१. पाराजिकनिद्देसवण्णना

१-२. इदानि ते दस्सेतुं ‘‘मग्गत्तये’’तिआदि आरद्धं. तत्थ मनुस्सामनुस्सतिरच्छानगतानं वसेन तिस्सो इत्थियो, तयो उभतोब्यञ्जनका, तयो पण्डका, तयो पुरिसाति पाराजिकवत्थुभूतानं निमित्तानं निस्सया द्वादसमत्ता होन्ति, तेसं वच्चमग्गप्पस्सावमग्गमुखमग्गवसेन तयो मग्गा. तत्थ मनुस्सित्थिया तयो, अमनुस्सित्थिया तयो, तिरच्छानगतित्थिया तयोति नव, तथा मनुस्सउभतोब्यञ्जनकादीनं. मनुस्सपण्डकादीनं पन वच्चमग्गमुखमग्गवसेन द्वे द्वे कत्वा छ, तथा मनुस्सपुरिसादीनन्ति सब्बेसं वसेन तिंस मग्गा होन्ति. ते सब्बे परिग्गहेत्वा इध ‘‘मग्गत्तये’’ति वुत्तं, तस्मिं मग्गत्तयेति अत्थो. अनिक्खित्तसिक्खोति भिक्खुभावतो चवितुकामताचित्तेन यथालक्खणं अपच्चक्खातसिक्खोति अत्थो. सन्थतसन्थतेति वत्थादीसु येन केनचि सन्थते वा असन्थते वा. अल्लोकासेति मग्गत्तयस्स पकतिवातेन असम्फुट्ठप्पदेसे. निमित्तन्ति अङ्गजातं. संसन्थतं वा असन्थतं वाति अत्तनो अङ्गजातं वत्थादीनं अञ्ञतरेन पटिच्छन्नं वा अप्पटिच्छन्नं वा. उपादिण्णन्ति अनट्ठकायप्पसादं. वुत्तप्पकारे मग्गत्तये पवेसन्तो चुतो पाराजिकोति सम्बन्धो. नट्ठकायप्पसादं पन पीळकं वा चम्मखिलं वा लोमं वा पवेसन्तस्स दुक्कटं, मनुस्सानं पन जीवमानकसरीरे अक्खिनासाकण्णच्छिद्दवत्थिकोसेसु सत्थकादीहि कतवणे वा मेथुनरागेन तिलबीजमत्तम्पि अङ्गजातं पवेसन्तस्स थुल्लच्चयं, अवसेससरीरेसु उपकच्छकादीसु च दुक्कटं. तिरच्छानगतानं हत्थिअस्सगोणगद्रभओट्ठमहिंसादीनं नासाय थुल्लच्चयं, तथा तेसं वत्थिकोसेसु. सब्बेसम्पि तिरच्छानगतानं अक्खिकण्णवणेसु दुक्कटं, तथा तेसं अवसेससरीरेसुपि.

इदानि पवेसनं नाम न केवलं अत्तुपक्कमेनेव होति, भिक्खुपच्चत्थिकादीनं पन वसेन परूपक्कमेनापि होति, तत्थापि सेवनचित्ते सति पाराजिको होतीति दस्सनत्थं ‘‘अथ वा’’तिआदि वुत्तं. तस्सत्थो – यो भिक्खु पवेसनपविट्ठठितउद्धारणक्खणेसु सादियति, तस्मिं खणे सेवनचित्तं उपट्ठपेति, सोपि पाराजिको होति. यो पन भिक्खु सब्बसो असादियन्तो आसीविसमुखं अङ्गारकासुञ्च पविट्ठं विय मञ्ञति, सो निप्पराधो होति. एत्थ ठितं नाम सुक्कविस्सट्ठिसमयप्पवत्ति.

पठमं.

३-४. इदानि दुतियं दस्सेतुं ‘‘आदियेय्या’’तिआदिमाह. ‘‘आदियेय्या’’तिआदीनं पदानं ‘‘अदिन्नं थेय्यचित्तेन भवे पाराजिको’’ति इमिना सम्बन्धो. आदियेय्याति आरामादिं अभियुञ्जित्वा यो भिक्खु गण्हेय्य, सो भवे पाराजिकोति अत्थो. एवं सेसेसुपि. हरेय्याति वेतनेन वा मित्तभावेन वा अञ्ञस्स भण्डं हरन्तो पुन थेय्यचित्ते उप्पन्ने ‘‘सीसे भारं थेय्यचित्तो आमसती’’तिआदिना गण्हेय्याति अत्थो. अवहरेय्याति ‘‘उपनिक्खित्तं भण्डं ‘देहि मे भण्ड’न्ति वुच्चमानो ‘नाहं गण्हामी’’तिआदिना अवहरेय्य. इरियापथं कोपेय्याति ‘‘सहभण्डहारकं नेस्सामी’’ति तेनेव पुरिसेन तं नेतुं तस्स गमनपथं वारेत्वा अञ्ञेन मग्गेन तं सन्तज्जेत्वा नेति, एवं नेन्तस्स तस्स पुरिसस्स पठमपादे थुल्लच्चयं, दुतियपादुद्धारे पाराजिकं. ‘‘थलट्ठं भण्डं थेय्यचित्तो आमसती’’तिआदिना ठाना चावेय्य. परिकप्पितट्ठानं वा सुङ्कघातं वा अतिक्कामेन्तो सङ्केतं वीतिनामेय्य. यं किञ्चि परपरिग्गहितं सस्सामिकं भण्डं तेहि सामिकेहि कायेन वा वाचाय वा न दिन्नन्ति अदिन्नं.

इदानि न इमिनाव आकारेन अवहारको पाराजिको होति, अञ्ञथापि होतीति दस्सेतुं ‘‘अथ वा’’तिआदि वुत्तं. थेय्यावहारको च बलावहारको च कुसावहारको च पटिच्छन्नावहारको च परिकप्पावहारको च भवे पाराजिकोति सम्बन्धो. तत्थ थेय्यावहारो नाम सन्धिच्छेदादीहि वा कंसकूटमानकूटतुलाकूटादीहि वा वञ्चेत्वा गहणं. पसय्हावहारो बलावहारो. कुससङ्कमनं कत्वा परकोट्ठासग्गहणं कुसावहारो. परभण्डं पंसुआदिना पटिच्छादेत्वा सामिकेसु अपस्सित्वा गतेसु पच्चागन्त्वा गहणं पटिच्छन्नावहारो. परिकप्पावहारो पन दुविधो भण्डोकासवसेन. तत्थ ‘‘साटको चे, गण्हिस्सामि, सुत्तञ्चे, न गण्हिस्सामी’’ति भण्डं परिकप्पेत्वा अन्धकारे पसिब्बकं गण्हाति. तत्थ चे साटको होति, उद्धारेयेव पाराजिकं. सचे सुत्तं होति, रक्खति, पुन ‘‘सुत्त’’न्ति ञत्वापि ‘‘यं लद्धं, तं गहेतब्ब’’न्ति उग्गण्हन्तो उद्धारेयेव पाराजिकं, अयं भण्डपरिकप्पो. ओकासपरिकप्पो गब्भद्वारप्पमुखविहारादीनं वसेन परिच्छेदं करोति ‘‘सचे मं एत्थन्तरे पस्सन्ति, दस्सामि, नो चे पस्सन्ति, गण्हित्वा गच्छामी’’ति, तस्स तं परिकप्पितपरिच्छेदं अतिक्कमन्तस्स पदवारेन पाराजिकं वेदितब्बं, अयं ओकासपरिकप्पो.

इदानि इमस्मिं अदिन्नादाने विनिच्छयनयं दस्सेतुं ‘‘भण्डकालग्घदेसेही’’तिआदि वुत्तं. एत्थाति अदिन्नादाने. निच्छयोति विनिच्छयो कातब्बोति अत्थो. तत्थ केनचि भिक्खुना ‘‘मया इदं नाम भण्डं थेय्यचित्तेन गहित’’न्ति वुत्ते विनयधरेन सहसाव तं आपत्तिं अनारोपेत्वा तस्स भण्डस्स सामिकअस्सामिकभावं उपपरिक्खित्वा यदि सस्सामिकं, तस्स भण्डस्स अग्घवसेन आपत्तिया कारेतब्बो. सचे निरालयकाले गहितं, पाराजिकेन न कारेतब्बो, अयं भण्डवसेन विनिच्छयो.

कालोति अवहारकालो. तदेव हि भण्डं कदाचि महग्घं होति, कदाचि अप्पग्घं, तस्मा यस्मिं काले अवहटं, तस्मिं काले यो तस्स अग्घो, तेन अग्घेन आपत्तिया कारेतब्बो, अयं कालवसेन विनिच्छयो.

अग्घोति भण्डग्घो. नवभण्डस्स हि यो अग्घो, सो पच्छा परिहायति, तस्मा सब्बदा भण्डं पकतिअग्घवसेनेव न कारेतब्बं, अयं अग्घवसेन विनिच्छयो. देसोति अवहारदेसो. भण्डुट्ठानदेसे हि भण्डं अप्पग्घं होति, अञ्ञत्थ महग्घं, तस्मा यस्मिं देसे भण्डं अवहटं, तस्मिंयेव देसे अग्घेन कारेतब्बो, अयं देसवसेन विनिच्छयो.

परिभोगेनपि साटकादिकस्स भण्डस्स अग्घो परिहायति, तस्मा तस्स परिभोगवसेन परिहीनापरिहीनभावो उपपरिक्खितब्बो, अयं परिभोगवसेन विनिच्छयो.

दुतियं.

५. इदानि ततियं दस्सेतुं ‘‘मनुस्सविग्गह’’न्तिआदि आरद्धं. तत्थ मनुस्सविग्गहन्ति पटिसन्धिविञ्ञाणेन सद्धिं उप्पन्नं कललरूपं आदिं कत्वा पकतिया वीसतिवस्ससतायुकस्स सत्तस्स याव मरणकाला एत्थन्तरे अनुपुब्बेन वुद्धिप्पत्तो अत्तभावो, एसो मनुस्सविग्गहो नाम, एवरूपं मनुस्सविग्गहन्ति अत्थो. चिच्चाति वधकचेतनावसेन सञ्चेतेत्वा पकप्पेत्वा अभिवितरित्वा वीतिक्कमोति अत्थो. जीविता वा वियोजयेति वुत्तप्पकारं मनुस्सविग्गहं कललकालेपि तापनमद्दनेहि वा भेसज्जसम्पदानेन वा ततो वा उद्धम्पि तदनुरूपेन उपक्कमेन सन्ततिविकोपनवसेन यो जीविता वियोजेय्य, सो चुतो भवेति सम्बन्धो. किञ्च भिय्यो – ‘‘सत्थहारकं वा’’तिआदि वुत्तं. एत्थ हरतीति हारकं, किं हरति? जीवितं, हरितब्बन्ति वा हारकं, उपनिक्खिपितब्बन्ति अत्थो, सत्थञ्च तं हारकञ्चाति सत्थहारकं. अस्साति मनुस्सविग्गहस्स. यथा मनुस्सविग्गहो इच्छितिच्छितक्खणे तं असिआदिसत्थं पटिलभति, तथा सयं मरणचेतनो मरणाधिप्पायो हुत्वा उपनिक्खिपेय्य. सोपि चुतो भवेति अत्थो. एतेन थावरप्पयोगं दस्सेति.

६-७. इदानि ‘‘मरणवण्णं वा संवण्णेय्या’’तिआदिविधिं दस्सेतुं ‘‘गाहेय्य मरणूपायं, वदेय्य मरणे गुण’’न्ति वुत्तं. तत्थ ‘‘सत्थं वा आहर, विसं वा खाद, रज्जुया वा उब्बन्धित्वा कालं करोही’’तिआदिना नयेन मरणत्थाय उपायं गाहेय्य. मरणसंवण्णना पनेत्थ बहुविधा ‘‘कायेन संवण्णेति, वाचाय कायवाचाय दूतेन लेखाय वा संवण्णेती’’ति वुत्तत्ता. तत्थ कायेन संवण्णेति नाम कायेन विञ्ञापेति. ‘‘यो पपाते पपतनादीनि कत्वा मरति, सो धनं वा लभति, यसं वा लभति, सग्गं वा गच्छती’’तिआदिना नयेन संवण्णेति, आपत्ति दुक्कटस्स. तस्स वचनं सुत्वा कोचि ‘‘मरिस्सामी’’ति दुक्खं वेदनं उप्पादेति, थुल्लच्चयं. मरति चे, पाराजिकं. एवं सेसेसुपि. दूतेन संवण्णनायं पन दूतस्स सासनं आरोचापेति ‘‘एवं आरोचेही’’ति, ‘‘यो एवं मरति, सो धनं वा लभती’’ति सब्बं पुरिमसदिसमेव. लेखाय संवण्णेति नाम गिरिपब्बतपुराणादिलेखं लिखति, ‘‘यो एवं मरती’’तिआदि वुत्तनयमेव. एत्थापि यो मरणूपायं वा गाहेय्य, मरणे वा गुणं वदेय्य, सो चुतो भवेति सम्बन्धो.

इदानि पन इमस्स मनुस्सविग्गहस्स छब्बिधे पयोगे दस्सेतुं ‘‘पयोगा’’तिआदि आरद्धं. साहत्थिकनिस्सग्गिकआणत्तिकथावरइद्धिमयविज्जामयानं वसेन तस्स मनुस्सविग्गहस्स छप्पयोगाति अधिप्पायो. तत्थ साहत्थिकोति सयं मारेन्तस्स कायेन वा कायप्पटिबद्धेन वा पहरणं. निस्सग्गिकोति दूरे ठितं मारेतुकामस्स कायादीहि उसुसत्तियन्तपासाणादीनं निस्सज्जनं. आणत्तिकोति ‘‘असुकं नाम मारेही’’ति अञ्ञं आणापेन्तस्स आणापनं. थावरोति ओपातक्खणनं, अपस्सेनसंविधानं, असिआदीनं उपनिक्खिपनं, तळाकादीसु विससम्पयोजनं, रूपूपहारोति एवमादि. कम्मविपाकजाय इद्धिया पयोजनं इद्धिपयोगं. मारणत्थाय विज्जानं परिजप्पनं विज्जामयोति.

इदानि इमेसु छसु पयोगेसु आणत्तियं सङ्केतविसङ्केततं दस्सेतुं ‘‘कालवत्थावुधिरियापथा’’तिआदिमाह. तत्थ कालोति पुब्बण्हसायन्हादिकालो च योब्बनथावरियादिकालोपि च. इमेसु यं किञ्चि कालं नियमेत्वा ‘‘इमस्मिं नाम काले मारेही’’ति आणत्तो सचे तस्मिंयेव काले मारेति, आणत्तिक्खणेयेव पाराजिकं. सचे नियमितकालतो पुरे वा पच्छा वा मारेति, आणापको मुच्चति. वत्थूति मारेतब्बो पुग्गलो. सचे आणत्तो तमेव मारेति, आणापकस्स आणत्तिक्खणेयेव पाराजिकं. अथ अञ्ञं मारेति, आणापको मुच्चति. एवं सेसेसुपि वुत्तनयेनेव विनिच्छयो वेदितब्बो. आवुधन्ति असिआदि. इरियापथोति मारेतब्बस्स गमनं वा निसज्जा वाति एवमादिको. किरियाविसेसोति विज्झनं वा छेदनं वा भेदनं वा सूलारोपनं वाति एवमादिको. ओकासोति गामो वा वनं वा गेहं वाति एवमादिको. इमेसु यथा यथा वधको आणत्तो, तथा तथा कते आणापकस्स आपत्ति, अञ्ञथा कते विसङ्केतो होति. आणत्तियं पन अयं विसेसो ‘‘अधिट्ठायाति अधिट्ठहित्वा आणापेति ‘एवं विज्झ, एवं पहर, एवं घातेही’’ति वुत्ताय पाळिया लब्भतीति ञातब्बो.

ततियं.

८-९. इदानि चतुत्थं दस्सेतुं ‘‘झानादिभेद’’न्तिआदिमाह. तस्सत्थो – ‘‘झानं विमोक्खो समाधि समापत्ति ञाणदस्सनं मग्गभावना फलसच्छिकिरिया किलेसप्पहानं विनीवरणता चित्तस्स सुञ्ञागारे अभिरती’’ति एवं वुत्तं उत्तरिमनुस्सधम्मं अत्तनि नत्थिताय नोसन्तं ‘‘मयि अत्थी’’ति अत्तनि वा तं ‘‘अहं एत्थ सन्दिस्सामी’’ति अत्तानं वा तत्थ उपनेत्वा दीपेन्तो चुतो भवे. कोट्ठासं वाति एत्थ ‘‘झानलाभी, विमोक्खलाभी, समाधिलाभी, समापत्तिलाभीम्ही’’ति एवमादिना नयेन कोट्ठासतो वाति अत्थो. एकेकं वाति ‘‘पठमस्स झानस्स लाभी, दुतियस्स झानस्स लाभीम्ही’’ति एवमादिना नयेन एकेकं वाति अत्थो. ‘‘अतीतभवे सोतापन्नोम्ही’’ति वदतो अतीतभवं सन्धाय कथितत्ता पाराजिकं नत्थि, तस्मा ‘‘पच्चुप्पन्नभवस्सित’’न्ति वुत्तं, तस्स पच्चुप्पन्नभवनिस्सितं कत्वाति अत्थो. अञ्ञापदेसरहितन्ति ‘‘यो ते विहारे वसति, सो भिक्खु पठमस्स झानस्स लाभी’’तिआदिना नयेन अञ्ञापदेसं विनाति अत्थो. एवं दीपेन्तो हि थुल्लच्चयमापज्जति. दीपेन्तोति ‘‘पठमं झानं समापज्जिं, समापज्जामि, समापन्नो, पठमस्स झानस्स लाभीम्हि, वसीम्हि, सच्छिकतं अस्सा’’ति एवमादिना नयेन दीपेन्तोति अत्थो. ‘‘अधिगतो’’ति मानो अधिमानो, सो यस्स नत्थि, सो अनधिमानिको. केन एवं दीपेन्तोति चे? तं दस्सेतुं ‘‘कायेन वाचा’’तिआदि वुत्तं, कायेन वा वाचाय वा तदुभयेन वाति अत्थो. विञ्ञत्तिपथेति यत्थ ठितो मनुस्सजातिको गहट्ठो वा पब्बजितो वा तस्स वचनं पकतिसोतेन सुत्वा समनन्तरमेव ‘‘इमं नाम एस वदती’’ति जानाति, तत्थ ठत्वा दीपेन्तो चुतो भवे, न देवब्रह्मादीसु अञ्ञतरेन ञातेति अत्थो.

चतुत्थं.

१०. इदानि चतुन्नम्पि साधारणविनिच्छयं वत्तुं ‘‘पाराजिकेते चत्तारो’’तिआदिमाह. तत्थायं सङ्खेपो – चत्तारोपि एते पाराजिका ‘‘एककम्मं एकुद्देसो समसिक्खता’’ति एवं वुत्तसंवासस्स अभब्बताय असंवासा, यथापुरे पुब्बे गिहिकाले च अनुपसम्पन्नकाले च असंवासिका, एवं पच्छा पाराजिकं आपन्नापि असंवासाति. किञ्च भिय्यो – अभब्बा भिक्खुभावाय पुन तेन अत्तभावेन उपसम्पदाय अवत्थुताय उपसम्पन्ना भवितुम्पि अभब्बाति अत्थो. किं वियाति चे? सीसच्छिन्नोव जीवितुं, यथापि सीसच्छिन्नो तेन अत्तभावेन पुन जीवितुं अभब्बो, एवमिमे चत्तारोति अधिप्पायो.

११. इदानि इमेसु चतूसु पाराजिकेसु ये परियायाणत्तीहि सम्भवन्ति, ते दस्सेतुं ‘‘परियायो चा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ परियायोति मरणाधिप्पायस्स कायपयोगो वा वचीपयोगो वा. तस्मा ‘‘यो ईदिसे मुहुत्ते सत्थं वा आहरित्वा विसं वा खादित्वा सोब्भादीसु वा पपतित्वा मरति, सो धनं वा लभति, यसं वा लभती’’तिआदिना नयेन मरणं अभिनन्दन्तो ‘‘इदं सुत्वा यो कोचि मरतू’’ति यो परियायेन वदति, तं सुत्वा सचे कोचि तथा मरति, पाराजिकं. नियमितेन पन यं सन्धाय वुत्तं, तस्सेव मरणे पाराजिकं. आणत्ति पन वुत्तत्थायेव. ततिये मनुस्सविग्गहपाराजिके लब्भतीति सम्बन्धो. दुतिये पन अदिन्नादाने आणत्ति एव लब्भति, न परियायोति अत्थो. कस्मा नं परियायेन नापज्जतीति? यथा मनुस्सविग्गहे ‘‘मरणवण्णं वा संवण्णेय्या’’ति वुत्तं, तथा इध अदिन्नादाने ‘‘वण्णं वा संवण्णेय्या’’ति अवुत्तत्ता. सेसेसूति पठमचतुत्थेसु परियायाणत्तिद्वयं न लब्भतीति अत्थो.

१२. इदानि चतूसुपि यथासम्भवं अङ्गभेदं दस्सेतुं ‘‘सेवेतुकामताचित्त’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ मेथुनधम्मस्साति मेथुनधम्मपाराजिकस्स. बुधाति विनयधरा.

१३. मनुस्ससन्ति मनुस्ससन्तकता. एतेन पेततिरच्छानगतपरिग्गहेसु अनापत्तीति दीपितं होति. तथासञ्ञीति मनुस्ससन्तकवसेन परपरिग्गहितसञ्ञीति अत्थो. वत्थुनो गरुताति पञ्चमासकं वा अतिरेकपञ्चमासकं वा तदग्घनकं भण्डं वा होतीति अत्थो. अवहारो चाति पञ्चवीसतिया अवहारेसु येन केनचि अवहारो होतीति अत्थो. अदिन्नादानहेतुयोति अदिन्नादानपाराजिकस्स एतानि पञ्च अङ्गानीति अधिप्पायो.

१४. पाणो मानुस्सकोति मनुस्सजातिकपाणो. तस्मिं पाणे पाणसञ्ञिता. घातचेतनाति वधकचेतना. पयोगोति तंसमुट्ठितो साहत्थिकादीनं छन्नं पयोगानं अञ्ञतरपयोगो. तेन पयोगेन मरणं. पञ्चेते वधहेतुयोति मनुस्सविग्गहपाराजिकस्स पञ्च अङ्गानीति अत्थो.

१५. असन्तताति उत्तरिमनुस्सधम्मस्स अत्तनि असन्तता चाति अत्थो. पापमिच्छतायारोचनाति इमिना यो केवलं पापमिच्छतं विना मन्दत्ता मोमूहत्ता भणति, तस्स अनापत्तीति दीपितं होति. तस्साति यस्स आरोचेति, तस्स मनुस्सजातिता च. ‘‘यो ते विहारे वसति, सो भिक्खु अरहा’’तिआदिना (परि. १६०, ३३६) नाञ्ञापदेसो च. तदेवाति तदा एव तङ्खणेयेव जाननं. असन्तदीपनेति उत्तरिमनुस्सधम्मारोचनपाराजिकेति अत्थो.

१६. इदानि ‘‘पाराजिका च चत्तारो’’ति एत्थ च-सद्देन सङ्गहितेहि सद्धिं समोधानेत्वा दस्सेतुं ‘‘असाधारणा चत्तारो’’तिआदि वुत्तं. तत्थ उब्भजाणुमण्डलिका वज्जप्पटिच्छादिका उक्खित्तानुवत्तिका अट्ठवत्थुकाति इमे चत्तारो भिक्खुनीनं भिक्खूहि असाधारणा नाम. एतासु उब्भजाणुमण्डलिका नाम या कायसंसग्गरागेन अवस्सुता तेनेव रागेन अवस्सुतस्स मनुस्सपुरिसस्स अक्खकानं अधो, जाणुमण्डलानं कप्परानञ्च उपरि येन केनचि सरीरावयवेन आमसनादिं सादियति, तस्सा अधिवचनं. या पन भिक्खुनी अञ्ञिस्सा भिक्खुनिया पाराजिकसङ्खातं वज्जं जानं पटिच्छादेति, सा वज्जप्पटिच्छादिका नाम. समग्गेन पन सङ्घेन उक्खित्तं भिक्खुं या भिक्खुनी यंदिट्ठिको सो होति, तस्सा दिट्ठिया गहणवसेन अनुवत्तति, सा उक्खित्तानुवत्तिका नाम. या पन कायसंसग्गरागेन तिन्ता तथाविधस्सेव पुरिसस्स हत्थग्गहणं वा सङ्घाटिकण्णग्गहणं वा सादियति, कायसंसग्गसङ्खातस्स असद्धम्मस्स पटिसेवनत्थाय पुरिसस्स हत्थपासे सन्तिट्ठति वा, तत्थ ठत्वा सल्लपति वा, सङ्केतं वा गच्छति, पुरिसस्स आगमनं वा सादियति, केनचि वा पटिच्छन्नोकासं पविसति, हत्थपासे ठत्वा कायं उपसंहरति, अयं अट्ठवत्थुका नामाति वेदितब्बा.

अभब्बका एकादसाति एत्थ पण्डको थेय्यसंवासको तित्थियपक्कन्तको तिरच्छानगतो मातुघातको पितुघातको अरहन्तघातको भिक्खुनिदूसको सङ्घभेदको लोहितुप्पादको उभतोब्यञ्जनकोति इमे एकादस अभब्बपुग्गला नाम. विब्भन्ता भिक्खुनीति यदा भिक्खुनी विब्भमितुकामा हुत्वा सेतवत्थं वा कासायमेव वा गिहिनिवासनाकारेन निवासेति, तदा पाराजिकमापन्ना नाम होति, पुन उपसम्पदं न लभति, सा च पाराजिकाति अत्थो. मुदुपिट्ठिको नाम कतपरिकम्माय मुदुकाय पिट्ठिया समन्नागतो. सो एत्तावता न पाराजिको, अथ खो यदा अनभिरतिया पीळितो अत्तनो अङ्गजातं अत्तनो मुखमग्गवच्चमग्गेसु अञ्ञतरं पवेसेति, तदा पाराजिको होति.

१७-१८. लम्बीति अङ्गजातस्स दीघत्ता एवं वुत्तो. सोपि यदा अनभिरतिया पीळितो अत्तनो अङ्गजातं अत्तनो मुखे वा वच्चमग्गे वा पवेसेति, तदा पाराजिको होति. मुखेन गण्हन्तोति एत्थ यो अनभिरतिया पीळितो परस्स सुत्तस्स वा पमत्तस्स वा अङ्गजातं अत्तनो मुखेन गण्हाति, सो चाति अत्थो. तत्थेवाति परस्स अङ्गजातेवाति अत्थो. यो अनभिरतिया पीळितो परस्स अङ्गजातं कम्मनियं दिस्वा अत्तनो वच्चमग्गेन तस्स उपरि निसीदति, तं अत्तनो वच्चमग्गं पवेसेति, सो चाति अत्थो. एते चत्तारो अनुलोमिका मेथुनस्साति सम्बन्धो. कथमिति चे? मग्गे मग्गप्पवेसनसदिसताय, न उभिन्नं रागवसेन सदिसभावूपगतानं द्वयंद्वयसमापत्तिसदिसताय. इधागता चत्तारोति मेथुनधम्मादिवसेन पाराजिका चत्तारो चाति एवं समोधानतो चतुवीसति पाराजिकाति अत्थो.

एत्थाह – मातुघातकपितुघातकअरहन्तघातका ततियपाराजिकं आपन्ना, भिक्खुनिदूसको लम्बीआदयो चत्तारो पठमपाराजिकं आपन्नायेवाति कत्वा कुतो चतुवीसतीति? अधिप्पायो पनेत्थ अत्थि, मातुघातकादयो हि चत्तारो इध अनुपसम्पन्नायेव अधिप्पेता, लम्बीआदयो चत्तारो किञ्चापि पठमपाराजिकेन सङ्गहिता, यस्मा एकेन परियायेन मेथुनधम्मं अप्पटिसेविनोपि होन्ति, तस्मा विसुं वुत्ताति. पाराजिकविनिच्छयो.

पाराजिकनिद्देसवण्णना निट्ठिता.