१३. समणकप्पनिद्देसवण्णना
१२५. भूतानं जातानं निब्बत्तानं गामो भूतगामो (पाचि. ९१; पाचि. अट्ठ. ९१; कङ्खा. अट्ठ. भूतगामसिक्खापदवण्णना). समारम्भोति छेदनफालनपचनादि, तस्मिं भूतगामसमारम्भे भूतगामसमारम्भहेतु पाचित्ति होतीति अत्थो. कतकप्पियं (कङ्खा. अट्ठ. भूतगामसिक्खापदवण्णना) पन समणकप्पियं भवेति सम्बन्धो. समणानं कप्पियं समणकप्पियं. इदानि येन कतं कप्पियं समणकप्पियं होति, तं दस्सेतुं ‘‘नखेन वा’’तिआदिमाह. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, पञ्चहि समणकप्पेहि फलं परिभुञ्जितुं, अग्गिपरिजितं सत्थपरिजितं नखपरिजितं अबीजं निब्बट्टबीजञ्ञेव पञ्चम’’न्ति (चूळव. २५०) हि वुत्तं.
१२६. इदानि तं भूतगामं दस्सेतुं ‘‘समूला’’तिआदिमाह. तत्थ (पाचि. ९१; पाचि. अट्ठ. ९१) स-इति सो भूतगामो नामाति अत्थो, मूलबीजादीहि पञ्चहि बीजेहि पभावितो होतीति वुत्तं होति. तत्थ मूलबीजं नाम हलिद्दिसिङ्गिवेरादि. खन्धबीजं नाम अस्सत्थो निग्रोधोति एवमादि. अग्गबीजं नाम अज्जुकफणिज्जकादि. फळुबीजं नाम उच्छुवेळुनळादि. ‘‘बीजबीजं नाम पुब्बण्णं अपरण्णं, यानि वा पनञ्ञानिपि अत्थि बीजे जायन्ति बीजे सञ्जायन्ति, एतं बीजबीजं नामा’’ति वुत्तं. इदानि ‘‘बीजगामभूतगामसमारम्भा पटिविरतो होती’’ति (दी. नि. १.१०, १९५; म. नि. १.२९३, ४११; २.११; अ. नि. १०.९९; पु. प. १७९) वुत्तत्ता धम्मानुलोमेन आगतं बीजगामसमारम्भं दस्सेतुं ‘‘आरम्भे दुक्कट’’न्तिआदिमाह. तस्मा एतं पठमं ‘‘कप्पियं करोही’’ति भूतगामपरिमोचनं कारेत्वा बीजगामपरिमोचनत्थं पुन कप्पियं कारेतब्बं.
१२७. निब्बट्टबीजं (पाचि. अट्ठ. ९२; कङ्खा. अट्ठ. भुतगामसिक्खापदवण्णना) नाम अम्बपनसादि. नोबीजं नाम तरुणम्बफलादि, एतं पन सब्बं अकप्पियम्पि वट्टतीति अत्थो. कटाहबद्धबीजानि कपित्थफलादीनि. बहिद्धा वापि कारयेति कपालेपि कातुं वट्टति, सचे एकाबद्धानीति अत्थो. कटाहमुत्तं पन भिन्दित्वा कारेतब्बं.
१२८. भाजने वा भूमियं वा एकाबद्धेसु बीजेसु एकस्मिं बीजे कप्पिये कते सब्बेस्वेव कतं भवेति अत्थो. यथा च बीजे, एवं रुक्खसहस्सं वा उच्छुसहस्सं वा छिन्दित्वा एकाबद्धे कतेपि विनिच्छयो वेदितब्बो.
१२९. कप्पियं कत्वा निक्खित्ते बीजगामे पुन मूलपण्णानि सचे जायरुं, पुन कप्पियं कारेय्याति अत्थो. तदाति मूले च अङ्कुरे च जातेति अत्थो.
१३०. उदकसम्भवोति उदकजातो. चेतियादीसूति एत्थ आदि-सद्देन गेहप्पमुखपाकारवेदिकादीसु निब्बत्ता गहिता. निब्बत्तद्वत्तिपत्तको भूतगामोव, अनिब्बत्तको अग्गबीजे सङ्गहं गच्छति. बीजम्पि याव मूलं वा पण्णं वा न निक्खमति, ताव बीजगामोव, मूले च निक्खन्ते पण्णे च हरिते जाते भूतगामोव होतीति अत्थो.
१३१. मकुळन्ति अफुल्लं. अहिछत्तकं नाम रुक्खे जातं अहिछत्तकं.
१३२. अल्लरुक्खे गण्हतोति सम्बन्धो. तत्थाति अल्लरुक्खे छिन्दतो वापीति सम्बन्धो.
१३४. ‘‘इमं रुक्खं, इमं लतं, इमं कन्दं छिन्द, भिन्दा’’तिआदिना नयेन नियमेत्वा भासितुं न वट्टति. ‘‘इदं, एत’’न्ति अवत्वा केवलं ‘‘रुक्खं छिन्दा’’तिआदिना (पाचि. अट्ठ. ९२; कङ्खा. अट्ठ. भूतगामहिक्खापदवण्णना) नयेन वत्तुं वट्टतीति. समणकप्पविनिच्छयो.
समणकप्पनिद्देसवण्णना निट्ठिता.