७. पवारणानिद्देसवण्णना

७३. इदानि पवारणाविधिं दस्सेतुं ‘‘पवारणा’’ति (पाचि. २३८-२३९; पाचि. अट्ठ. २३८-२३९; कङ्खा. अट्ठ. पठमपवारणासिक्खापदवण्णना) पदं उद्धटं. तत्थ इरियापथेनाति ठानगमनसयननिसज्जानं अञ्ञतरेन इरियापथेनाति अत्थो. ततो इरियापथतो अञ्ञेन इरियापथेन अनतिरित्तकं परिभुञ्जेय्य चे, पाचित्तियन्ति अत्थो. पाचित्तिनतिरित्तकन्ति पाचित्ति अनतिरित्तकं.

७४. इदानि येहि अङ्गेहि पवारणा होति, तानि अङ्गानि दस्सेतुं ‘‘असन’’न्तिआदिमाह. तत्थ असनन्ति एतेन अविप्पकतभोजनता वुत्ता, भुञ्जमानो च सो पुग्गलो होतीति अत्थो. भोजनञ्चेवाति यं भुञ्जन्तो पवारेति, तं ओदनो कुम्मासो सत्तु मच्छो मंसन्ति इमेसु अञ्ञतरं होतीति अत्थो. अभिहारोति दायको तस्स तं भत्तं कायेन अभिहरतीति अत्थो, वाचाभिहारो पन न गहेतब्बो. समीपताति दायको पवारणप्पहोनकभोजनं गहेत्वा अड्ढतेय्यहत्थप्पमाणे ओकासे होतीति अत्थो. कायवाचापटिक्खेपोति हत्थपासे ठितेन अभिहटं भिक्खं कायेन वा वाचाय वा पटिक्खिपेय्याति अत्थो. एत्थ पन सचे भिक्खु निसिन्नो होति, आनिसदस्स पारिमन्ततो पट्ठाय, सचे ठितो, पण्हिअन्ततो पट्ठाय, सचे निपन्नो, येन पस्सेन निपन्नो, तस्स पारिमन्ततो पट्ठाय दायकस्सापि तथाविधस्स ठपेत्वा पसारितहत्थं यं तस्स आसन्नतरं अङ्गं, तस्स वसेन परिच्छेदो कातब्बो. पञ्च अङ्गा पवारणाति ‘‘असनं पञ्ञायति, भोजनं पञ्ञायति, हत्थपासे ठितो अभिहरति, पटिक्खेपो पञ्ञायती’’ति (पाचि. २३९; परि. ४२८) पाळियं वुत्तेहि इमेहि पञ्चहि अङ्गेहि पवारणा होतीति अत्थो.

७५. इदानि एतेसु पञ्चसु भोजनं दस्सेतुं ‘‘ओदनो’’तिआदि वुत्तं. इदानि ओदनादयो इमेहि निब्बत्ताति दस्सेतुं ‘‘साली’’तिआदिमाह. तत्थ सेतरत्तकाळभेदा सब्बापि कङ्गुजातियो कङ्गूति गहेतब्बा. काळसेता कुद्रूसवरका. इमेसं सत्तन्नं धञ्ञानं ओदनो च भोज्जयागु च ओदनो नामाति अत्थो.

७६. सामाकादितिणं (पाचि. अट्ठ. २३८-२३९) कुद्रूसके सङ्गहं गतन्ति अत्थो. वरकचोरको वरके सङ्गहं गतो, सालियञ्चेव नीवारो सङ्गहं गतो सेतत्ताति वदन्ति. इमेसं वुत्तप्पकारानं सानुलोमानं सत्तन्नं धञ्ञानं तण्डुले गहेत्वा ‘‘यागुं पचिस्सामा’’ति वा ‘‘भत्तं पचिस्सामा’’ति वा यं किञ्चि सन्धाय पचन्ति, सचे उण्हं वा सीतलं वा भुञ्जन्तानं भोजनकाले गहितगहितट्ठाने ओधि पञ्ञायति, अयं ओदनो नाम, पवारणं जनेति. योपि पायासो वा अम्बिलयागु वा उद्धनतो ओतारितमत्ता अब्भुण्हा आविज्झित्वा पिवितुं सक्का, गहितोकासेपि ओधिं न दस्सेति, अयं पवारणं न जनेति. उसुमाय पन विगताय घनभावं गच्छति, ओधि पञ्ञायति, पुन पवारणं जनेति, पुब्बे तनुकभावो न रक्खति. भत्ते पन उदककञ्जिकखीरादीनि आकिरित्वा ‘‘यागुं गण्हथा’’ति वदन्ति, किञ्चापि तनुका होति, पवारणं जनेतियेव तस्मिं यागुया नत्थिभावतो. सचे पन पक्कुथितेसु उदकादीसु पक्खिपित्वा पचित्वा देन्ति, यागुसङ्गहमेव गच्छति.

७७. भट्ठधञ्ञमयोति सत्तविधानिपि धञ्ञानि गहेत्वा खरपाकभज्जितानं तेसं तण्डुले कोट्टेत्वा कतचुण्णकुण्डकानि सत्तु नाम. समपाकभज्जितानं पन आतपसुक्खानं वा तण्डुलानं चुण्णकुण्डकानि सत्तुसङ्ख्यं न गच्छन्ति. यवसम्भवोति अञ्ञेहि पन मुग्गादीहि कतकुम्मासो न पवारेतीति अधिप्पायो. उदकसम्भवोति इमिना कक्कटकसिप्पिकसम्बुकादयोपि सङ्गहं गच्छन्ति. सचे यागुपानकाले एकस्मिं भाजने ठपेत्वा मच्छमंसं वा खादन्ति, ते चे अखादन्तो अञ्ञं पवारणप्पहोनकं पटिक्खिपति, न पवारेति. खादितेपि सचे मुखे अवसिट्ठं नत्थि, तदा पटिक्खिपन्तोपि न पवारेतियेव. सचे पत्ते अवसिट्ठं अत्थि, मुखे नत्थि, तञ्चे अखादितुकामो होति, अञ्ञत्थ वा गन्त्वा खादितुकामो, तस्मिं खणे पटिक्खिपन्तोपि न पवारेतियेव.

७८. भोजनन्ति (पाचि. अट्ठ. २३८-२३९) पञ्चसु भोजनेसु यं किञ्चि भोजनं. कप्पियं वा अकप्पियं वा भुञ्जन्तोति सम्बन्धो. निसेधयन्ति कायेनाभिहटं अङ्गुलिचलनादिना वा भमुकविकारेन वा कुद्धभावेन ओलोकेन वा पटिक्खिपन्तो कायेन वा ‘‘अल’’न्ति वा ‘‘न गण्हामी’’ति वा ‘‘मा आकिरा’’ति वा ‘‘अपगच्छा’’ति वा आदिना नयेन पटिक्खिपन्तो वाचाय वा निसेधयन्तोति अत्थो. कप्पन्ति कप्पियभोजनमेव पटिक्खिपन्तो सो पवारेति, अकप्पियमंसं वा भोजनं वा पटिक्खिपन्तो न पवारेति. कस्मा? तस्स पटिक्खिपितब्बट्ठाने ठितत्ता. सचे कप्पियभोजनं भुञ्जमानो अकप्पियं पटिक्खिपति, न पवारेति. कस्मा? तस्स पटिक्खिपितब्बतो. इदानि मिस्सकनयं दस्सेतुं ‘‘तन्नामेना’’तिआदि वुत्तं. तत्रायं पिण्डत्थो – तन्नामेन वा इमन्ति वा अभिहटं कप्पियं निसेधयं पवारेय्याति. किं वुत्तं होति? यो पन मच्छमंसमिस्सं (कङ्खा. अट्ठ. पठमपवारणासिक्खापदवण्णना; पाचि. अट्ठ. २३८-२३९) यागुं ब्यञ्जनं वा आहरित्वा ‘‘मच्छं गण्हथ, मंसं गण्हथा’’ति वदति, तं पटिक्खिपतो पवारणा होति. सचे ‘‘यागुं गण्हथ, रसब्यञ्जनं गण्हथा’’ति वदति, तं पटिक्खिपतो पवारणा न होति. कस्मा? तस्सापि अत्थिताय. सचे ‘‘इमं गण्हथा’’ति सवत्थुकं कत्वा देति, तं पटिक्खिपतो पवारणा होति. भत्तमिस्सकेपि एसेव नयो. सचे अञ्ञस्स अभिहटं पटिक्खिपति, पवारणा नत्थियेव.

७९-८०. इदानि पवारणं अजनेन्ते दस्सेतुं ‘‘लाजा’’तिआदि वुत्तं. एत्थ लाजा तंसत्तुभत्तानीति (कङ्खा. अट्ठ. पठमपवारणासिक्खापदवण्णना) लाजा च लाजेहि कतसत्तुभत्तानि चाति अत्थो. मच्छमंसपूवेसु पन पवारणा होति, तस्मा ‘‘सुद्धखज्जको’’ति वुत्तं. भट्ठपिट्ठन्ति पुब्बे आमकं पच्छा भज्जितब्बन्ति वुत्तं होति. वेळुआदीनं वुत्तावसेसानं भत्तन्ति सम्बन्धो. रसयागु रसो पक्कयागु. मंसादीहि अमिस्सिता सुद्धयागु. पुथुकामयं पन यं किञ्चि पवारणं न जनेति.

८१. वुट्ठायाति (पाचि. अट्ठ. २३८-२३९) आसना उट्ठाय अतिरित्तं न कातब्बन्ति सम्बन्धो. सचे पवारेत्वा आसना न वुट्ठाति भिक्खु, तस्सापि अतिरित्तं कातुं लभति. अभुत्तेन च भोजनन्ति येन पञ्चन्नं भोजनानं अञ्ञतरं भोजनं अन्तमसो कुसग्गेनापि न भुत्तं, तेनापि अतिरित्तं न कातब्बन्ति अत्थो. येन पन अरुणुग्गमेपि भुत्तं होति, सो चे अपवारितो आसना वुट्ठितोपि मज्झन्हिकसमयेपि पुन किञ्चि अभुत्वापि कातुं लभति. येन यं वा पुरे कतन्ति येन यं वा पुब्बे कतं, तेन तम्पि पच्छा न कातब्बं. अञ्ञेन पन तं कातुं वट्टतीति वदन्ति.

८२. यं फलं वा कन्दमूलं वा पञ्चहि समणकप्पेहि कतकप्पियं अञ्ञम्पि कप्पियभोजनं वा कप्पियमंसं वा, इदं कप्पियं नाम, वुत्तप्पकारविपरीतं अकप्पियं नाम, तस्मिं अतिरित्तकरणं न रुहति, यञ्च पटिग्गहेत्वा न गहितं, तस्मिम्पि न रुहति, तेन वुत्तं ‘‘कप्पियं गहितञ्चेवा’’ति. उच्चारितन्ति कप्पियं कारेतुं आगतेन भिक्खुना ईसकम्पि उक्खित्तं वा अपनमितं वाति अत्थो. हत्थपासतो बहि ठितं कातुं न वट्टति, तेन वुत्तं ‘‘हत्थपासग’’न्ति. अतिरित्तं करोन्तेवन्ति अतिरित्तं करोन्तो ‘‘अलमेतं सब्ब’’न्ति वचीभेदं कत्वा एवं भासतूति अत्थो. ‘‘अलमेतं सब्ब’’न्ति तिक्खत्तुं वत्तब्बं, अयं किर आचिण्णो. विनयधरा किर पन ‘‘सकिं एव वत्तब्ब’’न्ति वदन्ति. अलमेतं सब्बन्ति इदम्पि वो अधिकं, इतो अञ्ञं न लच्छसीति अत्थो.

८३. अनुपसम्पन्नहत्थगन्ति कप्पियं करोन्तेन पन अनुपसम्पन्नस्स हत्थे ठितंयेव न कातब्बं, तं पन अञ्ञेन भिक्खुना पटिग्गहापेत्वा तस्स हत्थे ठितं अतिरित्तं कत्वा अनुपसम्पन्नस्स दातुं वट्टति. अत्तना आगन्त्वा अञ्ञस्स हत्थे च पेसयित्वापि कारेतुं लब्भतेति अत्थो. तं पन अतिरित्तकारकं ठपेत्वा अञ्ञो सब्बो पवारितोपि अप्पवारितोपि भुञ्जितुं लभतीति अत्थो. सचे पवारितो परिभुञ्जति, यथा अकतेन मिस्सं न होति, तथा मुखञ्च हत्थञ्च सुद्धं कत्वा भुञ्जितब्बं. गिलानस्स भुत्तावसेसम्पि तस्स ‘‘अज्ज वा स्वे वा खादिस्सती’’ति आहटम्पि अनतिरित्तकतं भुञ्जितुं वट्टतीति. पवारणाविनिच्छयो.

पवारणानिद्देसवण्णना निट्ठिता.