदनसत्तुकुम्माससङ्खातभोजनञ्च. टीकायं पन ‘‘सानुलोमानि सत्तधञ्ञानि च पञ्चविधभोजनञ्चा’’ति वुत्तं, तं न युत्तं, धञ्ञानं विसुं गहणे पयोजनाभावा, पयोजनसम्भवे च फलग्गहणेनेव तेसं गहणसम्भवतो.
यागुसूपप्पभुतयोति यागु च सूपञ्च, तं पभुति येसं तेति एते यावकालिका होन्तीति सम्बन्धो. एत्थ च पभुति-सद्देन मच्छमंससङ्खातं धञ्ञभोजनतो अवसिट्ठं भोजनञ्च पिट्ठमूलफलखादनीयतो अवसिट्ठं कन्दखादनीयं, मुळालखादनीयादिञ्च सङ्गण्हाति. तेसु दीघो च भिसकन्दादि वट्टो च उप्पलकण्डादि कन्दखादनीयं, पदुममूलादि च तंसदिसं एरकमूलादि च मुळालखादनीयं, तालादीनं कळीरसङ्खाता मत्थका मत्थकखादनीयं, उच्छुक्खन्धादयो नीलुप्पलादीनं दण्डक्खन्धकादि खन्धखादनीयं, तम्बकतण्डुलेय्यादीनं पण्णं पत्तखादनीयं, उच्छुतचोव एको सरसो तचखादनीयं, तम्बकसिग्गुपुप्फादि पुप्फखादनीयं, लबुजट्ठिपनसट्ठिआदिकं अट्ठिखादनीयं.
८६. ‘‘मधू’’तिआदिना यामकालिकं दस्सेति. मधु च मुद्दिका च सालूकञ्च चोचञ्च मोचञ्च अम्बञ्च जम्बु चाति द्वन्दो. मुद्दिका फलेपि इत्थियं, फले सेसा नपुंसके, ‘‘जम्बु’’ इति फलवाची नपुंसकसद्दन्तरं, ततो जातं मधुपानादि मधु…पे… जम्बुजं, तञ्च फारुसञ्च पानकन्ति योजना. तत्थ मधुजं पानं नाम मुद्दिकानं जातिरसं उदकसम्भिन्नं कत्वा कतपानं. तं अत्तना कतं पुरेभत्तमेव सामिसं निरामिसम्पि वट्टति. अनुपसम्पन्नेहि कतं लभित्वा पन पुरेभत्तं पटिग्गहितं पुरेभत्तं सामिसम्पि वट्टति, पच्छाभत्तं पन निरामिसमेव वट्टति. एस नयो सब्बपानेसु. मुद्दिकजं पानं नाम मुद्दिकानं उदके मद्दित्वा कतपानं. तथा सेसपानानि यथानुरूपं वेदितब्बानि, सालूकं रत्तुप्पलादीनं सालूकं. चोचं अट्ठिककदलिफलं. मोचं अनट्ठिकं. इमानि अट्ठ पानानि सीतानिपि आदिच्चपाकानिपि वट्टन्ति, अग्गिपाकानि पन न वट्टन्ति. तेनाह ‘‘नाग्गिसन्तत्त’’न्ति.
८७-८. अवसेसानि पन वेत्ततिन्तिणिकमातुलुङ्गकपित्थकरमन्दादिखुद्दकफलपानानि अट्ठपानगतिकानेव. तेनाह ‘‘सानुलोमानि धञ्ञानि, ठपेत्वा फलजो रसो’’ति. एकस्स पन वक्खमानानञ्च ‘‘पुप्फरसो’’तिआदीनं ‘‘सीतोदमद्दितादिच्चपाको वा यामकालिको’’ति इमिना सम्बन्धो वेदितब्बो. तालनाळिकेरपनसलबुजअलाबुकुम्भण्डपुस्सफलतिपुसएळालुकफलानीति नव महाफलानि, सब्बञ्च अपरण्णं सत्तधञ्ञानि अनुलोमेन्तीति सह अनुलोमेहीति सानुलोमानि. सानुलोमधञ्ञानं पन रसो यावकालिको. ‘‘सानुलोमानि धञ्ञानी’’ति फलानि विञ्ञायन्ति. फलसुतिया ‘‘सेसफलजो’’ति वत्तब्बे गम्यमानत्ता न वुत्तं. मधुकपुप्फमञ्ञत्राति मधुकपुप्फं ठपेत्वा. पक्कडाकजन्ति पक्केहि यावकालिकेहि डाकेहि जातं रसं. सीतमुदकं सीतोदं, खीरोदे विय सीतोदे मद्दितोति तप्पुरिसो. आदिच्च-सद्दो आतपे वत्तति उपचारतोति आदिच्चे पाको यस्साति समासो.
८९. सत्ताहकालिकं दस्सेति ‘‘सप्पी’’तिआदिना. तत्थ सत्ताहकालिकाति यथावुत्तानि सप्पिआदीनि सत्ताहकालिकानि. इदानि सप्पिआदीनि विभजति ‘‘सप्पी’’तिआदिना. तत्थ येसं गोमहिं सादीनं मंसं कप्पति, तेसं सप्पि सप्पि नामाति ‘‘सप्पी’’तिआदिना सप्पिलक्खणमाह. अकप्पियमंससप्पिनोपि कप्पियसम्भवे तत्थ सत्ताहातिक्कमे दुक्कटस्स वक्खमानत्ता निस्सग्गियवत्थुमेव चेत्थ दस्सेतुं ‘‘येसं मंसमवारित’’न्ति वुत्तं. खीरादीसु हि तेसमकप्पियं नाम नत्थि. नवनीतस्स सप्पिसदिसताय नवनीतलक्खणं विसुं न वुत्तं. उपरि सप्पिपिण्डं ठपेत्वा सीतलपायासं देन्ति, यं पायासेन असंसट्ठं, तं सत्ताहकालिकं, मिस्सितं पन आदिच्चपाकं कत्वा परिस्सावितं, तथा खीरं पक्खिपित्वा पक्कतेलम्पि, तेसु नवनीतं नाम नवुद्धटं. तेन कतं पन सप्पि.
९०. तिला च वसा च एरण्डानि च मधुकानि च सासपा चाति द्वन्दो. तेहि सम्भवो यस्साति बाहिरत्थो, तं तेलं नामाति अत्थो. खुद्दा खुद्दमधुमक्खिका च भमरा च खुद्दभमरं, खुद्दजन्तुकत्ता नपुंसकेकवचनं. मधुं करोन्तीति मधुकरियो, ता एव मक्खिका मधुकरिमक्खिका, खुद्दभमरमेव मधुकरिमक्खिकाति कम्मधारयो. ताहि कतं मधु मधु नामाति अत्थो. टीकायं पन विसुं मधुकरी-सद्दं विकप्पेत्वा ‘‘दण्डकेसु मधुकरा मधुकरिमक्खिका नामा’’ति वुत्तं. मधुपटलं वा मधुसित्थकं वा सचे मधुना मक्खितं, मधुगतिकमेव. तुम्बलकानं चीरिकानञ्च निय्याससदिसं मधु पन यावजीविकं. रसो निक्कसटो आदि यस्सा सा रसादि. आदि-सद्देन फाणितादीनं गहणं, सा उच्छुविकति. पक्काति अवत्थुकपक्का वा, फाणितं फाणितं नामाति अत्थो. सीतूदकेन कतमधुकपुप्फफाणितं पन फाणितगतिकमेव. अम्बफाणितादीनि यावकालिकानि. एतानि यथावुत्तानि सप्पिआदीनि पुरेभत्तं सामिसपरिभोगेनापि, पच्छाभत्ततो पट्ठाय पन तानि च पच्छाभत्तं पटिग्गहितानि च सत्ताहं निदहित्वा निरामिसपरिभोगेन परिभुञ्जितब्बानि.
९१. इदानि ओदिस्स अनुञ्ञातवसाय पाकतो विभागं दस्सेत्वा ततो सप्पिआदीनं दस्सेतुं ‘‘सवत्थू’’तिआदिमाह. तत्थ पुरेभत्तं सामं वा अत्तना एव. वा-सद्देन परेहि वा. अमानुसा मनुस्सवसारहिता. वसा अच्छादीनं अकप्पियानं, सूकरादीनं कप्पियानञ्च सत्तानं वसा. सवत्थुपक्का सत्ताहकालिका होतीति सेसो. सवत्थुपक्काति सवत्थुकं कत्वा पक्का. अयमेत्थ अधिप्पायो – सचे पन वसं पुरेभत्तं पटिग्गहेत्वा पचित्वा तेलं परिस्सावितं सत्ताहानि निरामिसपरिभोगेन परिभुञ्जितब्बं. अथ परेहि कतं पुरेभत्तं पटिग्गहितं, पुरेभत्तं सामिसम्पि वट्टति, पच्छाभत्ततो पट्ठाय निरामिसमेव, नो चे, दुक्कटं होतीति. कारिये कारणोपचारेन पनेत्थ ‘‘वसा’’ति तेलमेव वुत्तं, वसा पन यावकालिकाव.
टीकायं पन वसाय ‘‘सत्ताहकालिके आगतट्ठानं नत्थीति वदन्ती’’ति वत्वा ‘‘तं उपपरिक्खितब्ब’’न्ति वसाय सत्ताहकालिकत्तमासंकियं वुत्तं. किमेत्थ उपपरिक्खितब्बं? भेसज्जं अनुजानता भगवता ‘‘यानि खो पन तानि गिलानानं भिक्खूनं पटिसायनीयानि भेसज्जानि, सेय्यथिदं – सप्पि नवनीतं तेलं मधु फाणितं, तानि पटिग्गहेत्वा सत्ताहपरमं सन्निधिकारकं परिभुञ्जितब्बानी’’ति (पारा. ६२२) सप्पिआदीनमेव सत्ताहकालिकत्तं वुत्तं. भेसज्जक्खन्धकेपि ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, तानि पञ्च भेसज्जानि पटिग्गहेत्वा कालेपि विकालेपि परिभुञ्जितु’’न्ति (महाव. २६०) तानि पञ्चेव ‘‘भेसज्जानी’’ति वत्वा तेलं नियमतो ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, वसानि भेसज्जानि अच्छवसं मच्छवसं सुसुकावसं सूकरवसं गद्रभवसं काले पटिग्गहितं काले निप्पक्कं काले संसट्ठं तेलपरिभोगेन परिभुञ्जितु’’न्ति (महाव. २६२) वुत्तं. भेसज्जसिक्खापदट्ठकथायञ्च (कङ्खा. अट्ठ. भेसज्जसिक्खापदवण्णना) ‘‘ठपेत्वा मनुस्सवसं अञ्ञं यं किञ्चि वस’’न्तिआदिना वसातेलस्स विधानं दस्सेत्वा ‘‘अञ्ञेसं यावकालिकवत्थूनं वत्थुं पचितुं न वट्टतियेवा’’ति वदता अट्ठकथाचरियेन यावकालिकेसु वसं ठपेत्वा अञ्ञेसं यावकालिकवत्थूनं वत्थुं पचितुं न वट्टतीति अयमेत्थ अत्थो दीपितोति वसा ‘‘यावकालिकायेवा’’ति विञ्ञायतीति को एत्थ सुखुमो नयोति.
अञ्ञेसं वसातेलतो परेसं यावकालिकवत्थूनं येसं तेसं यावकालिकवत्थूनं सप्पिआदीनं वत्थुं यावकालिकसङ्खातं खीरादिकं न पचेति सम्बन्धो. अयमेत्थ अधिप्पायो – यथा सत्ताहपरिभोगत्थाय वसं काले पटिग्गहेत्वा काले पचितुं वट्टति, न एवं सप्पिआदीनं वत्थुभूतं खीरादियावकालिकं, तं पन सत्ताहपरिभोगत्थाय कालेपि न वट्टति. तानि हि यदि तं पटिग्गहेत्वा सयं कतानि, पच्छाभत्ततो पट्ठाय न वट्टन्ति सवत्थुकप्पटिग्गहितत्ता, सामिसं न वट्टन्ति सामंपक्कत्ता, पुरेभत्तम्पि न वट्टन्ति यावकालिकवत्थुतो विवेचितत्ता. परेहि कतानि पन पुरेभत्तं सामिसम्पि वट्टन्ति अत्तना अपक्कत्ता. यावजीविकानि तु सासपमधुकएरण्डअट्ठीनि तेलकरणत्थं पटिग्गहेत्वा तदहेव कतं तेलं सत्ताहकालिकं, दुतियदिवसे कतं छाहं वट्टति, एवं याव सत्तमदिवसे कतं तदहेव वट्टति, उग्गते अरुणे निस्सग्गियं, अट्ठमे दिवसे अनज्झोहरणीयं, उग्गहितेन येन केनचि वत्थुना कतसदिसं होति. तेलत्थाय पटिग्गहितसासपादीनं सत्ताहातिक्कमेन दुक्कटं. निब्बत्तितं सप्पि वा नवनीतं वा कालेपि विकालेपि पटिग्गहेत्वा पचितुं वट्टति. तं पन तदहु पुरेभत्तम्पि सामिसं न वट्टति, संसग्गतो यावकालिकम्पि सामंपक्कं सियाति निरामिसं पन सत्ताहम्पि वट्टति.
९२. इदानि ‘‘हलिद्दि’’न्तिआदिना यावजीविकं दस्सेति. तत्थ ‘‘हलिद्दि नाम निसा’’तिआदिना वुच्चमानेपि परियायवचने सम्मोहो सियाति न तंवचनेन भुसं सम्मोहयिस्साम, तस्मा तानि उपदेसतोव वेदितब्बानि. तत्थ ‘‘हलिद्दि’’न्ति बिन्दुआगमेन वुत्तं. उपचारेन तु मूलादीनि हलिद्दादिसद्देन वुत्तानि. ता हलिद्दादयो केचि इत्थिलिङ्गायेव. मूलफले वचत्तञ्च…पे… भद्दमुत्तञ्च अतिविसाति पदच्छेदो. पञ्चमूल-सद्देन चूळपञ्चमूलमहापञ्चमूलानि गहितानि. आदि-सद्देन वजकलिमूले जरट्ठन्ति एवमादीनं सङ्गहो.
९३-५. गोट्ठफलन्ति मदनफलन्ति वदन्तीति. तीणि फलानि यस्सं सङ्गहितं सा तिफला. एरण्डकादीनन्ति आदि-सद्देन जातिरुक्खादीनं गहणं. सुलसादीनं पण्णन्ति सम्बन्धो. आदि-सद्देन असोकादीनं गहणं. सूपेय्यपण्णन्ति तम्बकतण्डुलेय्यादिसूपयोग्गपण्णं. उच्छुनिय्यासं ठपेत्वा सब्बो निय्यासो च सरसं उच्छुजं तचञ्च ठपेत्वा सब्बो तचो चाति सम्बन्धो. तत्थ हिङ्गुकणिकारनिय्यासादि सब्बो निय्यासो नाम. निरसउच्छुतचादि सब्बो तचो नाम. लोणं सामुद्दादि. लोहं अयतम्बादि. सिला काळसिलादि.
९६. सुद्धसित्थन्ति मधुना अमक्खितं. मधुमक्खितं पन सत्ताहकालिकं. यञ्च किञ्चि सुझापितन्ति दुज्झापितं अकत्वा सुज्झापितं यं किञ्चि च. विकटादिप्पभेदन्ति विकटं गूथमत्तिकामुत्तछारिकासङ्खातं आदि यस्स, सो पभेदो यस्साति बाहिरत्थो, तं. यं किञ्चि चाति सम्बन्धो. एत्थ पन आदि-सद्देन कन्दखादनीये खीरकाकोलादयो, मुळालखादनीये हलिद्दिसिङ्गिवेरमूलादयो, मत्थकखादनीये हलिद्दिसिङ्गिवेरकळीरादयो, खन्धखादनीये उप्पलपण्णदण्डादयो, पुप्फखादनीये चम्पकपुप्फादयो, अट्ठिखादनीये मधुकट्ठिएरण्डसासपादयो, पिट्ठखादनीये अधोततालपिट्ठादयो च सङ्गहिताति दट्ठब्बा.
९७. इदानि सब्बसो यावजीविकं दस्सेतुं असक्कुणेय्यत्ता वुत्तानि च अवुत्तानि च एकतो सम्पिण्डेत्वा तत्थ लक्खणं ठपेन्तो ‘‘मूल’’न्तिआदिमाह. तत्थ ‘‘सारो’’ति वत्तब्बे ‘‘सार’’न्ति लिङ्गविपल्लासेनाह. ‘‘सारो बले थिरंसे चा’’ति हि निघण्डु. आहारट्ठन्ति आहारेन जातो अत्थो पयोजनं आहारत्थो, सोव आहारट्ठो, तं आहारकिच्चन्ति वुत्तं होति.
९८. इदानि चतूसु कप्पियाकप्पियादिविभागं दस्सेति ‘‘सब्बा’’तिआदिना. तत्थ सब्बे कालिका, तेसं सम्भोगो अनुभवोति समासो. कालेति पुब्बण्हकाले. सब्बस्साति गिलानागिलानस्स. सति पच्चयेति तीसु यामकालिकं पिपासादिकारणे सति, सत्ताहकालिकं यावजीविकञ्च गेलञ्ञकारणे सतीति अत्थो, कालतो विगतो विकालो, तस्मिं, यामकालिकं विकाले आहारत्थाय अज्झोहरणे, सत्ताहकालिकं पन यावजीविकञ्च तदत्थाय पटिग्गहणमत्तेपि दुक्कटं.
९९. उभोति यावकालिकं यामकालिकञ्च. तत्थ यावकालिकं अत्तनो कालातिक्कन्तं विकालभोजनभिक्खापदेन पाचित्तियं जनयति, यामकालिकं यामातिक्कन्तं सन्निधिसिक्खापदेन. एते उभोपि अन्तोवुत्थञ्च सन्निधिञ्च जनयन्तीति सम्बन्धो. ‘‘अन्तोवुत्थं सन्निधि’’न्ति भावप्पधानोयं निद्देसो, अन्तोवुत्थत्तं सन्निधित्तञ्चाति अत्थो.
१००. अतिनामितेति अतिक्कामिते. पाचित्तीति सत्ताहातिक्कन्तं भेसज्जसिक्खापदेन निस्सग्गियपाचित्तियापत्ति च होतीति अत्थो. सचे द्विन्नं सन्तकं एकेन पटिग्गहितं अविभत्तं होति, सत्ताहातिक्कमे द्विन्नम्पि अनापत्ति, परिभुञ्जितुं पन न वट्टति. पाळिनारुळ्हेति पाळियं अनारुळ्हे सप्पिआदिम्हि सत्त अहानि अतिनामितेति सम्बन्धो. सप्पीति मनुस्सादीनं सप्पि. आदि-सद्देन तेसंयेव नवनीतं, नाळिकेरादितेलं, सीतोदकेन कतं मधुकपुप्फफाणितञ्च सङ्गहितं.
१०१. निस्सट्ठलद्धन्ति निस्सट्ठं विनयकम्मवसेन निस्सज्जितञ्च तं लद्धञ्च पुन तथेवाति निस्सट्ठलद्धं. तं गहेत्वाति सेसो. निस्सज्जनविधानं पन वक्खमाननयेन वेदितब्बं. ‘‘नङ्ग’’न्तिआदि उपलक्खणमत्तं. तेन मक्खितानि कासावादीनि च पन अपरिभोगानियेव. अञ्ञस्स पन कायिकपरिभोगो वट्टति. विकप्पेन्तस्स सत्ताहे सामणेरस्साति एत्थ टीकायं ‘‘इदं सप्पिं तुय्हं विकप्पेमी’’तिआदिना तेसं तेसं नामं गहेत्वा सम्मुखापरम्मुखाविकप्पनवसेन अत्थं दस्सेत्वा तं साधयन्तेहि अविकप्पिते विकप्पितसञ्ञी निस्सग्गियं पाचित्तिय’’न्ति आपत्तिवारे पाळि आहटा. ‘‘सचे उपसम्पन्नस्स विकप्पेति, अत्तनो एव सन्तकं होति, पटिग्गहणम्पि न विजहती’’ति दोसं वत्वा अनुपसम्पन्नस्स विकप्पने अत्तसन्तकत्ताभावो, पटिग्गहणविजहनञ्च पयोजनं वुत्तं. तत्थ वदाम – आपत्तिवारे ‘‘अविकप्पिते’’तिआदिपाळियेव नत्थि, ‘‘अनधिट्ठिते अधिट्ठितसञ्ञी निस्सग्गियं पाचित्तियं, अविस्सज्जिते विस्सज्जितसञ्ञी निस्सग्गियं पाचित्तिय’’न्तिआदिना (पारा. ६२४) पाळिया आगतत्ता तदनुरूपमेव अनापत्तिवारे ‘‘अधिट्ठेति, विस्सज्जेती’’तिआदिनाव पाळि आगता. यदि भवेय्य, वण्णनीयट्ठानताय अट्ठकथाय भवितब्बं, न चेत्थ अट्ठकथायं विज्जति. अनुपसम्पन्नस्स विकप्पने च कथं पटिग्गहणं विजहति सिक्खापच्चक्खानादीसु छसु पटिग्गहणविजहनकारणेसु विकप्पनस्स अनन्तोगधत्ता, तस्मा नायमेत्थ अत्थोति.
मयमेत्थ एवमत्थं भणाम – विकप्पेन्तस्साति एत्थ विकप्पनं संविदहनं ‘‘चित्तसङ्कप्पो’’तिआदीसु विय, उभयत्थ पन उपसग्गेहि नानत्तमत्तं, तस्मा अन्तोसत्ताहे सामणेरस्स यस्स कस्सचि विकप्पेन्तस्स संविदहन्तस्स परिच्चागसञ्ञं परिच्चागचेतनं परिच्चागाधिप्पायं उप्पादेन्तस्स अनापत्तीति अत्थो. इदञ्च महासुमत्थेरवादमोलुब्भ वुत्तं. वुत्तञ्हि ‘‘तेन चित्तेना’’तिआदीसु पाळिवचनेसु अधिप्पायं दस्सेन्तेन, ‘‘इदं कस्मा वुत्तं. एवञ्हि अन्तोसत्ताहे दत्वा पच्छा पटिलभित्वा परिभुञ्जन्तस्स अनापत्तिदस्सनत्थ’’न्ति (पारा. अट्ठ. २.६२५). महापदुमत्थेरो पनाह ‘‘सत्ताहातिक्कन्तस्स पन परिभोगे अनापत्तिदस्सनत्थमिदं वुत्त’’न्ति (पारा. अट्ठ. २.६२५). अयमेव वादो तेसु सुन्दरतरो. सत्ताहे मक्खनादिं अधिट्ठतो च अञ्ञस्स ददतोपि च अनापत्तीति सम्बन्धो. आदि-सद्देन अब्भञ्जनादिं सङ्गण्हाति. अयमेत्थाधिप्पायो – सप्पिआदिं अब्भञ्जनादिं मधुं अरुमक्खनं, फाणितं घरधूपनं अधिट्ठतो अनापत्तीति. अञ्ञस्साति उपसम्पन्नस्स वा अनुपसम्पन्नस्स वा.
१०२. यावकालिकआदीनि अत्तना सह संसट्ठानि सब्भावं गाहापयन्तीति सम्बन्धो. सब्भावन्ति सस्स अत्तनो भावो द्वित्ते सब्भावो, तं. तस्माति यस्मा एवं, तस्मा. एवमुदीरितन्ति एवं ‘‘विकप्पेन्तस्स सत्ताहे’’तिआदिना वुत्तं. अयमेत्थ अधिप्पायो – यस्मा अत्तना संसट्ठानि अत्तनो भावं गाहापयन्ति यावकालिकादीनि, तस्मा सत्ताहातिक्कामितानि सत्ताहकालिकानि पाचित्तियजनकानि संसट्ठानि अत्तसंसट्ठानिपि पाचित्तियजनकानि करोन्तीति अविकप्पनादिम्हि सति ब्यतिरेकतो पाचित्तियापत्तिपरिदीपकं ‘‘विकप्पेन्तस्सा’’तिआदिकं वाक्यत्तयं वुत्तन्ति. टीकायं पन ‘‘इदानि वक्खमानं सन्धाय एवन्ति वुत्त’’न्ति वुत्तं. तं वक्खमानस्स अतीतउदीरितत्तायोगतो कथं युज्जतीति. एवमुदीरितन्ति वा पाळियं अट्ठकथायञ्च एवमेव वुत्तन्ति अत्थो. एव-सद्दो अवधारणे.
१०३-५. इदानि अत्तसंसट्ठानं यावकालिकादीनं सब्भावगाहापनं सरूपतो दस्सेतुं ‘‘पुरे’’तिआदिमाह. तत्थ सत्ताहन्ति सत्त अहानि यस्स तं सत्ताहं, सत्ताहकालिकं. च-सद्दो अट्ठानप्पयुत्तो, सो सत्ताहञ्च यावजीविकञ्चाति योजेतब्बो. सेसकालिकसम्मिस्सन्ति सेसेहि तदहु पटिग्गहितेहि कालिकेहि यावकालिकयामकालिकसङ्खातेहि सम्मिस्सं. पाचित्तीति सन्निधिसिक्खापदेन पाचित्ति. तदहु पटिग्गहितन्ति तस्मिंयेव दिने पुरेभत्तं पटिग्गहितं. तदहेवाति तस्मिंयेव दिने पुरेभत्तमेव. सेसन्ति सत्ताहकालिकं यावजीविकञ्च. एवन्ति यामे एव परिभुञ्जयेति विजानीयन्ति सम्बन्धो. इतरन्ति सत्ताहकालिकतो अञ्ञं यावजीविकं.
कालिकनिद्देसवण्णना निट्ठिता.