१३. समणकप्पनिद्देसवण्णना

१२५. समणकप्पाति समणवोहारा. भवन्ति, अहेसुन्ति वा भूता, वत्तमाने, भूते वा तप्पच्चयो. विरुळ्हमूलादिभावं आपज्जित्वा वड्ढमानकानं, वड्ढित्वा महन्तभावं पत्तानञ्च रुक्खलतादिसङ्खातानं भूतानं गामो, भूता एव वा गामो समूहो भूतगामो. तस्स समारम्भो छेदनफालनादि, तस्मिं. निमित्तत्थे चेतं भुम्मं, तंहेतु पाचित्तियं होतीति अत्थो. कतकप्पियं समणकप्पियं भवेति सम्बन्धो. तत्थ कतं कप्पियं यस्साति बहुब्बीहि. केनाति आह ‘‘नखेना’’तिआदि.

१२६. इदानि यस्स समारम्भो, तं भूतगामं विभजित्वा दस्सेतुं ‘‘स मूला’’तिआदि आरद्धं. सोति भूतगामो. भवितुं उप्पज्जितुं पयोजेतीति कारितन्ता तप्पच्चयो, पभावितो उप्पादितोति अत्थो. अथ वा पभवनं पभवो, उप्पत्ति, सोव पभवो, पभावं करोतीति नामधातुतो कत्तरि तप्पच्चयो, पभावितो उप्पन्नोति अत्थो. मूलञ्च खन्धो च बीजञ्च अग्गञ्च फळु च मूल…पे… फळूनि. फळु नाम पब्बं. तानियेव बीजानि, तेहि पभावितो उप्पादितो, अथ वा तेहि अवधिभूतेहि, कारणभूतेहि वा पभावितो उप्पन्नोति कमेन विकप्पद्वये समासद्वयं वेदितब्बं. तत्थ मूलबीजं नाम हलिद्दिसिङ्गिवेरादि.

खन्धबीजं नाम अस्सत्थनिग्रोधादि. बीजबीजं नाम पुब्बण्णापरण्णादि. अग्गबीजं नाम हिरिवेरादि. फळुबीजं नाम उच्छुनळादि. तत्थ मूलबीजादीनि पञ्च बीजगामो. तन्निब्बत्तो रुक्खलतादि भूतगामो.

इदानि तेसु बीजगामसमारम्भे दुक्कटं दस्सेति अपरद्धेन. भूतगामवियोजितं बीजं आरम्भे दुक्कटन्ति सम्बन्धो. भूतगामतो वियोजितन्ति तप्पुरिसो. बीजन्ति भूमियं रोपितमरोपितम्पि निग्गतविदत्थिमत्तपत्तवट्टिपि मूलबीजानि. ‘‘आरम्भे’’ति कितकपच्चयस्स योगे अवुत्ते कम्मनि छट्ठुप्पत्तियं विकप्पेन उभयत्थ दुतिया. आरम्भेति समारम्भे. तस्मा ‘‘इमं पुप्फं फलं वा जान, इमं कप्पियं करोही’’तिआदिना कप्पियवचनेन भूतगामतो वियोजितं बीजजातं बीजगामपरिमोचनत्थं पुन कप्पियं कारापेत्वा परिभुञ्जिभब्बं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, पञ्चहि समणकप्पेहि फलं परिभुञ्जितुं अग्गिपरिजितं सत्थपरिजितं नखपरिजितं अबीजं निब्बत्तबीजञ्ञेव पञ्चम’’न्ति (चूळव. २५०) वुत्तेसु पञ्चसु नखपरिजितादीनि तीणि दस्सितानि.

१२७. इदानि अवसिट्ठानि द्वे दस्सेतुं ‘‘निब्बत्तबीज’’न्तिआदिकं पठमद्धं आह. तत्थ निब्बत्तबीजन्ति निब्बत्तनियन्ति निब्बत्तं, निपुब्ब वतु वत्तनेतिमस्मा तप्पच्चयो, निब्बत्तं बीजं यस्स तं निब्बत्तबीजं, बीजं निब्बत्तेत्वा विसुं कत्वा परिभुञ्जितब्बं अम्बपनसादि. नोबीजं नाम तरुणम्बफलादि. इदानि बीजगामभूतगामेसु कप्पियकरणप्पकारादिविसेसं दस्सेन्तो ‘‘कटाहा’’तिआदिमाह. तत्थ कटाहेन बद्धं बीजं येसन्ति बाहिरत्थो.

१२८. भाजने भूमियम्पि वा एकाबद्धेसु बीजेसु एकस्मिञ्च कप्पिये कतेति योजना. बीजेसूति बीजगामभूतगामेसु. भूतगामोपि हि इध ‘‘बीज’’न्ति रुळ्हीवसेन वुच्चति.

१२९. निक्खित्तेति ठपिते. कप्पियं पुन करेय्याति जातमूलपण्णभावतो भूतगामत्ता भूतगामतो परिमोचितं बीजगामपरिमोचनत्थं पुन कप्पियं कारेय्याति अत्थो. तेनाह ‘‘भूतगामो हि सो तदा’’ति. हि-सद्दो हेतुम्हि. तदाति मूले च पण्णे च जातकाले सचे मूलमत्तं सञ्जायति, उपरिभागे सचे अङ्कुरो जायति, हेट्ठाभागे छिन्दितुं वट्टति. मूलमत्तेसु वा पन पण्णमत्तेसु वा निग्गतेसु सचेपि रतनप्पमाणापि साखा निक्खमन्ति, बीजगामसङ्गहिता होन्ति.

१३०. उदकसम्भवो सेवालो च चेतियादीसु सेवालो च भूतगामोवाति सम्बन्धो. आदि-सद्देन पाकारादिग्गहणं. यदि द्वे तीणि पण्णानि न जायन्ति, अग्गबीजसङ्गहं गच्छति. सुक्खो पन सम्मज्जितब्बो. मूलपण्णे विनिग्गते बीजोपि भूतगामोवाति सम्बन्धो. पण्णेति इमिना अङ्कुरमत्तं पटिक्खिपति.

१३१. घटादिपिट्ठे सेवालो च अहिछत्तकमकुळञ्च दुक्कटस्सेव वत्थूनीति सम्बन्धो. पिट्ठेति इमिना अन्तो अब्बोहारिकोति दस्सेति. फुल्लन्ति फुल्लितं अहिछत्तकं. अब्यवहारिकन्ति आपत्तिवोहारयोग्गं न होतीति अत्थो.

१३२. अल्लरुक्खे लाखानिय्यासछत्तानि विकोपिय गण्हतो तत्थ अक्खरं छिन्दतो वापि पाचित्तीति सम्बन्धो. तत्थाति अल्लरुक्खे. ‘‘विकोपय’’न्ति पोत्थकेसु पाठो दिस्सति, सो अपाठो पठमन्तताय कारणाभावतो. ‘‘विकोपिया’’ति पन पाठो गहेतब्बो. विकोपियाति इमिना अविकोपेत्वा गहणे अनापत्तीति दीपेति.

१३३. दारुमक्कटकादिनाति आणिं कोट्टेत्वा दारुयन्तं कत्वा तत्थ कण्टकं ओलम्बेन्ति, एतं दारुमक्कटकं नाम. आदि-सद्देन कण्टकबन्धनादीनं गहणं. तिणादिं छिन्दितुं, गण्ठिकं कातुञ्च न कप्पतीति योजना. छिन्दितुन्ति छिन्दनं.

१३४. भूतगामं वाति भूतगामं वा. बीजं वाति बीजगामं वा. ‘‘छिन्द वा’’तिआदिना सब्बत्थ वा-सद्दो योजेतब्बो. पच वाति पचनं करोहीति वा. ‘‘पट’’ इति वा पाठो, तस्स उप्पादेहीति अत्थो. ‘‘इमं रुक्खं छिन्दाही’’तिआदिना पन अवत्वा ‘‘रुक्खं छिन्दा’’तिआदिना अनियमेत्वा वत्तुं वट्टति.

१३५. इमन्ति एतं रुक्खादिं. इमं सोधेहीति एत्थ इति-सद्दं कत्वा अत्थो वत्तब्बोति.

समणकप्पनिद्देसवण्णना निट्ठिता.