४१. पकिण्णकनिद्देसवण्णना

३३५. सद्वारबन्धने सोदुक्खलकपासके ठाने दिवा सयन्तेन परिवत्तकं द्वारं बन्धेय्याति सम्बन्धो. द्वारञ्च द्वारबन्धनञ्च द्वारबन्धनानि मज्झेपदलोपवसेन, बन्धन-सद्देनेव वा द्वारबाहा वुच्चन्ति, सह द्वारबन्धनेहीति सद्वारबन्धनं, ठानं. हेट्ठा उदुक्खलकञ्च उपरि पासको च, सह उदुक्खलपासकेहीति समासो. तादिसे ठाने पाकारादिपरिक्खेपेन भवितब्बन्ति परिक्खित्तेति विञ्ञायति. सो च उच्चतो सहसेय्यप्पहोनके वुत्तनयोति वदन्ति. सयन्तेनाति पादे भूमितो मोचेत्वा निपज्जन्तेन. परिवत्तकन्ति संवरणविवरणवसेन इतो चितो च परिवत्तनयोग्गं. द्वारन्ति अन्तमसो दुस्ससाणिद्वारम्पि. बन्धेय्याति सब्बन्तिमेन विधिना यावता सीसं न पविसति, तावतापि बन्धेय्य, संवरेय्याति वुत्तं होति.

३३६. आभोगो चापीति ‘‘एस जग्गिस्सती’’ति आभोगो चापि. च-सद्देन ‘‘द्वारं जग्गाही’’ति वचनम्पि समुच्चिनोति. सवसे तं आकारं विनाति सस्स अत्तनो वसे आयत्ते ठाने, यत्थ पन बहूनं सञ्चरणत्ता द्वारं संवुतम्पि संवुतट्ठाने न तिट्ठति, द्वारं अलभन्ता पाकारं अभिरुहित्वापि विचरन्ति, तादिसे परिवेणे संवरणकिच्चं नत्थि. अथ वा सस्स वसो आयत्तो, न यक्खादीनं तेहि गहितकत्तस्स, बन्धित्वा निपज्जापितत्तस्स च अभावेनाति सवसो. तस्मिं सति पुब्बे वुत्तद्वारं संवरणआभोगकरणवचनसङ्खातं आकारन्ति अत्थो.

३३७. रतनानीति मुत्तादीनि दसविधानि. तत्थ पन जातिफलिकं उपादाय सब्बोपि मणि वेळुरियोपि लोहितङ्को मसारगल्लो च धोतापि अधोतविद्धापि अनामासा, काचमणि च पानीयसङ्खो धोतो अधोतोपि आमासा, सिला धोतविद्धा सुवण्णेन सद्धिं पचिता मुग्गवण्णा च अनामासा. चेतियघरगोपकानं सुवण्णचेतिये कचवरमेव हरितुं वट्टति. आरकूटलोहम्पि जातरूपगतिकमेव. इत्थिरूपानीति अन्तमसो पिट्ठमयइत्थिरूपानिपि. धञ्ञन्ति अन्तमसो तत्थजातकम्पि मग्गे पसारितम्पि सत्तविधं धञ्ञं. कीळावसेन अपरण्णानि तालफलादीनिपि अनामासानि, पसारितम्पि न मद्दन्तेन गन्तब्बं, असति मग्गे मग्गं अधिट्ठाय गन्तब्बं. इत्थिपसाधनन्ति अन्तमसो पिळन्धनत्थाय ठपितं निवासनतालपण्णमुद्दिकम्पि.

३३८. सित्थतेलोदतेलेहीति मधुसित्थकनिय्यासादीसु येन केनचि तेलमिस्सकसिलेसेन च उदकमिस्सकतेलेन च. फणहत्थफणेहीति फणमिव फणं, अङ्गुलीहि फणकिच्चकरणेन हत्थोयेव फणं हत्थफणं, दन्तमयादि यं किञ्चि फणञ्चेव हत्थफणञ्चाति द्वन्दो. ओसण्ठेय्याति ओलिखित्वा सन्निसीदापेय्य.

३३९. एकपावुरणा वा एकत्थरणा वा न तुवट्टयुं, एकमञ्चे न तुवट्टयुन्ति योजना. एकं पावुरणं एकं अत्थरणं एतेसन्ति विग्गहो. न तुवट्टयुन्ति न निपज्जेय्युं. एकस्मिं भाजने वापि न भुञ्जेय्युन्ति योजेतब्बं.

३४०. मनुस्सानं पमाणङ्गुलेन अट्ठ अङ्गुलानि यस्स, अधिकेन सहितं अट्ठङ्गुलन्ति समासो. लसुणं मगधेसु जातं आमलकभण्डिकं लसुणं न खादेय्याति सम्बन्धो. न अकल्लकोति अगिलानो.

३४१. हीनुक्कट्ठेहि जातिआदीहि उक्कट्ठं वा हीनं वा उजुं वा अञ्ञापदेसेन वा दवा वदे, दुब्भासितन्ति सम्बन्धो. जातिआदीहीति जातिनामगोत्तकम्मसिप्पआबाधलिङ्गकिलेसआपत्तिअक्कोसेहि. उक्कट्ठन्ति जात्यादीहियेव उक्कट्ठं उपसम्पन्नं अनुपसम्पन्नं वा. दवाति केळिहसाधिप्पायताय. उजुं वाति ‘‘चण्डालोसी’’तिआदिना नयेन. अञ्ञापदेसेन वाति ‘‘सन्ति इधेकच्चे चण्डाला’’तिआदिना नयेन.

३४२. दीघे नखेति मंसप्पमाणतो. दीघे केसेति द्वङ्गुलतो. सचेपि न दीघा, दुमासतो एकदिवसम्पि अतिक्कामेतुं न लभति. दीघे नासलोमेति नासतो बहि निक्खन्ते. वीसतिमट्ठन्ति वीसतिया नखानं मट्ठञ्च. सम्बाधेति उभोसु उपकच्छकेसु, मुत्तकरणे च लोमहारणञ्च न लब्भाति सम्बन्धनीयं. न लब्भाति एते मट्ठादयो न लब्भन्तीति अत्थो, निपातो वा लब्भाति. आबाधप्पच्चया पन सम्बाधे लोमं संहरितुं वट्टति.

३४३. सङ्घुद्दिट्ठं वा सङ्घिकं वा सयनासनं यथावुड्ढं न बाधेय्याति योजना. सङ्घस्स उद्दिट्ठं सङ्घुद्दिट्ठं, सङ्घं उद्दिस्स कतन्ति अधिप्पायो. यो यो वुड्ढो यथावुड्ढं, वुड्ढप्पटिपाटियाति अत्थो. न बाधेय्याति न पटिबाहेय्य. अल्लपादा नाम येहि अक्कन्तट्ठाने उदकं पञ्ञायति. सयनासनन्ति मञ्चपीठादि, इमिना परिभण्डकता भूमीतिपि उपलक्खिता. सुधोतपादकं वापि सउपाहनो तथेवाति सम्बन्धो. सुधोतपादकन्ति धोतपादेहेव अक्कमितब्बट्ठानं. धोता पादा यस्स अक्कमनस्साति किरियाविसेसनसमासो. यदि पन तत्थ नेवासिका अधोतपादेहिपि वळञ्जेन्ति, तथेव वळञ्जेतुं वट्टति. तथेवाति परिभण्डकतं भूमिं सेनासनं वा नक्कमेति अत्थो.

३४४. सङ्घाटियाति अधिट्ठितसङ्घाटिया. पादे परिग्गहेत्वा आसनं पल्लत्थो, पल्लत्थं करोतीति पल्लत्थातिधातुस्स पल्लत्थेति रूपं. विहारेपि अन्तरघरेपि पल्लत्थिकाय न निसीदेय्याति अधिप्पायो, परिकम्मकतं भित्तादिन्ति योजना. परिकम्मकतन्ति सेतवण्णेन वा चित्तकम्मेन वा कतपरिकम्मं. आदि-सद्दो द्वारवातपानादिं सङ्गण्हाति. न अपस्सयेति चीवरादिना अप्पटिच्छादेत्वा अपस्सयनं न करेय्य. नो न आचमेति नेव न आचमे, आचमेय्याति अत्थो. द्वे पटिसेधा पकतियत्थं गमेन्तीति. सन्तेति इमिना उदके असन्ते अनापत्तीति दीपेति.

३४५. अकप्पियसमादानेति भिक्खूनं सामणेरानं अकप्पिये समादाने. दवाति निपातो, कीळाधिप्पायेनाति अत्थो. सिलापविज्झनेति अन्तमसो हत्थयन्तेनपि सक्खरिकायपि खिपने. सभागाय देसनाय आविकम्मे च दुक्कटन्ति योजेतब्बं. सभागायाति वत्थुवसेन समानो भागो एतिस्सा आपत्तियाति विग्गहो. च-सद्दो तादिसिया पटिग्गहणमत्तं समुच्चिनोति.

३४६. पटिस्सवो नाम ‘‘उभोपि मयं इध वस्सं वसिस्साम, एकतो उद्दिसापेमा’’तिआदिपटिजाननं, तस्स विसंवादो पच्छा अकरणं पटिस्सवविसंवादो, तस्मिं, निमित्तत्थे भुम्मं. सुद्धचित्तस्साति कथनसमये ‘‘करिस्सामी’’ति एवं पवत्तचित्तस्स. इतरस्साति अञ्ञस्स असुद्धचित्तस्स.

३४७. किच्चेति सुक्खकट्ठादिग्गहणकिच्चे सति एव पोरिसं पुरिसप्पमाणं अभिरुहेय्याति सम्बन्धो. आपदासूति वाळमिगदस्सनादीसु.

३४८. परिस्सावनं विनाति सम्बन्धो. अद्धानन्ति हेट्ठिमन्तेन अद्धयोजनसङ्खातं अद्धानं. सचे न होति परिस्सावनं वा धम्मकरणो वा, सङ्घाटिकण्णोपि अधिट्ठातब्बो. याचमानस्साति परिस्सावनं याचन्तस्स.

३४९. आबाधप्पच्चया अञ्ञत्र सेसङ्गे च अत्तघातने च दुक्कटन्ति योजना. सेसङ्गेति अङ्गजाततो कण्णनासादिअवसेसे अवयवच्छेदने. अत्तघातनेति आहारुपच्छेदादिना अत्तनो मारणे.

३५०. तूलिकाय कयिरमानं इत्थिपुरिसादिकं चित्तञ्च पोत्थकञ्च कट्ठादीसु कयिरमानं चित्तपोत्थकानि, तानियेव रूपानीति समासो. जातकादीनि पन परेहि कारापेतुं लब्भन्ति. मालाकम्मादीनि सयम्पि कातुं लब्भन्ति. आरामारञ्ञगेहेसु भुञ्जन्तं न उट्ठापेय्याति योजेतब्बं. विहारसङ्खातो आरामो च अरञ्ञञ्च अन्तरघरसङ्खातं गेहञ्चाति द्वन्दो. ‘‘आराम…पे… गेहेसू’’ति वत्तब्बे ए-कारस्स अ-कारकरणेन गाथाबन्धवसेन वुत्तं. ओकासे कते पन ‘‘पविसथा’’ति वुत्ते च पविसितब्बं उपनिसीदितब्बञ्च.

३५१. पुमयुत्तानि यानानि च सिविकञ्च हत्थवट्टकञ्च पाटङ्किञ्च अभिरुहितुं गिलानस्स कप्पतेति सम्बन्धो. पुमयुत्तानीति अस्सगवादिपुरिसयुत्तानि, न धेनुयुत्तानि, सारथि पन इत्थी वा होतु पुरिसो वा, वट्टति. हत्थवट्टकेपि एसेव नयो, यानानीति रथसकटादीनि, सिविकन्ति पीठकसिविकं, पीठकयानन्ति अत्थो. पाटङ्कीति अन्दोलिका. गिलानस्साति एत्थ गिलानो नाम न अप्पकेनपि सीसाबाधादिमत्तेन वेदितब्बो, यो पन न सक्कोति विना यानेन गन्तुं, एवरूपो वेदितब्बो. तथा हि यानं अनुजानन्तेन भगवता कोसलेसु जनपदेसु भगवन्तं दस्सनाय सावत्थिं गच्छन्तं अञ्ञतरं गिलानं भिक्खुं गन्तुमसक्कुणेय्यताय अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले निसिन्नं दिस्वा मनुस्सेहि तं पवत्तिं ञत्वा ‘‘एहि, भन्ते, गमिस्सामा’’ति वुत्ते ‘‘नाहं, आवुसो, गमिस्सामि, गिलानोम्ही’’ति वुत्तवत्थुस्मिं (महाव. २५३) अनुञ्ञातं, तथा वदन्तो च सो भिक्खु गमनुपच्छेदसाधकमेव गेलञ्ञं सन्धायाहाति विञ्ञायति अधिप्पेतत्थनिप्फत्तिया उपच्छिन्नत्ता, अपिच यानेन एकपरिच्छेदाय उपाहनाय परिच्छेदं ठपेन्तेन अट्ठकथाचरियेन ‘‘गिलानेन भिक्खुना सउपाहनेनाति एत्थ गिलानो नाम यो न सक्कोति अनुपाहनेन गामं पविसितु’’न्ति अट्ठकथायं (महाव. अट्ठ. २५६) वुत्तं, तस्मा यथावुत्तगिलानोव गिलानोति निट्ठमेत्थ गन्तब्बं.

३५२. दवं करणेति केळिया करणे. अञ्ञस्साति अन्तमसो दुस्सीलस्सापि. उपलाळनेति ‘‘पत्तं दस्सामि, चीवरं दस्सामी’’तिआदिना.

३५३. विवरित्वा न दस्सयेति सम्बन्धनीयं. ता भिक्खुनियो.

३५४. ओवादन्ति भिक्खुनीहि तेरसियं वा चातुद्दसियं वा आगन्त्वा उपोसथं पुच्छित्वा ‘‘चातुद्दसो’’तिआदिना भिक्खुना आचिक्खिते पुन ताहि उपोसथदिवसे समागन्त्वा ओवादूपसङ्कमनयाचनं, तं पातिमोक्खुद्देसकस्स आरोचेत्वा तेन कतसन्निट्ठानं गहेत्वा पाटिपदे पच्चाहरितब्बन्ति अजाननकं बालञ्च तथा कातुं असमत्थं गिलानञ्च पाटिपदे गन्तुकामं गमियञ्च वज्जेत्वा अञ्ञस्स गहणपच्चाहरणानि अकातुं न वट्टति. तेन वुत्तं ‘‘न गण्हतो’’तिआदि.

३५५. लोकायतन्ति निरत्थककारणप्पटिसंयुत्तं तित्थियसत्थं. तिरच्छानविज्जा च इमिनाव उपलक्खिता. न वाचेय्याति परेसं न वाचेय्य. इमिनाव अत्तनो परियापुणनम्पि पटिक्खित्तं लोकायततिरच्छानविज्जाति च रागदोसमोहवड्ढानि बुद्धादिगरहिता सग्गमोक्खानं तिरो तिरियतो अञ्चिता गता पवत्ता कब्बनाटकादिका सब्बापि विज्जा अनुलोमवसेन वा विनयपरियायं पत्वा गरुके ठातब्बन्ति विनययुत्तितोपि सङ्गहिताति वेदितब्बा. एवञ्च नो गरूनमुपदेसो. पेळायपीति यत्थ पातिं ठपेत्वा सुखिनो भुञ्जन्ति, तम्बलोहेन रजतेन वा कताय ताय आसित्तकूपधानसङ्खाताय पेळाय ठपेत्वा.

३५६. पारुतञ्च निवासनञ्च, गिहीनं हत्थिसोण्डादिवसेन पारुतनिवासनं यस्स पारुपनस्स निवासनस्साति किरियाविसेसनसमासो. गिहिपारुतनिवासनं न पारुपे न निवासेय्याति सम्बन्धो. संवेल्लियं न निवासेय्याति मल्लकम्मकरादयो विय कच्छं कत्वा न निवासेय्य. एवं निवासेतुं गिलानस्सापि मग्गप्पटिपन्नस्सापि न वट्टति. यम्पि मग्गं गच्छन्ता एकं वा द्वे वा कोणे उक्खिपित्वा अन्तरवासकस्स उपरि लग्गन्ति, न वट्टति. एवं अपारुपित्वा अनिवासेत्वा च निब्बिकारं परिमण्डलं पारुपितब्बं तिमण्डलं पटिच्छादेन्तेन परिमण्डलं निवासेतब्बञ्च, तथा अपारुपित्वा अनिवासेत्वा च आरामे वा अन्तरघरे वा अनादरेन यं किञ्चि विकारं करोन्तस्स दुक्कटं. दायन्ति वनं. नालिम्पयेय्याति ‘‘सब्बूपकारानि विनस्सन्तू’’ति वा खिड्डाधिप्पायेन वा नालिम्पयेय्य.

३५७. वड्ढिं नो पयोजये अञ्ञातकप्पवारिते नो याचेति योजना. अञ्ञस्साति सहधम्मिकस्सापि. कतिपाहं भुत्वा वाति योजनीयं. पुनोति निपातो.

३५८. दण्डिनं ञत्वा वा अञत्वा वा उद्दिस्स रक्खं याचने दण्डिते दण्डो अस्स गीवाति योजना. दण्डं गण्हतीति पच्चयन्तस्स दण्डिनं दण्डग्गहणन्ति अत्थो. उद्दिस्साति ‘‘अम्हाकं विहारे असुकेन च असुकेन च इदं नाम कत’’न्ति, ‘‘करिस्स’’न्ति वा एवं अतीतं वा अनागतं वा आरब्भ. याचनेति वोहारिकेसु याचने सति. दण्डितेति तेहि दण्डे गहिते सो दण्डो अस्स याचकस्स भिक्खुनो गीवा, इणं होतीति अत्थो. वोहारिकेहि पन ‘‘केना’’ति वुत्ते ‘‘असुकेनाति वत्तुं अम्हाकं न वट्टति, तुम्हेयेव जानिस्सथ, केवलञ्हि मयं रक्खं याचाम, तं नो देथ, अवहटभण्डञ्च मं आहरापेथा’’ति वत्तब्बं. एवं अनोदिस्स आचिक्खणा होति, सा वट्टति. पाराजिकादिकाति पाराजिकथुल्लच्चयदुक्कटानि.

३५९. ‘‘हरन्तेसु परिक्खारं,

चोरो चोरोति भासिते;

अनत्थायेसं गण्हन्ते’’ति. –

पाठेहि भवितब्बं. एवञ्हि सति ‘‘हरन्तेसू’’ति बहुवचनेन सह घटते. परिक्खारं हरन्तेसु एसं अनत्थाय ‘‘चोरो चोरो’’ति भासिते दण्डं गण्हन्ते तत्तकं अस्स गीवाति योजेतब्बं. हरन्तेसूति चोरेसु गहेत्वा गच्छन्तेसु. एसन्ति चोरानं. गण्हन्तेति वोहारिकजने गण्हन्ते. यत्तकं गहितं, तत्तकं अस्स भिक्खुनो गीवा, भण्डदेय्यं होतीति अत्थो.

३६०. पाकारकुट्टानं बहि वळञ्जे वापि वीहादिनाळिकेरादिरोपिमे हरिते वापि विघासुच्चारसङ्कारमुत्तं नावलोकिय छड्डेय्य, दुक्कटन्ति सम्बन्धो. वळञ्जे नावलोकियाति च इमिना ओलोकेत्वा वा अवळञ्जे वा विघासादीनि छड्डेन्तस्स अनापत्तीति दीपेति. वीहि आदि येसं सालिआदीनं ते वीहादयो, नाळिकेरो आदि येसं अम्बपनसादीनं ते नाळिकेरादयो, वीहादयो च नाळिकेरादयो चाति द्वन्दो, तेसं रोपो, तेन निब्बत्तं वीहादि…पे… रोपिमं. हरितेति हरितट्ठाने. विघासो नाम उच्छिट्ठोदकचलकादि.

३६१. धम्मयुत्तम्पि नच्चञ्च गीतञ्च वादितञ्च योजापेतुञ्च पयोजेतुञ्च पयुत्तानि पस्सितुञ्च ‘‘उपहारं करोमा’’ति वुत्ते सम्पटिच्छितुं वा न लब्भन्ति सम्बन्धो. धम्मयुत्तम्पीति रतनत्तयगुणूपसंहितताय अन्तमसो धम्मेन पुञ्ञेन संयुत्तम्पि. नच्चन्ति अन्तमसो मोरसुकमक्कटादीनं नच्चम्पि. गीतन्ति अन्तमसो गीतस्स पुब्बभागे कयिरमानं दन्तगीतम्पि. वादितन्ति अन्तमसो उदकभेरिवादितम्पि. योजापेतुन्ति अञ्ञेहि कारापेतुं. पयोजेतुन्ति अत्तना कातुं. आयतकेन गीतस्सरेन धम्मम्पि भासितुं न वट्टति. पयुत्तानीति परेहि येहि केहिचि कतानि. पस्सितुन्ति इमिना अनोलोचनदस्सनम्पि गहितन्ति सोतुन्तिपि अत्थो विञ्ञायति. अन्तरारामे ठितस्स पस्सतो अनापत्ति. वीथियं ठत्वा गीवं परिवत्तेत्वा पस्सतोपि आपत्तियेव. येन केनचि करणीयेन गतट्ठाने पस्सति, सुणाति वा, अनापत्ति. सम्पटिच्छितुन्ति ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छितुं. ‘‘उपहारकरणं नाम सुन्दर’’न्ति वत्तुं वट्टति. वा-सद्दो समुच्चये.

३६२. ‘‘कीळत्थं कतं राजागार’’न्तिआदिना सम्बन्धितब्बं. चित्तेन विचित्तकं आगारं चित्तागारकं.

३६३. आसनेन नवे न पटिबाहेय्याति योजना. आसनेनाति आसनतो. न पटिबाहेय्याति न उट्ठापेय्य. उण्हे चीवरं न निदहेय्याति योजनीयं. न निदहेय्याति अधिकं न निदहेय्य. गरुनाति आचरियुपज्झायेन. पणामितोति ‘‘मा इध पविसा’’तिआदिना निक्कड्ढितो.

३६४. सत्तहि आपत्तीहि च भिक्खुं वापि अञ्ञेनेव च उपासकं वापि परम्मुखा अक्कोसने दुक्कटन्ति योजेतब्बं. आपत्तीहि चाति च-सद्दो अवधारणे. अञ्ञेनेव चाति एत्थ एव चाति निपातसमुदायो, एको एव वा अवधारणे, वुत्ततो अञ्ञेनेव ‘‘असद्धो’’तिआदिनाति अत्थो. परम्मुखाति निपातो, तस्स असम्मुखेति अत्थो. सम्मुखा वदन्तस्स पाचित्तियं. पापगरहणवसेन पन वदतो अनापत्ति.

३६५. सद्धादेय्यं सद्धाय दातब्बं चीवरञ्च च-सद्देन अवसेसम्पि विनिपातेतुं नासेतुं न लब्भं, पितूनं लब्भन्ति सम्बन्धो. ञातीनम्पीति पि-सद्दो सम्भावने.

३६६. अञ्ञत्र वस्संवुत्थो अञ्ञतो भागं गण्हेय्य, दुक्कटन्ति सम्बन्धो. अञ्ञत्राति अञ्ञस्मिं विहारे. अञ्ञतोति अञ्ञविहारतो. पटिदेय्याति गहितट्ठाने ददेय्य. गहिते तस्मिं वत्थुस्मिं नट्ठे वा जिण्णे वा तस्स गीवाहो तीति सम्बन्धो. चोदितो नो ददेय्य, तेसं धुरनिक्खेपतो भण्डग्घकारियो होतीति योजना. चोदितोति वत्थुसामिकेहि ‘‘देही’’ति वुत्तो. तेसन्ति तस्मिं विहारे लाभीनं भिक्खूनं.

३६७. सन्तरुत्तरो वा कल्लो सउपाहनो वा गामं न पविसेय्य, चामरीमकसबीजनिं न धारेय्याति योजनीयं. अन्तरञ्च उत्तरञ्च, सह अन्तरुत्तरेन सन्तरुत्तरो. अग्गळगुत्ते विहारे सङ्घाटिं निक्खिपित्वा गन्तुं वट्टति. आरञ्ञकेन पन भण्डुक्खलिकाय पक्खिपित्वा पासाणरुक्खसुसिरादीसु पटिच्छन्नेसु ठपेत्वा गन्तब्बं. अन्तरुत्तरानं निक्खेपे अयमेव नयो. कल्लोति अगिलानो. मकसानं बीजनी मकसबीजनी, चमरीनं वाळेहि कता मकसबीजनीति समासो.

३६८. आरामतो बहीति सम्बन्धनीयं. आरामतोति आरामूपचारतो. न धारेय्याति अगिलानो न धारेय्य. यस्स पन कायदाहो वा पित्तकोपो वा होति, चक्खु वा दुब्बलं, अञ्ञो वा कोचि आबाधो विना छत्तेन उप्पज्जति, तस्स गामे वा अरञ्ञे वा छत्तं वट्टति. गुत्तिया लब्भतीति वस्से चीवरगुत्तत्थं, वाळमिगचोरभयेसु अत्तगुत्तत्थम्पि लब्भतीति अत्थो. एकपण्णछत्तं पन सब्बत्थेव वट्टति.

३६९. उभतोकाजं न गाहेय्याति सम्बन्धो. उभतो दण्डस्स उभयकोटियं भारबन्धकाजं उभतोकाजं, अलोपतप्पुरिसो. एकन्तरिककाजकन्ति अन्तरमेव अन्तरिकं, एकञ्च अन्तरिकञ्चाति द्वन्दो, एकन्तरिके भारबन्धकाजन्ति तप्पुरिसो एकतोकाजकं, अन्तरिककाजकन्ति वुत्तं होति. हत्थे ओलम्बो अस्स भारस्साति समासो.

३७०. अनोकासकतन्ति ‘‘करोतु मे आयस्मा ओकासं, अहं तं वत्तुकामो’’ति एवं चोदकेन ओकासे कारापिते नत्थि ओकासो कतो अनेन चुदितकेनाति बहुब्बीहि. चोदेय्याति चावनअक्कोसकम्मवुट्ठानाधिप्पायेन चोदेय्य. उपोसथप्पवारणट्ठपनअनुविज्जधम्मकथाधिप्पायेसु ओकासकम्मं नत्थि. सुद्धस्साति अनापत्तिकताय सुद्धस्स. अवत्थुस्मिन्ति अकारणे. तथाति दुक्कटं अतिदिसति. करोन्तेनापि ‘‘भूतमेव नु खो आपत्तिं वदति, अभूत’’न्ति एवं उपपरिक्खित्वा कातब्बा. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, पुग्गलं तुलयित्वा ओकासं कातु’’न्ति (महाव. १५३) हि वुत्तं.

३७१. सत्तानं पकतङ्गुलेन अट्ठङ्गुलाधिकं मञ्चप्पटिपादं वा उच्चपादकं मञ्चं वा न धारयेति योजना. पकतिया अङ्गुलं पकतङ्गुलं. तञ्च वड्ढकिअङ्गुलं वेदितब्बं. अट्ठ च तानि अङ्गुलानि च, तेहि तमधिकं यस्साति समासो. मञ्चानं पटिपादो, यत्थ मञ्चपादे निक्खिपन्ति. अट्ठङ्गुलतो उच्चा पादा यस्साति बहुब्बीहि.

३७२. मूगब्बतादिन्ति मूगानमिव तुण्हीभावसङ्खातं वतं आदि यस्स गोवतादिनो तित्थियवतस्साति समासो. खुरमेव भण्डं खुरभण्डं. पुब्बे न्हापितो न्हापितपुब्बको, विसेसनस्स परनिपातो.

३७३. हत्थकम्मन्ति हत्थेन कातब्बं वड्ढकिआदीनं कम्मं. अनुस्सरणं ‘‘कप्पियत्तं मे येन याचितं, अम्हेहि इमस्स दातब्ब’’न्ति एवं चित्तप्पवत्तिअनुसारो, तस्सा याचनाय अनुसारो तदनुसारो, ततो लद्धं यं किञ्चि गहेतुन्ति योजना. कम्मतो निग्गतो निक्कम्मो, विघासादादि. तं अयाचित्वापि कारेतुन्ति सम्बन्धो. आहरापेतुन्ति अरञ्ञतो आनेतुं. अपरसन्तकन्ति दारुतिणपलालादिकं अपरपरिग्गहितं.

३७४. गिहीनं यत्तकं देति, गोपके देन्ते गहेतुं लब्भं, सङ्घचेतियसन्तके यथापरिच्छेदं गहेतुं लब्भन्ति योजना. देतीति गोपको भिक्खूनं देति. गहेतुन्ति तत्तकं गहेतुं. सङ्घचेतियसन्तकेति वेतनगोपकेहि दीयमाने सङ्घस्स चेतियस्स च सन्तके. यथापरिच्छेदन्ति यं तेसं सङ्घेन अनुञ्ञातं होति ‘‘दिवसे दिवसे एत्तकं नाम खादथा’’ति, तं परिच्छेदं अनतिक्कम्म. सङ्घिके च चेतियसन्तके च केणिया गहेत्वा आरक्खन्तस्सेव हि दाने परिच्छेदो नत्थि.

३७५. ‘‘कायवाचाहि द्वीहि आपत्तिं आपज्जेय्या’’ति येभुय्यवसेन वुत्तं, मेथुनधम्मे परूपक्कमे सति सादियन्तस्स अकिरियसमुट्ठानभावसम्भवतो. छहि वाति आपत्तुप्पत्तिकारणसङ्खातेहि छहि समुट्ठानेहि वा आपत्तिं आपज्जेय्याति सम्बन्धो. सब्बापत्तीनञ्हि कायो वाचा कायवाचा कायचित्तं वाचाचित्तं कायवाचाचित्तन्ति छ समुट्ठानानि. तत्थ पुरिमानि तीणि अचित्तकानि, पच्छिमानि सचित्तकानि.

तिधा एकसमुट्ठाना, पञ्चधा द्विसमुट्ठिता;

द्विधा तिचतुरो ठाना, एकधा छसमुट्ठिता.

तत्थ चतुत्थेन पञ्चमेन छट्ठेन च समुट्ठानतो एकसमुट्ठाना तिधा. पठमचतुत्थेहि च दुतियपञ्चमेहि च ततियछट्ठेहि च चतुत्थछट्ठेहि च पञ्चमछट्ठेहि च समुट्ठानतो द्विसमुट्ठिता पञ्चधा. पठमेहि च तीहि पच्छिमेहि च तीहि समुट्ठानतो तिसमुट्ठाना द्विधा. पठमततियचतुत्थछट्ठेहि च दुतियततियपञ्चमछट्ठेहि च समुट्ठानतो चतुसमुट्ठाना द्विधा. छहिपि समुट्ठितो छसमुट्ठाना एकधा. अलज्जि…पे… सञ्ञिताय चाति इमेहि छहि वा आपत्तिं आपज्जेय्याति सम्बन्धो. यो सञ्चिच्च आपत्तिं आपज्जति, आपत्तिं परिगूहति, अगतिगमनञ्च गच्छति, एदिसो वुच्चति अलज्जी पुग्गलो. अलज्जी च अञ्ञाणो च कुक्कुच्चपकतो च कुक्कुच्चेन अभिभूतोति द्वन्दो. भावे त्तप्पच्चयो.

तत्थ यो अकप्पियभावं जानन्तोयेव मद्दित्वा वीतिक्कमं करोति, अयं अलज्जिता आपज्जति. मन्दो मोमूहो कत्तब्बाकत्तब्बं अजानन्तो अकत्तब्बं करोति, कत्तब्बं विराधेति, अयं अञ्ञाणत्ता आपज्जति. कप्पियाकप्पियं निस्साय कुक्कुच्चे उप्पन्ने विनयधरं अपुच्छित्वा मद्दित्वा वीतिक्कमति, अयं कुक्कुच्चपकतत्ता आपज्जति. सतिया प्लवो सम्मोहो सतिप्लवो, सहसेय्यतिचीवरविप्पवासादीनि सतिप्लवा आपज्जति. कप्पञ्च अकप्पियञ्च कप्पाकप्पियं, कप्पाकप्पिये सञ्ञा, सा अस्स अत्थीति कप्पा…पे… सञ्ञी, तस्स भावोति ता-पच्चयो. य-लोपेन पन ‘‘सञ्ञिता’’ति वुत्तं, करणत्थे वा पच्चत्तवचनं. ते च ‘‘अकप्पिये’’तिआदीनं यथाक्कमेन युज्जन्ति. तत्थ यो अच्छमंसं ‘‘सूकरमंस’’न्ति खादति, विकाले कालसञ्ञिताय भुञ्जति, अयं अकप्पिये कप्पियसञ्ञिताय आपज्जति. यो पन सूकरमंसं ‘‘अच्छमंस’’न्ति खादति, काले विकालसञ्ञाय भुञ्जति, अयं कप्पिये अकप्पियसञ्ञिताय आपज्जति.

३७६. अलज्जिअञ्ञाणताय कायवाचाहि आपत्तिं छादयेति योजना. लिङ्गेति लिङ्गपरिवत्तननिमित्तं. लिङ्गे सङ्घे च गणे च एकस्मिं चाति आपत्तिवुट्ठिति चतुधा होतीति सेसो.

३७७. पच्चयद्वयेति चीवरे पिण्डपाते च. परिकथोभासविञ्ञत्तीति अभिलापमत्तमेतं. सहचरितस्स पन निमित्तकम्मस्सापि एत्थेव सङ्गहो वेदितब्बो. तत्थ परियायेन कथनं परिकथा. उजुकमेव अवत्वा यथा अधिप्पायो विभूतो होति, एवं ओभासनं ओभासो. पच्चये उद्दिस्स यथा अधिप्पायो ञायति, एवं विञ्ञापनं विञ्ञत्ति. निमित्तकरणं निमित्तकम्मं. ततियेति सेनासने. सेसेति गिलानपच्चये.

३७८. पञ्चन्नं सहधम्मिकानं अच्चये दानं न रूहतीति सम्बन्धो. अच्चये दानन्ति ‘‘ममच्चयेन मय्हं सन्तकं उपज्झायस्स होतू’’तिआदिना एवं अत्तनो अपगमे दानं. तन्ति अच्चयेन दिन्नं चीवरादिकं सङ्घस्सेव च होति, न भिक्खुनोति अधिप्पायो. गिहीनं पनाति गिहीनं अच्चये दानं पन. इदमेत्थ दानग्गहणलक्खणं – ‘‘इदं तुय्हं दम्मी’’तिआदिना सम्मुखा वा ‘‘इत्थन्नामस्स देमी’’तिआदिना परम्मुखापि दिन्नंयेव होति. ‘‘तुय्हं गण्हाही’’ति वुत्ते ‘‘मय्हं गण्हामी’’ति वदति, सुदिन्नं सुग्गहितञ्च. ‘‘तव सन्तकं करोहि, तव सन्तकं होतु, तव सन्तकं कारापेही’’ति वुत्ते ‘‘मम सन्तकं करोमि, मम सन्तकं होतु, मम सन्तकं करिस्सामी’’ति वदति. दुद्दिन्नं दुग्गहितञ्च. सचे पन ‘‘तव सन्तकं करोही’’ति वुत्ते ‘‘साधु, भन्ते, मय्हं गण्हामी’’ति गण्हाति, सुग्गहितन्ति.

३७९. भिक्खु वा सामणेरो वा उपस्सये भिक्खुनीनं विहारे कालं कयिराथ यदि कालङ्करेय्य, तत्थ तस्मिं उभिन्नं सन्तके भिक्खुसङ्घो एव दायज्जो सामी होतीति सेसो. सेसेपीति अवसेसे भिक्खुनिसिक्खमानसामणेरिसन्तकेपि. अयं नयोति यदि ते भिक्खूनं विहारे कालं करेय्युं, तेसं सन्तके भिक्खुनिसङ्घो एव दायज्जोति अयमेव नयोति अत्थो.

३८०. ‘‘इमं नेत्वा असुकस्स देही’’ति दिन्नं याव परस्स हत्थं न पापुणाति, ताव पुरिमस्सेव, यो पहिणति, तस्सेवाति अत्थो. दम्मीति ‘‘इत्थन्नामस्स देमी’’ति दिन्नं पन पच्छिमस्सेव, यस्स पहिणति, तस्सेव सन्तकन्ति अत्थो. इमं विधिं ‘‘वुत्तनयेन इमे सामिनो होन्ती’’ति एतं पकारं ञत्वा विस्सासग्गाहं वा गण्हे, मतकचीवरं वा अधिट्ठेति योजना. विस्सासगाहन्ति सामीसु जीवन्तेसु विस्सासेन गाहं गहेत्वा. मतकचीवरं अधिट्ठेति तेसु मतेसु अञ्ञे चे भिक्खू न सन्ति, ‘‘मय्हं तं पापुणाती’’ति मतकचीवरं अधिट्ठेय्य. अञ्ञेसं अदत्वा दूरे ठपितमतकपरिक्खारा पन तत्थ तत्थ सङ्घस्सेव होन्ति. भिक्खुम्हि कालकते सङ्घो सामी पत्तचीवरे, अपिच गिलानुपट्ठाका बहूपकारा, सङ्घेन तिचीवरञ्च पत्तञ्च गिलानुपट्ठाकानं दातब्बं. यं तत्थ लहुभण्डं लहुपरिक्खारं, तं सम्मुखीभूतेन सङ्घेन भाजेतब्बं. यं तत्थ गरुभण्डं गरुपरिक्खारं, तं आगतानागतस्स चातुद्दिसस्स सङ्घस्स अविस्सज्जियं अवेभङ्गियं. गिलानुपट्ठाको नाम गिही वा होतु पब्बजितो वा, अन्तमसो मातुगामोपि, सब्बे भागं लभन्ति. बहू चे सब्बे समग्गा हुत्वा उपट्ठहन्ति, सब्बेसं समभागो दातब्बो. यो पनेत्थ विसेसेन उपट्ठहति, तस्स विसेसो कातब्बो.

३८१. ‘‘लोहभण्डे पहरणिं ठपेत्वा सब्बं कप्पती’’तिआदिना योजेतब्बं. पहरणिन्ति आवुधं. पादुका च सङ्कमनीयो पल्लङ्को चाति द्वन्दो. मत्तिकामये कतकं कुम्भकारिकञ्च ठपेत्वा सब्बं कप्पतीति योजनीयं, धनियस्सेव सब्बमत्तिकामयकुटि कुम्भकारिकाति.

पकिण्णकनिद्देसवण्णना निट्ठिता.