११. दुब्बलसिक्खापदवण्णना

यथासन्थुतन्ति यथामित्तं. तेनाह ‘‘यो यो’’ति आदि. तत्थ मित्तसन्दिट्ठसम्भत्तवसेनाति मित्तसन्दिट्ठसम्भत्तानं वसेन. तत्थ मित्ता मित्ताव. सन्दिट्ठा तत्थ तत्थ सङ्गम्म दिट्ठमत्ता नातिदळ्हमित्ता. सम्भत्ता सुट्ठु भत्ता सिनेहवन्तो दळ्हमित्ताति दट्ठब्बा.

पञ्च गरुभण्डानीति रासिवसेन पञ्च गरुभण्डानि, सरूपवसेन पनेतानि बहूनि होन्ति. तेनाह ‘‘रासिवसेन पञ्च गरुभण्डानि वुत्तानी’’ति. आरामो (चूळव. अट्ठ. ३२१; वि. सङ्ग. अट्ठ. २२७) नाम पुप्फारामो वा फलारामो वा. आरामवत्थु नाम तेसंयेव आरामानं अत्थाय परिच्छिन्दित्वा ठपितोकासो, तेसु वा आरामेसु विनट्ठेसु तेसं पोराणकभूमिभागो. विहारो नाम यं किञ्चि पासादादिसेनासनं. विहारवत्थु नाम तस्स पतिट्ठानोकासो. मञ्चो नाम मसारको बुन्दिकाबद्धो, कुळीरपादको, आहच्चपादकोति इमेसं पुब्बे वुत्तानं चतुन्नं मञ्चानं अञ्ञतरो. पीठं नाम मसारकादीनंयेव चतुन्नं पीठानं अञ्ञतरं. भिसि नाम उण्णभिसिआदीनं पञ्चन्नं भिसीनं अञ्ञतरा. बिब्बोहनं नाम रुक्खतूललतातूलपोटकितूलानं अञ्ञतरेन पुण्णं. लोहकुम्भी नाम काळलोहेन वा तम्बलोहेन वा येन केनचि लोहेन कता कुम्भी. लोहभाणकादीसुपि एसेव नयो. एत्थ पन भाणकन्ति अरञ्जरो वुच्चति. वारकोति घटो. कटाहं कटाहमेव. वासिआदीसु, वल्लिआदीसु च दुविञ्ञेय्यं नाम नत्थि. एवं –

द्विसङ्गहानि द्वे होन्ति, ततियं चतुसङ्गहं;

चतुत्थं नवकोट्ठासं, पञ्चमं अट्ठभेदनं.

इति पञ्चहि रासीहि, पञ्चनिम्मललोचनो;

पञ्चवीसविधं नाथो, गरुभण्डं पकासयि. (चूळव. अट्ठ. ३२१; वि. सङ्ग. अट्ठ. २२७);

विस्सज्जेतुं वा विभजितुं वा न वट्टतीति मूलच्छेज्जवसेन विस्सज्जेतुं वा विभजितुं वा न वट्टन्ति. परिवत्तनवसेन पन विस्सज्जन्तस्स, विभजन्तस्स च अनापत्ति. तेनाह ‘‘थावरेना’’तिआदि. तत्थ थावरेन थावरन्ति आरामआरामवत्थुविहारविहारवत्थुना आरामं आरामवत्थुं विहारं विहारवत्थुं. इतरेनाति अथावरेन, पच्छिमरासित्तयेनाति वुत्तं होति. अकप्पियेनाति सुवण्णमयमञ्चादिना चेव अकप्पियभिसिबिब्बोहनेहि च. महग्घकप्पियेनाति दन्तमयमञ्चादिना चेव पावारादिना च. इतरन्ति अथावरं. कप्पियपरिवत्तनेन परिवत्तेतुन्ति यथा अकप्पियं न होति, एवं परिवत्तेतुं.

तत्रायं परिवत्तननयो (चूळव. अट्ठ. ३२१; वि. सङ्ग. अट्ठ. २२८) – सङ्घस्स नाळिकेरारामो दूरे होति, कप्पियकारकाव बहुतरं खादन्ति, यम्पि न खादन्ति, ततो सकटवेतनं दत्वा अप्पमेव आहरन्ति. अञ्ञेसं पन तस्सारामस्स अविदूरे गामवासीनं मनुस्सानं विहारस्स समीपे आरामो होति, ते सङ्घं उपसङ्कमित्वा सकेन आरामेन तं आरामं याचन्ति, सङ्घेन ‘‘रुच्चति सङ्घस्सा’’ति अपलोकेत्वा सम्पटिच्छितब्बो. सचेपि भिक्खूनं रुक्खसहस्सं होति, मनुस्सानं पञ्चसतानि, ‘‘तुम्हाकं आरामो खुद्दको’’ति न वत्तब्बं. किञ्चापि अयं खुद्दको, अथ खो इतरतो बहुतरं आयं देति. सचेपि समकमेव देति, एवम्पि इच्छितिच्छितक्खणे परिभुञ्जितुं सक्काति गहेतब्बमेव. सचे पन मनुस्सानं बहुतरा रुक्खा होन्ति, ‘‘ननु तुम्हाकं बहुतरा रुक्खा’’ति वत्तब्बं. सचे ‘‘अतिरेकं अम्हाकं पुञ्ञं होतु, सङ्घस्स देमा’’ति वदन्ति, जानापेत्वा सम्पटिच्छितुं वट्टति. भिक्खूनं रुक्खा फलधारिनो, मनुस्सानं रुक्खा न ताव फलं गण्हन्ति. किञ्चापि न गण्हन्ति, न चिरेन गण्हिस्सन्तीति सम्पटिच्छितब्बमेव. मनुस्सानं रुक्खा फलधारिनो, भिक्खूनं रुक्खा न ताव फलं गण्हन्ति, ‘‘ननु तुम्हाकं रुक्खा फलधारिनो’’ति वत्तब्बं. सचे ‘‘गण्हथ, भन्ते, अम्हाकं पुञ्ञं भविस्सती’’ति देन्ति, जानापेत्वा सम्पटिच्छितुं वट्टति. एवं आरामेन आरामो परिवत्तेतब्बो, एतेनेव नयेन आरामवत्थुपि विहारोपि विहारवत्थुपि आरामेन परिवत्तेतब्बं. आरामवत्थुना च महन्तेन वा खुद्दकेन वा आरामं आरामवत्थुं विहारं विहारवत्थुन्ति.

कथं विहारेन (चूळव. अट्ठ. ३२१; वि. सङ्ग. अट्ठ. २२८) विहारो परिवत्तेतब्बो? सङ्घस्स अन्तोगामे गेहं होति, मनुस्सानं विहारमज्झे पासादो, उभोपि अग्घेन समका. सचे मनुस्सा तेन पासादेन तं गेहं याचन्ति, सम्पटिच्छितुं वट्टति. भिक्खूनं चे महग्घतरं गेहं होति, ‘‘महग्घतरं अम्हाकं गेह’’न्ति वुत्ते ‘‘किञ्चापि महग्घतरं पब्बजितानं असारुप्पं, न सक्का तत्थ पब्बजितेहि वसितुं, इदं पन सारुप्पं, गण्हथा’’ति वदन्ति, एवम्पि सम्पटिच्छितुं वट्टति. सचे पन मनुस्सानं महग्घं होति ‘‘ननु तुम्हाकं गेहं महग्घ’’न्ति वत्तब्बं. ‘‘होतु, भन्ते, अम्हाकं पुञ्ञं भविस्सति, गण्हथा’’ति वुत्ते पन सम्पटिच्छितुं वट्टति. एवं विहारेन विहारो परिवत्तेतब्बो. एतेनेव नयेन विहारवत्थुपि आरामोपि आरामवत्थुपि विहारेन परिवत्तेतब्बं. विहारवत्थुना च महग्घेन वा अप्पग्घेन वा विहारं विहारवत्थुं आरामं आरामवत्थुं. एवं ताव थावरेन थावरपरिवत्तनं वेदितब्बं.

इतरेन इतरपरिवत्तने पन मञ्चपीठं महन्तं वा होतु, खुद्दकं वा (चूळव. अट्ठ. ३२१; वि. सङ्ग. अट्ठ. २२८), अन्तमसो चतुरङ्गुलपादकं गामदारकेहि पंस्वागारकेसु कीळन्तेहि कतम्पि सङ्घस्स दिन्नकालतो पट्ठाय गरुभण्डं होति. सचेपि राजा वा राजमहामत्तादयो वा एकप्पहारेनेव मञ्चसतं वा मञ्चसहस्सं वा देन्ति, सब्बे कप्पियमञ्चा सम्पटिच्छितब्बा, सम्पटिच्छित्वा वुड्ढप्पटिपाटिया ‘‘सङ्घिकपरिभोगेन परिभुञ्जथा’’ति दातब्बा, न पुग्गलिकपरिभोगेन दातब्बा. अतिरेकमञ्चे भण्डागारादीसु पञ्ञपेत्वा पत्तचीवरं निक्खिपित्वा परिभुञ्जितुम्पि वट्टति. बहिसीमाय ‘‘सङ्घस्स देमा’’ति दिन्नमञ्चो सङ्घत्थेरस्स वसनट्ठाने दातब्बो. तत्थ चे बहू मञ्चा होन्ति, मञ्चेन कम्मं नत्थि. यस्स वसनट्ठाने कम्मं अत्थि, तत्थ ‘‘सङ्घिकपरिभोगेन परिभुञ्जथा’’ति दातब्बो, न पुग्गलिकभोगेन. महग्घेन सतग्घनकेन वा सहस्सग्घनकेन वा मञ्चेन अञ्ञं मञ्चसतं लभति, परिवत्तेत्वा गहेतब्बं. न केवलं मञ्चेन मञ्चोयेव, आरामआरामवत्थुविहारविहारवत्थुपीठभिसिबिब्बोहनानिपि परिवत्तेतुं वट्टति. एसेव नयो पीठभिसिबिब्बोहनेसुपि. वरसेनासनादीनं संरक्खणत्थन्ति सचे दुब्भिक्खं होति, भिक्खू पिण्डपातेन न यापेन्ति, एत्थ राजरोगचोरभयानि, अञ्ञत्थ गच्छन्तानं विहारा पलुज्जन्ति, तालनाळिकेरादिके विनासेन्ति, सेनासनपच्चयं सन्धाय यापेतुं सक्का होति, एवरूपे काले वरसेनासनादीनं संरक्खणत्थं. लामकानि विस्सज्जेतुन्ति लामकं लामकं विस्सज्जेतुं, लामककोटिया विस्सज्जेतुन्ति अधिप्पायो. विस्सज्जेत्वा परिभुञ्जितुं वट्टतीति विस्सज्जेत्वा ततो लद्धयागुभत्तचीवरादीनि परिभुञ्जितुं वट्टति. काळलोहतम्बलोहकंसलोहवट्टलोहानन्ति एत्थ कंसलोहं, वट्टलोहञ्च कित्तिमलोहं. तीणि हि कित्तिमलोहानि कंसलोहं, वट्टलोहं, आरकूटन्ति. तत्थ तिपुतम्बे मिस्सेत्वा कतं कंसलोहं, सीततम्बे मिस्सेत्वा कतं वट्टलोहं, रसकतम्बे मिस्सेत्वा कतं आरकूटं. तेन वुत्तं ‘‘कंसलोहं, वट्टलोहञ्च कित्तिमलोह’’न्ति. ततो अतिरेकन्ति ततो अतिरेकग्गण्हनको.

सरकोति मज्झे मकुळं दस्सेत्वा मुखवट्टिवित्थतं कत्वा पिट्ठितो नामेत्वा कातब्बं एकं भाजनं. ‘‘सराव’’न्तिपि वदन्ति. आदिसद्देन कञ्चनकादीनं गिहिउपकरणानं गहणं. तानि हि खुद्दकानिपि गरुभण्डानेव गिहिउपकरणत्ताति. पि-सद्देन पगेव महन्तानीति दस्सेति. इमानि पन भाजनीयानि भिक्खूपकरणत्ताति अधिप्पायो. यथा च एतानि, एवं कुण्डिकापि भाजनीया. वक्खति हि ‘‘यथा च मत्तिकाभण्डे, एवं लोहभण्डेपि कुण्डिका भाजनीयकोट्ठासमेव भजती’’ति (कङ्खा. अट्ठ. दुब्बलसिक्खापदवण्णना). सङ्घिकपरिभोगेनाति आगन्तुकानं वुड्ढतरानं दत्वा परिभोगेन. गिहिविकटाति गिहीहि विकता पञ्ञत्ता, अत्तनो वा सन्तककरणेन विरूपं कता. पुग्गलिकपरिभोगेन न वट्टतीति आगन्तुकानं अदत्वा अत्तनो सन्तकं विय गहेत्वा परिहरित्वा परिभुञ्जितुं न वट्टति. पिप्फलिकोति कत्तरि. आरकण्टकं सूचिवेधकं. ताळं यन्तं. कत्तरयट्ठिवेधको कत्तरयट्ठिवलयं. यथा तथा घनकतं लोहन्ति लोहवट्टि लोहगुळो लोहपिण्डि लोहचक्कलिकन्ति एवं घनकतं लोहं. खीरपासाणमयानीति मुदुकखीरवण्णपासाणमयानि.

गिहिविकटानिपि न वट्टन्ति अनामासत्ता. पि-सद्देन पगेव सङ्घिकपरिभोगेन वा पुग्गलिकपरिभोगेन वाति दस्सेति. सेनासनपरिभोगो पन सब्बकप्पियो. तस्मा जातरूपादिमया सब्बेपि सेनासनपरिक्खारा आमासा. तेनाह ‘‘सेनासनपरिभोगे पना’’तिआदि.

सेसाति ततो महत्तरी वासि. या पनाति या कुदारी पन. कुदालो अन्तमसो चतुरङ्गुलमत्तोपि गरुभण्डमेव. निखादनं चतुरस्समुखं वा होतु, दोणिमुखं वा वङ्कं वा उजुकं वा, अन्तमसो सम्मुञ्जनिदण्डकवेधनम्पि दण्डबन्धं चे, गरुभण्डमेव. तेनाह ‘‘कुदालो दण्डबन्धनिखादनं वा अगरुभण्डं नाम नत्थी’’ति. सिपाटिका नाम खुरकोसो. सिखरं पन दण्डबन्धनिखादनं अनुलोमेतीति आह ‘‘सिखरम्पि निखादनेनेव सङ्गहित’’न्ति. सचे तम्पि पन अदण्डकं फलमत्तं, भाजनीयं. उपक्खरेति वासिआदिभण्डानि.

पत्तबन्धको नाम पत्तस्स गण्ठिकादिकारको. ‘‘पटिमासुवण्णादिपत्तकारको’’तिपि वदन्ति. तिपुच्छेदनकसत्थं, सुवण्णच्छेदनकसत्थं, कतपरिकम्मचम्मच्छिन्दनकखुद्दकसत्थन्ति इमानि चेत्थ तीणि पिप्फलिकं अनुलोमेन्तीति आह ‘‘अयं पन विसेसो’’तिआदि. इतरानीति महाकत्तरिआदीनि.

अड्ढबाहुप्पमाणाति (सारत्थ. टी. चूळवग्ग ३.३२१) कप्परतो पट्ठाय याव अंसकूटप्पमाणा, विदत्थिचतुरङ्गुलप्पमाणाति वुत्तं होति. तत्थजातकाति सङ्घिकभूमियं जाता. आरक्खसंविधानेन रक्खितत्ता रक्खिता च सा मञ्जूसादीसु पक्खित्तं विय यथा तं न नस्सति, एवं गोपनतो गोपिता चाति रक्खितगोपिता. तत्थजातकापि पन अरक्खिता गरुभण्डमेव न होति. ‘‘सङ्घकम्मे च चेतियकम्मे च कते’’ति इमिना सङ्घसन्तकेन चेतियसन्तकं रक्खितुं, परिवत्तितुञ्च वट्टतीति दीपेति. सुत्तं पनाति वट्टितञ्चेव अवट्टितञ्च सुत्तं.

अट्ठङ्गुलसूचिदण्डमत्तोति अन्तमसो दीघसो अट्ठङ्गुलमत्तो, परिणाहतो सीहळपण्णसूचिदण्डमत्तो. एत्थाति वेळुभण्डे. दड्ढं गेहं येसं तेति दड्ढगेहा. न वारेतब्बाति ‘‘मा गण्हित्वा गच्छथा’’ति न निसेधेतब्बा. देसन्तरगतेन सम्पत्तविहारे सङ्घिकावासे ठपेतब्बा.

अवसेसञ्च छदनतिणन्ति मुञ्जपब्बजेहि अवसेसं यं किञ्चि छदनतिणं. यत्थ पन तिणं नत्थि, तत्थ पण्णेहि छादेन्ति (चूळव. अट्ठ. ३२१). तस्मा पण्णम्पि तिणेनेव सङ्गहितन्ति आह ‘‘छदनतिणसङ्खेपगतेसू’’तिआदि. अट्ठङ्गुलप्पमाणोपीति वित्थारतो अट्ठङ्गुलप्पमाणो. लिखितपोत्थको पन गरुभण्डं न होति.

वेळुम्हि वुत्तप्पमाणोति ‘‘अट्ठङ्गुलसूचिदण्डकमत्तोपी’’ति वेळुभण्डे वुत्तप्पमाणो. सङ्घस्स दिन्नो वाति दारुदुल्लभट्ठाने सङ्घस्स दिन्नो वा. कुरुन्दियं वुत्तक्कमेन दारुभण्डविनिच्छयं वत्वा इदानि महाअट्ठकथायं वुत्तक्कमेन वत्तुं ‘‘अपिचा’’तिआदिमाह. आसन्दिकादीनीति एत्थ आसन्दिकोति चतुरस्सपीठं वुच्चति. ‘‘उच्चकम्पि आसन्दिक’’न्ति वचनतो एकतोभागेन दीघपीठमेव हि अट्ठङ्गुलपादकं वट्टति. चतुरस्सासन्दिको पन पमाणातिक्कन्तोपि वट्ठतीति वेदितब्बो. आदिसद्देन ‘‘सत्तङ्गो, भद्दपीठकं, एळकपादकपीठं, आमलकवट्टकपीठं, फलकं, कोच्छं, पलालपीठक’’न्ति (चूळव. अट्ठ. ३२१) इमे सङ्गण्हन्तीति वेदितब्बं. तेनाह ‘‘अन्तमसो’’तिआदि. पण्णेहि वाति कदलिपण्णादीहि वा. ब्यग्घचम्मोनद्धम्पि वाळरूपपरिक्खित्तं रतनपरिसिब्बितं कोच्छकं गरुभण्डमेव.

घट्टनफलकं नाम यत्थ ठपेत्वा रजितचीवरं हत्थेन घट्टेन्ति. घट्टनमुग्गरो नाम अनुवातादिघट्टनकोति वदन्ति. दण्डमुग्गरो नाम येन रजितचीवरं पोथेन्ति. अम्बणन्ति फलकेहि पोक्खरणी विय कतं पानीयभाजनं. रजनदोणीति पक्करजनं आकिरित्वा ठपनभाजनं.

अकप्पियचम्मन्ति सीहादीनं चम्मं. ‘‘भूमत्थरणं कातुं वट्टती’’ति इदं अकप्पियचम्मं सन्धाय वुत्तं. ‘‘पच्चत्थरणगतिक’’न्ति इमिना मञ्चपीठेपि अत्थरितुं वट्टतीति दीपेति. पावारादिपच्चत्थरणम्पि गरुभण्डन्ति एके. नोति अपरे. वीमंसित्वा गहेतब्बं. कप्पियचम्मानीति मिगादीनं चम्मानि.

सब्बं चक्कयुत्तयानन्ति रथसकटादिकं सब्बचक्कयुत्तयानं. विसङ्खरितचक्कं पन यानं भाजनीयं. अनुञ्ञातवासि नाम या सिपाटिकाय पक्खिपित्वा परिहरितुं सक्काति वुत्ता. मुट्ठिपण्णन्ति तालपत्तं. तञ्हि मुट्ठिना गहेत्वा परिहरन्तीति ‘‘मुट्ठिपण्ण’’न्ति वुच्चति. मुट्ठिपण्णन्ति छत्तच्छदनपण्णमेवाति केचि. अरणिसहितन्ति अरणियुगळं, उत्तरारणी, अधरारणीति अरणिद्वयन्ति अत्थो.

फातिकम्मं कत्वाति अन्तमसो तंअग्घनकवालिकायपि थावरं वड्ढिकम्मं कत्वा. फातिकम्मं अकत्वा गण्हन्तेन तत्थेव वलञ्जेतब्बो. गमनकाले सङ्घिके आवासे ठपेत्वा गन्तब्बं. असतिया गहेत्वा गतेन पहिणित्वा दातब्बो. देसन्तरगतेन सम्पत्तविहारे सङ्घिकावासे ठपेतब्बो. एत्थाति मत्तिकाभण्डे. कुण्डिकाति अयोकुण्डिका चेव तम्बलोहकुण्डिका च. भाजनीयकोट्ठासमेव भजतीति भाजनीयपक्खमेव सेवति, न तु गरुभण्डन्ति अत्थो. कञ्चनको पन गरुभण्डमेवाति अधिप्पायो. इतरन्ति गरुभण्डं.

दुब्बलसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.