४९. चतुरारक्खनिद्देसवण्णना

४६१-२. असुभन्ति असुभभावना. इमे चत्तारो चतुरारक्खा नामाति अधिप्पायो. इदानि ते दस्सेतुं ‘‘आरकत्तादिना’’तिआदिमाह. आरकत्तादिनाति एत्थ आरकत्ता, अरीनं अरानञ्च हतत्ता, पच्चयादीनं अरहत्ता, पापकरणे रहाभावाति इमेहि ताव चतूहि कारणेहि सो भगवा अरहन्ति अनुस्सरितब्बोति अत्थो. वुत्तञ्हेतं –

‘‘आरकत्ता हतत्ता च, किलेसारीन सो मुनि;

हतसंसारचक्कारो, पच्चयादीन चारहो;

न रहो करोति पापानि, अरहं तेन वुच्चती’’ति. (पारा. अट्ठ. १.१; विसुद्धि. १.१३०);

भगवा पन सब्बकिलेसेहि सुविदूरविदूरे ठितो मग्गेन सवासनकिलेसानं हतत्ता, तस्मा ‘‘आरकत्ता अरह’’न्ति वुत्तो. वुत्तञ्हेतं –

‘‘सो ततो आरका नाम;

यस्स येनासमङ्गिता;

असमङ्गी च दोसेहि,

नाथो तेनारहं मतो’’ति. (विसुद्धि. १.१२५);

भगवता पन सब्बकिलेसारयो हता, तस्मा ‘‘अरीनं हतत्तापि अरह’’न्ति वुत्तो. वुत्तञ्हेतं –

‘‘यस्मा रागादिसङ्खाता, सब्बेपि अरयो हता;

पञ्ञासत्थेन नाथेन, तस्मापि अरहं मतो’’ति. (विसुद्धि. १.१२६);

यं पनेतं अविज्जाभवतण्हामयनाभिपुञ्ञाभिसङ्खारअपुञ्ञाभिसङ्खारआनेञ्जाभिसङ्खारारं जरामरणनेमि ‘‘आसवसमुदया अविज्जासमुदयो’’ति (म. नि. १.१०३) वचनतो आसवसमुदयमयेन अक्खेन विज्झित्वा तिभवरथे योजितं अनादिकालप्पवत्तं संसारचक्कं, तस्स भगवतो बोधिरुक्खमूले सम्मप्पधानवीरियपादेहि चतुपारिसुद्धिसीलपथवियं पतिट्ठाय सद्धाहत्थेन कम्मक्खयकरञाणफरसुं गहेत्वा सब्बे अरा हता. तस्मा ‘‘अरानं हतत्ता अरह’’न्ति वुत्तो. वुत्तञ्हेतं –

‘‘अरा संसारचक्कस्स, हता ञाणासिना यतो;

लोकनाथेन तेनेस, अरहन्ति पवुच्चती’’ति. (विसुद्धि. १.१२८);

अग्गदक्खिणेय्यत्ता चीवरादीनं पच्चयानं उत्तमपूजाय च युत्तो भगवा, तस्मा ‘‘पच्चयादीनं अरहत्ता च अरह’’न्ति वुच्चति. वुत्तञ्हेतं –

‘‘पूजाविसेसं सह पच्चयेहि,

यस्मा अयं अरहति लोकनाथो;

अत्थानुरूपं अरहन्ति लोके,

तस्मा जिनो अरहति नाममेत’’न्ति. (विसुद्धि. १.१२९);

यथा लोके केचि पण्डितमानिनो असिलोकभयेन रहो पापानि करोन्ति, तथा भगवा कदाचिपि न करोति, तस्मा ‘‘पापकरणे रहाभावा च अरह’’न्ति वुच्चति. वुत्तञ्हेतं –

‘‘यस्मा नत्थि रहो नाम, पापकम्मेसु तादिनो;

रहाभावेन तेनेस, अरहं इति विस्सुतो’’ति. (विसुद्धि. १.१३०) –

एवं आरकत्तादिना अरहन्ति भावेतब्बं.

सम्मा सामञ्च सब्बधम्मानं बुद्धत्ता पन सम्मासम्बुद्धो. सम्माति ञायेनेव, अभिञ्ञेय्ये धम्मे अभिञ्ञेय्यतो परिञ्ञेय्ये धम्मे परिञ्ञेय्यतो पहातब्बे धम्मे पहातब्बतो सच्छिकातब्बे धम्मे सच्छिकातब्बतो भावेतब्बे धम्मे भावेतब्बतो एवाति अत्थो. सामञ्चाति अत्तनाव. वुत्तञ्हेतं –

‘‘अभिञ्ञेय्यं अभिञ्ञातं, भावेतब्बञ्च भावितं;

पहातब्बं पहीनं मे, तस्मा बुद्धोस्मि ब्राह्मणा’’ति. (म. नि. २.३९९; सु. नि. ५६३);

‘‘इतिपि सो भगवा अरहं सम्मासम्बुद्धो विज्जाचरणसम्पन्नो सुगतो लोकविदू अनुत्तरो पुरिसदम्मसारथि सत्थादेवमनुस्सानं बुद्धो भगवा’’ति एवं वुत्ते नवभेदे भगवतो गुणे या पुनप्पुनं उप्पज्जनतो सतियेव अनुस्सति, पवत्तितब्बट्ठानम्हियेव वा पवत्तत्ता सद्धापब्बजितस्स कुलपुत्तस्स अनुरूपा सतीति अनुस्सति, बुद्धं आरब्भ उप्पन्ना अनुस्सति बुद्धानुस्सति, या एवं नवविधेन पवत्ता सति, सा बुद्धानुस्सति नामाति अत्थो. सब्बाकारेन पन आचरियेन बुद्धघोसेन बुद्धानुस्सति विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. १.१२३ आदयो) वुत्ता, अत्थिकेन पन ततो पच्चासीसितब्बा.

४६३-४. चतुरारक्खाय सायंपातं भावेतब्बत्ता मेत्ताभावनं दस्सेन्तेन थेरेन सब्बत्थककम्मट्ठानभावनावसेन दस्सिताति वेदितब्बा. इतरथा ‘‘अत्तानं उपमं कत्वा, न हनेय्य न घातये’’ति (ध. प. १२९-१३०) वचनतो सब्बपठमं ‘‘अहं सुखितो होमि, अवेरो’’तिआदिना नयेन भावेत्वाव अत्तनि चित्तं निपरिबन्धमानं कत्वा पच्छा आचरियुपज्झायादीसु कमेन भावेतब्बा. अत्तनि पन अप्पना न होति. गोचरगामम्हि इस्सरे जनेति सम्बन्धो. तत्थाति (पारा. अट्ठ. २.१६५) गोचरगामे. सीमट्ठसङ्घतो पट्ठाय परिच्छिज्ज परिच्छिज्जाति अत्थो. एवं मेत्तं भावेन्तो भिक्खुसङ्घे मेत्ताय सहवासीनं मुदुचित्तं जनेति, अथस्स सुखसंवासता होति. सीमट्ठकदेवतासु मेत्ताय मुदुकतचित्ताहि देवताहि धम्मिकाय रक्खाय सुसंविहितरक्खो होति. गोचरगामम्हि इस्सरजने मेत्ताय मुदुकतचित्तसन्तानेहि इस्सरेहि धम्मिकाय रक्खाय सुरक्खितपरिक्खारो होति. तत्थ मनुस्से मेत्ताय पसादितचित्तेहि तेहि अपरिभूतो हुत्वा विचरति. सब्बसत्तेसु मेत्ताय सब्बत्थ अप्पटिहतचारो होति.

४६५-६. वण्णतो च सण्ठानतो च ओकासतो च दिसतो च परिच्छेदतो च केसादिकोट्ठासे ववत्थपेत्वाति सम्बन्धो. एत्थ वण्णतोति (विसुद्धि. १.११०) केसादीनं वण्णतो. सण्ठानतोति तेसंयेव सण्ठानतो. ओकासतोति ‘‘अयं कोट्ठासो इमस्मिं नाम ओकासे पतिट्ठितो’’ति एवं तस्स तस्स ओकासतो. दिसतोति इमस्मिं सरीरे नाभितो उद्धं उपरिमा दिसा, अधो हेट्ठिमा दिसा, तस्मा ‘‘अयं कोट्ठासो इमिस्सा नाम दिसाया’’ति दिसा ववत्थपेतब्बा. परिच्छेदतोति सभागपरिच्छेदतो विसभागपरिच्छेदतोति द्वे परिच्छेदा. तत्थ ‘‘अयं कोट्ठासो हेट्ठा च उपरि च तिरियञ्च इमिना नाम परिच्छेदो’’ति एवं सभागपरिच्छेदो वेदितब्बो. ‘‘केसा न लोमा, लोमा न केसा’’ति एवं अमिस्सकवसेन विसभागपरिच्छेदो.

एवं पञ्चहि आकारेहि ववत्थानाकारं दस्सेत्वा इदानि मनसि करोन्तेन एवं मनसि कातब्बन्ति तं दस्सेतुं ‘‘अनुपुब्बतो’’तिआदिमाह. तत्थ अनुपुब्बतोति सज्झायकरणकालतो पट्ठाय ‘‘केसा नखा’’ति एवं एकन्तरिकाय वा ‘‘लोमा केसा’’ति एवं उप्पटिपाटिया वा न मनसि कातब्बं, अथ खो ‘‘केसा लोमा’’तिआदिना नयेन अनुपटिपाटिया मनसि कातब्बं, अनुपटिपाटिया मनसि करोन्तेनापि नातिसीघं नातिसणिकं मनसि कातब्बं, बहिद्धा पुथुत्तारम्मणे चेतसो विक्खेपो पटिबाहितब्बो. ‘‘पण्णत्तिं समतिक्कम्म, मुञ्चन्तस्सानुपुब्बतो’’ति पाठो गहेतब्बो. एवञ्हि सति भावनाक्कमेन अत्थो सुविञ्ञेय्यो होति. ‘‘केसा लोमा’’तिआदिपञ्ञत्तिं अमनसिकत्वा पटिक्कूलभावेन एवं चित्तं ठपेतब्बं. मुञ्चन्तस्सानुपुब्बतोति यो यो कोट्ठासो आपाथं नागच्छति, तं तं अनुपुब्बतो मुञ्चन्तस्साति अत्थो.

४६७. इदानि यथा पटिक्कूलमनसिकारो कातब्बो, तं दस्सेतुं ‘‘वण्णआसयसण्ठाना’’तिआदिमाह. एतेहि वण्णादीहि कोट्ठासेहि पटिक्कूलाति भावनाति सम्बन्धो. एत्थ (विभ. अट्ठ. ३५६; विसुद्धि. १.१७८) केसा ताव वण्णतोपि पटिक्कूला. तथा हि यागुभत्तादीसु केसवण्णं किञ्चि दिस्वा जिगुच्छन्ति. सण्ठानतोपि पटिक्कूला. तथा हि रत्तिं भुञ्जन्ता केससण्ठानं मकचिवाकादिकं छुपित्वा जिगुच्छन्ति. तेलमक्खनादिविरहितानञ्च अग्गिम्हि पक्खित्तानञ्च गन्धो अतिविय पटिक्कूलोति गन्धतोपि पटिक्कूला. असुचिट्ठाने जातसूपेय्यपण्णं विय पुब्बलोहितमुत्तकरीसपित्तसेम्हादिनिस्सन्देन जातत्ता आसयतोपि पटिक्कूला. गूथरासिम्हि उट्ठितकण्णिकं विय एकतिंसकोट्ठासरासिम्हि जातत्ता ओकासतोपि पटिक्कूला. उद्धुमातकं विनीलकं विपुब्बकं विच्छिद्दकं विक्खायितकं विक्खित्तकं हतविक्खित्तकं लोहितकं पुळवकं अट्ठिकन्ति इमेसु उद्धुमातकादीसु वत्थूसु असुभाकारं गहेत्वा पवत्ता भावना वा असुभं नामाति अत्थो.

४६८. यं पनेतं अरहन्तानं वट्टदुक्खसमुच्छेदसङ्खातं समुच्छेदमरणं (विसुद्धि. १.१६७), सङ्खारानं खणभङ्गसङ्खातं खणिकमरणं, ‘‘रुक्खो मतो, लोहं मत’’न्तिआदि सम्मुतिमरणञ्च, न तं इध अधिप्पेतं. इध पन मरणन्ति एकभवपरियापन्नस्स जीवितिन्द्रियस्स उपच्छेदो अधिप्पेतो. तम्पि कालमरणं अकालमरणन्ति दुविधं होति. तत्थ कालमरणं पुञ्ञक्खयेन वा आयुक्खयेन वा उभयक्खयेन वा होति, अकालमरणं उपपीळकउपच्छेदककम्मवसेन. ‘‘मरणं मे भविस्सती’’ति वा ‘‘जीवितं उच्छिज्जिस्सती’’ति वा ‘‘मरणं मरण’’न्ति वा योनिसो भावयित्वानाति सम्बन्धो.

४६९-७०. यस्स पन एत्तावता उपचारज्झानं न उप्पज्जति, तेन वधकपच्चुपट्ठानतो सम्पत्तिविपत्तितो उपसंहरणतो कायबहुसाधारणतो आयुदुब्बलतो अनिमित्ततो अद्धानपरिच्छेदतो खणपरित्ततोति इमेहि अट्ठहि आकारेहि मरणं अनुस्सरितब्बं, इदानि ते दस्सेतुं ‘‘वधकस्सेवुपट्ठान’’न्तिआदिमाह. असिं उक्खिपित्वा सीसं छिन्दितुं ठितवधको विय मरणं पच्चुपट्ठितमेवाति भावना मरणस्सति नामाति सम्बन्धो. एवं सब्बत्थ. सब्बं आरोग्यं ब्याधिपरियोसानं, सब्बं योब्बनं जरापरियोसानं, सब्बं जीवितं मरणपरियोसानं, तस्मा ‘‘अयं योब्बनादिकायसम्पत्ति तावदेव सोभति, याव मरणसङ्खाता विपत्ति न भविस्सती’’ति एवमादिना सम्पत्तिविपत्तितो च, सत्तहाकारेहि उपसंहरणतो मरणं अनुस्सरितब्बं यसमहत्ततो पुञ्ञमहत्ततो थाममहत्ततो इद्धिमहत्ततो पञ्ञामहत्ततो पच्चेकबुद्धतो सम्मासम्बुद्धतोति. तत्थ ‘‘इदं मरणं नाम महायसानं महापरिवारानं महासम्मतमन्धातादीनम्पि उपरि पतति, किमङ्गं पन मय्हं उपरि न पतिस्सती’’ति एवं यसमहत्ततो,

‘‘जोतिको जटिलो उग्गो,

मेण्डको अथ पुण्णको;

एते चञ्ञे च ये लोके,

महापुञ्ञाति विस्सुता;

सब्बे मरणमापन्ना,

मादिसेसु कथाव का’’ति. –

एवं पुञ्ञमहत्ततो,

‘‘वासुदेवो बलदेवो, भीमसेनादयो महा;

बला मच्चुवसं पत्ता, मादिसेसु कथाव का’’ति. –

एवं थाममहत्ततो,

‘‘महामोग्गल्लानादीनं महिद्धिकानम्पि उपरि पतति, मादिसेसु कथाव का’’ति एवं इद्धिमहत्ततो, ‘‘सारिपुत्तादीनं महापञ्ञानम्पि उपरि पतति, मादिसेसु कथाव का’’ति एवं पञ्ञामहत्ततो. एवं इतरेसम्पि पच्चेकबुद्धसम्मासम्बुद्धानम्पि महन्तभावं चिन्तेत्वा ‘‘तेसम्पि उपरि मरणं पतति, किमङ्गं पन मय्हं उपरि न पतिस्सती’’ति एवं उपसंहरणतो च, ‘‘अयं कायो बहुसाधारणो अज्झत्तिकानंयेव अनेकसतानं रोगानं बाहिरानं अहिविच्छिकादीनञ्चा’’ति कायबहुसाधारणतो च, ‘‘अस्सासपस्सासपटिबद्धं जीवित’’न्तिआदिना नयेन आयुदुब्बलतो च,

‘‘जीवितं ब्याधि कालो च,

देहनिक्खेपनं गति;

पञ्चेते जीवलोकस्मिं;

अनिमित्ता न नायरे’’ति. (सं. नि. अट्ठ. १.१.२०; जा. अट्ठ. २.२.३४) –

एवं कालववत्थानस्स अभावतो च, ‘‘यो, भिक्खवे, चिरं जीवति, सो वस्ससतं जीवति अप्पं वा भिय्यो’’ति (सं. नि. १.१४५) वुत्तत्ता एवमादिना नयेन अद्धानस्स परिच्छेदाच भावना मरणस्सति नामाति अत्थो. खणपरित्ततो च मरणस्सति भावेतब्बा.

‘‘जीवितं अत्तभावो च,

सुखदुक्खा च केवला;

एकचित्तसमायुत्ता,

लहु सो वत्तते खणो’’ति. (विसुद्धि. १.१७६) –

हि वुत्तं. चतुरारक्खविनिच्छयो.

चतुरारक्खनिद्देसवण्णना निट्ठिता.