५. पत्तनिद्देसवण्णना

६०. अयोपत्तो नाम अयसा काळलोहेन निब्बत्तो पत्तो. जातिया उक्कट्ठादीनं सामञ्ञवसेन. पमाणतोति परिच्छेदतो. तयो पत्ताति पाठसेसो.

६१. ‘‘मगधेसू’’ति वत्तब्बे मगधेति वचनविपल्लासेन वा ‘‘पच्चासा सती’’तिआदीसु विय सु-सद्दलोपेन वा वुत्तं. नाळिद्वयतण्डुलसाधितन्ति एत्थ मगधापेक्खोपि नाळि-सद्दो द्वय-सद्देन समासो होति गम्मकत्ताति नाळिया द्वयं नाळिद्वयं. तत्थ मगधनाळि नाम अड्ढतेरसपला होति. एत्थ च अड्ढतेरसपलानि मासानन्ति वदन्ति. नाळिद्वयेन पमिता तण्डुला सुकोट्टितपरिसुद्धा अनुपहतपुराणसालितण्डुला नाळिद्वयतण्डुला, तेहि साधितं पचितन्ति अत्थो. ओदनन्ति सम्मा सम्पादितं अवस्सावितोदनं. सूपन्ति ओदनस्स चतुत्थभागप्पमाणं नातिघनं नातितनुकं हत्थहारियं सब्बसम्भारसङ्खतं मुग्गसुपं. ब्यञ्जनञ्च तदूपियन्ति तस्स ओदनस्स उपियं अनुरूपं याव चरिमालोपप्पहोनकं मच्छमंसादिब्यञ्जनञ्च उक्कट्ठो गण्हातीति सम्बन्धो.

६२. तस्साति यथावुत्तओदनादिनो. उपड्ढोति उपड्ढं नाळिकोदनादि अस्स अत्थीति उपड्ढो. एव-कारेन अतिरेकं निवत्तेति. ततोति यथावुत्तनाळिकोदनादितो. उक्कट्ठतो उक्कट्ठो च ओमकोमको च अपत्तोति योजना. ओमकतो ओमको ओमकोमको. इमिना पुन पत्तद्वयदस्सनेन पमाणतो तयोपि पत्ता विभागतो नव होन्तीति दीपेति. तत्थ यस्मिं मगधनाळिद्वयतण्डुलोदनादिकं सब्बम्पि वड्ढनपक्खे ठितं पक्खित्तं सचे पत्तस्स मुखवट्टिया हेट्ठिमराजिसमं तिट्ठति, सुत्तेन वा हीरेन वा छिन्दन्तस्स सुत्तस्स वा हीरस्स वा हेट्ठिमन्तं फुसति, अयं उक्कट्ठो नाम पत्तो. सचे तं राजिं अतिक्कम्म थूपीकतं तिट्ठति, अयं उक्कट्ठोमको नाम पत्तो. सचे तं राजिं न सम्पापुणाति अन्तोगतमेव, अयं उक्कट्ठुक्कट्ठो नाम पत्तो. ‘‘एकं नाळिकोदनादि सब्बम्पि पक्खित्तं वुत्तनयेनेव हेट्ठिमराजिसमं तिट्ठति, अयं मज्झिमो नाम पत्तो’’तिआदिना मज्झिममज्झिमोमकमज्झिमुक्कट्ठा च ‘‘यत्थ उपड्ढनाळिकोदनादि सब्बम्पि पक्खित्तं हेट्ठिमराजिसमं तिट्ठति, अयं ओमको नाम पत्तो’’तिआदिना ओमकओमकोमकओमकुक्कट्ठा च पत्ता उक्कट्ठे वुत्तनयेनेव वेदितब्बा. तेसु द्वे अपत्ता भाजनपरिभोगेन परिभुञ्जितब्बा, नाधिट्ठानूपगा, न विकप्पनूपगा.

६३. कप्पो सको अतिरेकपत्तो दसाहपरमं धारेय्याति योजना. तत्थ कप्पोति कप्पियो. सकोति अत्तनो सन्तको. कप्पियत्ता पन अत्तसन्तकत्ता च सत्तन्नम्पि अधिट्ठानविकप्पनूपगता वेदितब्बा. तत्थ अयोपत्तो पञ्चहि पाकेहि, मत्तिकापत्तो द्वीहि पाकेहि पक्को अधिट्ठानूपगो च विकप्पनूपगो च, तथा उभोपि काकणिकमत्तस्सापि मूलस्स अनवसेसेत्वा दिन्ने, सब्बसो अत्तसन्तकत्ते विञ्ञाते च अधिट्ठानविकप्पनूपगाति दट्ठब्बं. अतिरेकपत्तोति अनधिट्ठिताविकप्पितताय अतिरेकपत्तो. अधिट्ठानपच्चुद्धारा पनेत्थ चीवरे वुत्ताव. विकप्पेन्तेन पन पत्तानं एकबहुभावं, सन्निहितासन्निहितभावञ्च ञत्वा ‘‘इमं पत्त’’न्ति वा ‘‘इमे पत्ते’’ति वा ‘‘एतं पत्त’’न्ति वा ‘‘एते पत्ते’’ति वा वत्वा ‘‘तुय्हं विकप्पेमी’’ति वत्तब्बं. सम्मुखादिभेदो पनेत्थ चीवरे वक्खमाननयेन वेदितब्बो. दसाहपरमन्ति दस अहानि परमो परिच्छेदो अस्साति दहाहपरमो, कालो, तं. अच्चन्तसंयोगे उपयोगवचनं. धारेय्योति परिभोगवसेन धारेतब्बो. तस्मिंकाले अतिनामिते पत्तो निस्सग्गियो होतीति योजना. अतिनामितेति अतिक्कामिते निस्सग्गियो होति, एकादसे अरुणुग्गमने सङ्घस्स वा गणस्स वा पुग्गलस्स वा पदभाजनीये (पारा. ६०२) वुत्तनयेन पत्तो निस्सज्जितब्बो होति, तथा सति पाचित्तियापत्ति चस्स होतीति अधिप्पायो.

६४. ‘‘अच्छेदा’’तिआदि चीवरे वुत्तनयत्ता उत्तानमेव. अयं पन विसेसो – मरणुद्धटाति उद्धरणं उद्धळं, पच्चुद्धारो. मरणञ्च उद्धटञ्च मरणुद्धटा, तस्मा. छिद्देनाति येन कङ्गुसित्थं निक्खमति चेव पविसति च, तेन मुखवट्टितो हेट्ठा द्वङ्गुलछिद्देन. पत्ताधिट्ठानमुज्झतीति पत्तो अधिट्ठानं उज्झति विस्सज्जति.

६५. इदानि ‘‘पत्त’’न्तिआदिना अञ्ञथा परिहरणे दुक्कटं दस्सेति. तत्थ सोदकं पत्तं न पटिसामेय्याति योजना. न पटिसामेय्याति गुत्तट्ठाने न निक्खिपेय्य, ‘‘सोदकं पत्तं उण्हे न च ओतपे’’तिआदिना च योजनीयं. न च ओतपेति नेव ईसकं तापेय्य. न निदहेति निरुदकं कत्वापि भुसं न निदहेय्य, वोदकं कत्वा ईसकं तापेय्यातिपि ब्यतिरेकत्थो. भूम्या न ठपेति खराय भूमिया न ठपेय्य. यत्थ पन वण्णो न दुस्सति, एवरूपाय मत्तिकाय परिभण्डकताय भूमिया वा तथारूपाय एव वालिकाय वा निक्कुज्जित्वा उक्कुज्जित्वा ठपेतुं वट्टति. नो च लग्गयेति भित्तिखिलादीसु न ओलम्बेय्य.

६६. ‘‘मिड्ढन्ते वा’’तिआदिना वत्वा पत्तं ठपेतुं न च कप्पतीति योजेतब्बं. मिड्ढन्तेति आळिन्दकमिड्ढिकादीनं मिड्ढीनं अन्ते. सचे पन परिवत्तेत्वा तत्थेव पतिट्ठाति, एवरूपाय वित्थिण्णाय मिड्ढिया ठपेतुं वट्टति. परिभण्डन्ते वाति बाहिरपस्से कताय तनुकाय मिड्ढिकाय अन्ते वा. एत्थ वा-सद्दो समुच्चये, सो च पच्चेकं योजेतब्बो. अङ्के पन अंसबद्धकेन अंसकूटे लग्गेत्वा ठपेतुञ्च वट्टति. छत्तेपि भण्डकेन सद्धिं बन्धित्वा वा अट्टं कत्वा वा ठपेतुं वट्टति. मञ्चेपि अञ्ञेन सद्धिं बन्धित्वा ठपेतुं, अटनियं बन्धित्वा ओलम्बेतुं वट्टति.

६७. पत्तेन उच्छिट्ठोदकञ्च चलकट्ठिकञ्च न नीहरेय्याति सम्बन्धो. उच्छिट्ठोदकन्ति मुखविक्खालनोदकं. चलकानि च चब्बेत्वा अपविद्धामिसानि अट्ठिकानि मच्छमंसअट्ठिकानि च चलकट्ठिकं. पत्तं पटिग्गहं कत्वा हत्थं धोवितुम्पि हत्थधोतादि उदकम्पि पत्ते आकिरित्वा नीहरितुम्पि अनुच्छिट्ठं सुद्धपत्तं उच्छिट्ठहत्थेन गण्हितुम्पि न वट्टति. मच्छमंसफलाफलादीनि खादन्तो यं तत्थ अट्ठिं वा चलकं वा छड्डेतुकामो होति, तं पत्ते ठपेतुं न लभति. मुखतो नीहटं पन यं किञ्चि पुन अखादितुकामो पत्ते ठपेतुं न लभति. सिङ्गिवेरादीनि डंसित्वा पुन ठपेतुं लभति. पत्तहत्थोति पत्तो हत्थे यस्साति विग्गहो. ‘‘पत्तहत्थो, कवाट’’न्ति च उपलक्खणमेतं. यत्थ कत्थचि सरीरावयवे पन पत्तस्मिं सति येन केनचि सरीरावयवेन कवाटं पणामेतुं, घटिकं वा उक्खिपितुं, सूचिं वा कुञ्चिकाय अवापुरितुं न लभति. अंसकूटे पन पत्तं लग्गेत्वा यथासुखं अवापुरितुं लभति.

६८. भूमिया भूमिसम्बन्धी आधारको, तस्मिं दन्तवल्लिवेत्तादीहि कते वलयाधारके च एकदारुना कते दारुआधारके च बहूहि दण्डेहि कते दण्डाधारके च यत्थ ठपितो पत्तो यथा परिवत्तित्वा न परिपतति, तथा सुट्ठु सज्जिते तस्मिं पत्तस्सुपरि पत्तोति एवरूपे दुवे पत्ते ठपेय्याति पदत्थयोजना. भमकोटिसदिसो पन दारुआधारको तीहि दण्डकेहि बद्धो दण्डाधारको च एकस्सपि पत्तस्स अनोकासो, तत्थ ठपेत्वापि हत्थेन गहेत्वा निसीदितब्बं. भूमियन्ति कटसारकादिना अत्थताय भूमिया पन निक्कुज्जित्वा वा पटिकुज्जित्वा वा एकं पत्तं ठपेय्याति योजना.

६९. इदानि अकप्पियपत्ते दस्सेति ‘‘दारू’’तिआदिना. तत्थ सुवण्णमेव सोवण्णं. दारु च रूपियञ्च सोवण्णञ्च मणि च वेळुरियञ्च दारु…पे… वेळुरियानि, तेहि निब्बत्ता दारु…पे… मया. दीघो पन ‘‘वेळुरियामया’’ति गाथाबन्धसुखत्थं कतो. एवमुपरिपि तादिसं विञ्ञेय्यं. तत्थ इन्दनीलादि मणि नाम. कंसो च काचो च तिपु च सीसञ्च फलिका च तम्बलोहो चाति द्वन्दो, तेहि जाता कंस…पे… जा. तत्थ कंस-सद्देन वट्टलोहोपि सङ्गहितो. सेतं तिपु, कण्हं सीसं.

७०. छवसीसमयोति छवस्स मतमनुस्सस्स सीसं सीसकपालं, तेन निब्बत्तो छवसीसमयो. घटि च तुम्बञ्च, तेसं कटाहो, तेहि जाताति घटितुम्बकटाहजा. तत्थ घटीति घटोयेव. तुम्बं अलाबु. इति इमे सब्बे पत्ता अकप्पिया वुत्ता, दुक्कटवत्थुका च वुत्ताति योजना. तत्थ रूपियादीसु चतूसु सचे गिही भत्तग्गेसु सुवण्णतट्टकादीसु ब्यञ्जनं कत्वा उपनामेन्ति, आमसितुं न वट्टति. कंसकाचफलिकजानि पन तट्टकादीनि भाजनानि पुग्गलिकपरिभोगेनेव न वट्टन्ति, सङ्घिकपरिभोगेन वा गिहिविकटानि वा वट्टन्ति. घटितुम्बकटाहजा पन लभित्वा परिहरितुं न वट्टन्ति, तावकालिकं परिभुञ्जितुं वट्टन्ति.

पत्तनिद्देसवण्णना निट्ठिता.