८. सहधम्मिकवग्गो
१. सहधम्मिकसिक्खापदवण्णना
सहधम्मिकं वुच्चमानोति सहधम्मिकेन वुच्चमानो. करणत्थे चेतं उपयोगवचनं. ‘‘पञ्चहि सहधम्मिकेहि सिक्खितब्बत्ता, तेसं वा सन्तकत्ता ‘सहधम्मिक’न्ति लद्धनामेन बुद्धपञ्ञत्तेन सिक्खापदेन वुच्चमानोति अत्थो’’ति (कङ्खा. अट्ठ. दुब्बचसिक्खापदवण्णना; पारा. अट्ठ. २.४२५-४२६) दुब्बचसिक्खापदे वुत्तत्ता ‘‘सहधम्मिकं वुच्चमानोति इमस्सत्थो दुब्बचसिक्खापदे वुत्तो’’ति वुत्तं. अनादरियभयाति अनादरकरणे भया, तत्थ पाचित्तियभयाति अत्थो. लेसेन एवं वदन्तस्साति उजुकं ‘‘न सिक्खिस्सामी’’ति अवत्वा ‘‘याव न अञ्ञं भिक्खु’’न्तिआदिना लेसेन वदन्तस्स.
सहधम्मिकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
२. विलेखनसिक्खापदवण्णना
खुद्दकेहि च अनुखुद्दकेहि चाति सङ्घादिसेसादीहि खुद्दकेहि चेव थुल्लच्चयादीहि अनुखुद्दकेहि च. ठपेत्वा हि चत्तारि पाराजिकानि अवसेसानि सब्बानि सिक्खापदानि परियायेन खुद्दकानि चेव होन्ति अनुखुद्दकानि च. वुत्तञ्हेतं पञ्चसतिकक्खन्धके (चूळव. ४४१) –
‘‘कतमानि पन, भन्ते, खुद्दानुखुद्दकानि सिक्खापदानीति? एकच्चे थेरा एवमाहंसु – ‘चत्तारि पाराजिकानि ठपेत्वा अवसेसानि खुद्दानुखुद्दकानि सिक्खापदानी’ति. एकच्चे थेरा एवमाहंसु – ‘चत्तारि पाराजिकानि ठपेत्वा तेरस सङ्घादिसेसे ठपेत्वा अवसेसानि खुद्दानुखुद्दकानि सिक्खापदानी’ति. एकच्चे थेरा एवमाहंसु – ‘चत्तारि पाराजिकानि ठपेत्वा तेरस सङ्घादिसेसे ठपेत्वा द्वे अनियते ठपेत्वा अवसेसानि खुद्दानुखुद्दकानि सिक्खापदानी’ति. एकच्चे थेरा एवमाहंसु – ‘‘चत्तारि पाराजिकानि ठपेत्वा तेरस सङ्घादिसेसे ठपेत्वा द्वे अनियते ठपेत्वा तिंस निस्सग्गिये पाचित्तिये ठपेत्वा अवसेसानि खुद्दानुखुद्दकानि सिक्खापदानी’ति. एकच्चे थेरा एवमाहंसु – ‘चत्तारि पाराजिकानि ठपेत्वा तेरस सङ्घादिसेसे ठपेत्वा द्वे अनियते ठपेत्वा तिंस निस्सग्गिये पाचित्तिये ठपेत्वा द्वेनवुतिपाचित्तिये ठपेत्वा अवसेसानि खुद्दानुखुद्दकानि सिक्खापदानी’ति. एकच्चे थेरा एवमाहंसु ‘चत्तारि पाराजिकानि ठपेत्वा तेरस सङ्घादिसेसे ठपेत्वा द्वे अनियते ठपेत्वा तिंस निस्सग्गिये पाचित्तिये ठपेत्वा द्वेनवुतिपाचित्तिये ठपेत्वा चत्तारो पाटिदेसनीये ठपेत्वा अवसेसानि खुद्दानुखुद्दकानि सिक्खापदानी’’’ति.
यं पन नागसेनत्थेरेन मिलिन्दरञ्ञा पुट्ठेन वुत्तं ‘‘दुक्कटं, महाराज, खुद्दकं सिक्खापदं, दुब्भासितं अनुखुद्दक’’न्ति (मि. प. ४.२.१), तत्थ अन्तिमकोट्ठासमेव गहेत्वा वुत्तं. तं वादपथोपच्छेदनत्थन्ति दट्ठब्बं.
संवत्तनमरियादपरिच्छेदवचनन्ति संवत्तनस्स मरियादा अवधि संवत्तनमरियादा, ताय नियमवसेन यो परिच्छेदो, तस्स वचनं संवत्तनमरियादपरिच्छेदवचनं. इदानि तं मरियादं विवरित्वा दस्सेतुं ‘‘इदं वुत्तं होती’’तिआदि वुत्तं. तत्थ उद्दिसन्तीति आचरिया अत्तनो रुचिया उद्दिसन्ति. उद्दिसापेन्तीति आचरियं याचित्वा अन्तेवासिका उद्दिसापेन्ति. सज्झायन्तीति धारेन्ति. कुक्कुच्चविप्पटिसारोति कुक्कुच्चसङ्खातो विप्पटिसारो. विहेसाविचिकिच्छामनोविलेखाति विहेसाविचिकिच्छासङ्खाता मनोविलेखा. गरहणेति निन्दने.
अनुपसम्पन्नस्स विवण्णनेति अनुपसम्पन्नस्स सन्तिके निन्दतो तस्स तस्मिं विमतिं उप्पादेतुं विनयविवण्णने.
विलेखनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
३. मोहनसिक्खापदवण्णना
तस्मिं अनाचारेति तस्मिं अनाचारे आचिण्णे. मोक्खो नत्थीति तस्सा आपत्तिया मोक्खो नत्थि. तस्स तेति तस्स तव. अलाभाति ये अञ्ञेसं पातिमोक्खे उद्दिस्समाने साधुकं अट्ठिं कत्वा मनसिकरणस्स आनिसंससञ्ञिता दिट्ठधम्मिकसम्परायिका च लाभा इच्छितब्बा, ते सब्बे तुय्हं अलाभा एव होन्ति. दुल्लद्धन्ति पुञ्ञविसेसेन लद्धम्पि मनुस्सत्तं दुल्लद्धं. साधुकन्ति सुट्ठु. अट्ठिं कत्वाति अत्थिकभावं कत्वा, अत्थिको हुत्वाति वुत्तं होति. ञत्तिदुतियेन कम्मेनाति ‘‘सुणातु मे, भन्ते, सङ्घो’’तिआदिना (पाचि. ४४६) पदभाजनियं वुत्तेन मोहारोपनकेन ञत्तिदुतियेन कम्मेन.
अधम्मकम्मेति एत्थ मोहारोपनकम्मं अधिप्पेतं.
मोहनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
४. पहारसिक्खापदवण्णना
पहारं ददेय्याति अन्तमसो उप्पलपत्तं उपादाय कायकायप्पटिबद्धनिस्सग्गियानं अञ्ञतरेन पहारं ददेय्य. एवं पन पहारे दिन्ने हत्थो वा भिज्जतु, पादो वा सीसं वा, मरतु वा, पाचित्तियमेव. तेनाह ‘‘पहरितुकामताया’’तिआदि.
अनुपसम्पन्नेति गहट्ठे वा पब्बजिते वा इत्थिया वा पुरिसे वा अन्तमसो तिरच्छानगतेपि. सचे पन रत्तचित्तो इत्थिं पहरति, सङ्घादिसेसो. केनचि विहेठियमानस्साति मनुस्सेन वा तिरच्छानगतेन वा विहेठियमानस्स. मोक्खाधिप्पायस्साति ततो अत्तनो मोक्खं पत्थयमानस्स. सचेपि अन्तरामग्गे (पाचि. अट्ठ. ४५३) चोरं वा पच्चत्थिकं वा विहेठेतुकामं दिस्वा ‘‘उपासक, एत्थेव तिट्ठ, मा आगमित्था’’ति वत्वा वचनं अनादियित्वा आगच्छन्तं ‘‘गच्छ रे’’ति मुग्गरेन वा सत्थकेन वा पहरित्वा याति, सो चे तेन पहारेन मरति, अनापत्तियेव. वाळमिगेसुपि एसेव नयो.
पहारसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
५. तलसत्तिकसिक्खापदवण्णना
तलसत्तिकन्ति तलमेव तलसत्तिकं. ‘‘पोथनसमत्थट्ठेन सत्तिक’’न्ति (वजिर. टी. पाचित्तिय ४५६) एके. उच्चारेय्याति उक्खिपेय्य. नपहरितुकामताय दिन्नत्ता दुक्कटन्ति एत्थ पहरितुकामताय पहरिते पुरिमसिक्खापदेन पाचित्तियं. उच्चारेतुकामताय केवलं उग्गिरणमत्ते कते इमिना पाचित्तियं. इमिना पन विरज्झित्वा पहारो दिन्नो, तस्मा दुक्कटं. एत्थ पन ‘‘तिरच्छानगतादीनं असुचिकरणादीनि दिस्वा कुज्झित्वापि उग्गिरन्तस्स मोक्खाधिप्पायोयेवा’’ति (सारत्थ. टी. पाचित्तिय ३.४७१) वदन्ति.
तलसत्तिकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
६. अमूलकसिक्खापदवण्णना
छट्ठसिक्खापदं उत्तानमेव.
अमूलकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
७. सञ्चिच्चसिक्खापदवण्णना
कुक्कुच्चं उप्पादेन्तस्साति (वजिर. टी. पाचित्तिय ४६८) संसयं जनेन्तस्स. परो कुक्कुच्चं उप्पादेतु वा, मा वा, तं अप्पमाणं. मञ्ञेति तक्कयामि. आदिसद्देन ‘‘विकाले मञ्ञे तया भुत्तं, मज्जं मञ्ञे तया पीतं, मातुगामेन सद्धिं रहो मञ्ञे तया निसिन्न’’न्तिआदीनं (पाचि. ४६६) गहणं. अनुपसम्पन्नेति सामणेरे.
सञ्चिच्चसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
८. उपस्सुतिसिक्खापदवण्णना
सुय्यतीति सुति, सद्दो, सुतिया समीपं उपस्सुतीति आह ‘‘सुतिसमीप’’न्ति, सद्दसमीपन्ति अत्थो. यत्थ पन ठितेन सक्का होति सद्दं सोतुं, तत्थ तिट्ठन्तो सद्दसमीपे तिट्ठति नामाति आह ‘‘यत्थ ठत्वा’’तिआदि. अथ वा उपेच्च सुय्यति एत्थाति उपस्सुति, ठानं, यं ठानं उपगतेन सक्का होति कथेन्तानं सद्दं सोतुं, तत्थाति एवम्पेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. तुरितगमनेपीति पच्छतो गच्छन्तस्स पुरतो गच्छन्तानं सद्दसवनत्थं सीघगमनेपि. ओहीयमानेपीति पुरतो गच्छन्तस्स पच्छतो गच्छन्तानं वचनसवनत्थं ओहीयमानेपि.
वूपसमिस्सामीति उपसमं गमिस्सामि, कलहं न करिस्सामि. अत्तानं परिमोचेस्सामीति मम अकारकभावं कथेत्वा अत्तानं परिमोचेस्सामि. सिया किरियन्ति कदाचि सोतुकामताय गमनवसेन समुट्ठानतो सिया किरियं. सिया अकिरियन्ति कदाचि ठितट्ठानं आगन्त्वा मन्तयमानानं अजानापनवसेन समुट्ठानतो सिया अकिरियं.
उपस्सुतिसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
९. कम्मप्पटिबाहनसिक्खापदवण्णना
धम्मिकानन्ति धम्मेन विनयेन सत्थुसासनेन कतत्ता धम्मो एतेसु अत्थीति धम्मिकानि, तेसं धम्मिकानं. कम्मानन्ति चतुन्नं सङ्घकम्मानं. तेनाह ‘‘धम्मेना’’तिआदि. तत्थ धम्मेनाति भूतेन वत्थुना. विनयेनाति चोदनाय चेव सारणाय च. सत्थुसासनेनाति ञत्तिसम्पदाय चेव अनुस्सवनासम्पदाय च. समग्गस्स सङ्घस्साति सीमट्ठकसङ्घं सोधेत्वा छन्दारहानं छन्दं आहरित्वा कत्तब्बत्ता कायेन चेव चित्तेन च एकीभूतस्स सङ्घस्स. तं तं वत्थुन्ति अवण्णभणनादिं तं तं वत्थु.
ओसारेन्ति सङ्घमज्झं एतेनाति ओसारणं. निस्सारेन्ति सङ्घम्हा एतेनाति निस्सारणं. भण्डुकम्मन्ति मुण्डकरणं, केसच्छेदनापुच्छनन्ति अत्थो. कम्ममेव लक्खणं कम्मलक्खणं. ओसारणादयो विय कम्मञ्च हुत्वा अञ्ञञ्च नामं न लभति, कम्ममेव हुत्वा लक्खीयतीति कम्मलक्खणन्ति अत्थो. ‘‘ओसारणं निस्सारण’’न्ति (परि. अट्ठ. ४९५-४९६) चेत्थ पदसिलिट्ठतायेतं वुत्तं. पठमं पन निस्सारणा होति, पच्छा ओसारणाति आह ‘‘तत्थ कण्टकसामणेरस्सा’’तिआदि. कण्टकसामणेरस्स नासना विय निस्सारणाति यथा कण्टकसामणेरस्स दण्डकम्मनासना निस्सारणा, तथा बुद्धस्स वा धम्मस्स वा सङ्घस्स वा अवण्णं भणतो, अकप्पियं ‘‘कप्पिय’’न्ति दीपयतो, मिच्छादिट्ठिकस्स अन्तग्गाहिकाय दिट्ठिया समन्नागतस्स अञ्ञस्सापि सामणेरस्स –
‘‘सङ्घं, भन्ते, पुच्छामि ‘अयं इत्थन्नामो सामणेरो बुद्धस्स वा धम्मस्स वा सङ्घस्स वा अवण्णवादी मिच्छादिट्ठिको, यं अञ्ञे सामणेरा लभन्ति दिरत्ततिरत्तं भिक्खूहि सद्धिं सहसेय्यं, तस्स अलाभाय निस्सारणा रुच्चति सङ्घस्सा’ति. दुतियम्पि…पे… ततियम्पि, भन्ते, सङ्घं पुच्छामि ‘अयं इत्थन्नामो सामणेरो…पे… रुच्चति सङ्घस्सा’ति, चर पिरे विनस्सा’’ति (परि. अट्ठ. ४९५-४९६) –
कत्तब्बनासना निस्सारणाति अत्थो. तादिसंयेव सम्मावत्तन्तं दिस्वा पवेसना ओसारणाति तादिसंयेव अपरेन समयेन ‘‘अहं, भन्ते, बालताय अञ्ञाणताय अलक्खिकताय एवं अकासिं, स्वाहं सङ्घं खमापेमी’’ति खमापेन्तं दिस्वा यावततियं याचापेत्वा –
‘‘सङ्घं, भन्ते, पुच्छामि ‘अयं इत्थन्नामो सामणेरो बुद्धस्स वा धम्मस्स वा सङ्घस्स वा अवण्णवादी मिच्छादिट्ठिको, यं अञ्ञे सामणेरा लभन्ति भिक्खूहि सद्धिं दिरत्ततिरत्तं सहसेय्यं, तस्स अलाभाय निस्सारितो, स्वायं इदानि सोरतो निवातवुत्ति लज्जिधम्मं ओक्कन्तो हिरोत्तप्पे पतिट्ठितो कतदण्डकम्मो अच्चयं देसेति, इमस्स सामणेरस्स यथा पुरे कायसम्भोगसामग्गिदानं रुच्चति सङ्घस्सा’ति. दुतियम्पि…पे… ततियम्पि, भन्ते, सङ्घं पुच्छामि…पे… रुच्चति सङ्घस्सा’’ति (परि. अट्ठ. ४९५-४९६) –
पवेसना ओसारणाति अत्थो.
केसच्छेदनापुच्छनन्ति सीमापरियापन्ने भिक्खू सन्निपातापेत्वा पब्बज्जापेक्खं तत्थ नेत्वा ‘‘सङ्घं, भन्ते, इमस्स दारकस्स भण्डुकम्मं आपुच्छामी’’ति तिक्खत्तुं वा द्विक्खत्तुं वा सकिं वा वचनं. इध च ‘‘इमस्स दारकस्स भण्डुकम्मं आपुच्छामा’’तिपि ‘‘इमस्स समणकरणं आपुच्छामा’’तिपि ‘‘इमस्स पब्बाजनं आपुच्छामा’’तिपि ‘‘अयं समणो होतुकामो’’तिपि ‘‘अयं पब्बजितुकामो’’तिपि वत्तुं वट्टतियेव.
मुखरस्साति मुखेन खरस्स. यं अवन्दियकम्मं अनुञ्ञातन्ति सम्बन्धो. ऊरुं विवरित्वा दस्सनादिवत्थूसूति –
‘‘तेन खो पन समयेन छब्बग्गिया भिक्खू भिक्खुनियो कद्दमोदकेन ओसिञ्चन्ति ‘अप्पेव नाम अम्हेसु सारज्जेय्यु’न्ति, कायं विवरित्वा भिक्खुनीनं दस्सेन्ति, ऊरुं विवरित्वा भिक्खुनीनं दस्सेन्ति, अङ्गजातं विवरित्वा भिक्खुनीनं दस्सेन्ति, भिक्खुनियो ओभासेन्ति, भिक्खुनीहि सद्धिं सम्पयोजेन्ति ‘अप्पेव नाम अम्हेसु सारज्जेय्यु’’’न्ति (चूळव. ४११) –
इमेसु वत्थूसु.
अच्छिन्नचीवरकादीनन्ति अच्छिन्नचीवरजिण्णचीवरनट्ठचीवरगिलानबहुस्सुतसङ्घभारनित्थरकादीनं. चीवरादीनीति चीवरभेसज्जसेनासनादीनि. परिभुञ्जितब्बानीति परिभुञ्जितब्बानि मूलतचपत्तअङ्कुरपुप्फफलादीनि. अपनेतब्बानिपि वत्थूनीति आवासकरणादिअत्थं हरितब्बानिपि छायूपगफलूपगरुक्खादीनि. तथारूपं वा धम्मिकं कतिकं करोन्तेहीति चीवरपिण्डपातत्थाय दिन्नतो आवासजग्गनादिकं तादिसं वा अञ्ञम्पि धम्मिकं कतिकं करोन्तेहि.
नेव सुत्तं आगच्छतीति न मातिका आगच्छति. नो सुत्तविभङ्गोति विनयोपि न पगुणो. ब्यञ्जनच्छायाय अत्थं पटिबाहतीति (चूळव. अट्ठ. २३३) ब्यञ्जनमत्तमेव गहेत्वा अत्थं पटिसेधेति. जातरूपरजतखेत्तवत्थुप्पटिग्गहणादीसु विनयधरेहि भिक्खूहि आपत्तिया कारियमाने दिस्वा ‘‘किं इमे आपत्तिया कारेथ, ननु ‘जातरूपरजतप्पटिग्गहणा पटिविरतो होती’ति (दी. नि. १.१०, १९४) एवं सुत्ते पटिविरतिमत्तमेव वुत्तं, नत्थि एत्थ आपत्ती’’ति वदति. अपरो धम्मकथिको सुत्तस्स आगतत्ता ओलम्बेत्वा निवासेन्तानं आपत्तिया आरोपियमानाय ‘‘किं इमेसं आपत्तिं आरोपेथ, ननु ‘परिमण्डलं निवासेस्सामीति सिक्खा करणीया’ति (पाचि. ५७६) एवं सिक्खाकरणमत्तमेव वुत्तं, नत्थि एत्थ आपत्ती’’ति वदति. उब्बाहिक विनिच्छयेति समथक्खन्धके वुत्तउब्बाहिकविनिच्छये ‘‘सीलवा होती’’तिआदिकाय हि दसङ्गसम्पत्तिया समन्नागते द्वे तयो भिक्खू उच्चिनित्वा विनिच्छयो उब्बाहिकविनिच्छयोति दट्ठब्बो.
पवारणप्पच्चुक्कड्ढनाति पवारणाय उक्कस्सना, उद्धं कड्ढनाति अत्थो. तिणवत्थारकसमथे सब्बसङ्गाहिकञत्ति चाति ‘‘सुणातु मे, भन्ते, सङ्घो, अम्हाकं भण्डनजातानं…पे… ठपेत्वा गिहिप्पटिसंयुत्त’’न्ति (चूळव. २१२-२१३) एवं तिणवत्थारकसमथे कता सब्बपठमा सब्बसङ्गाहिकञत्ति च.
अलाभाय परिसक्कनादिकेहीति चतुन्नं पच्चयानं अलाभत्थाय पयोगकरणादिकेहि. आदिसद्देन ‘‘अनत्थाय परिसक्कनं, अनावासाय परिसक्कनं, अक्कोसनपरिभासनं, भिक्खू भिक्खूहि भेदनं, बुद्धस्स अवण्णभणनं, धम्मस्स अवण्णभणनं, सङ्घस्स अवण्णभणन’’न्ति (चूळव. २६५) अवसेसं सत्तङ्गं सङ्गण्हाति. अट्ठहङ्गेहि समन्नागतस्साति अट्ठहि चेव अङ्गेहि एकेकेनपि अङ्गेन च समन्नागतस्स. असम्भोगकरणत्थन्ति तेन दिन्नस्स देय्यधम्मस्स अप्पटिग्गहणत्थं. पत्तनिक्कुज्जनवसेनाति कम्मवाचाय पत्तनिक्कुज्जनवसेन, न अधोमुखट्ठपनवसेन. पत्तुक्कुज्जनवसेनाति एत्थापि एसेव नयो. तस्सेवाति यो पत्तनिक्कुज्जनवसेन कतनिस्सारणो, तस्सेव उपासकस्स. सम्मावत्तन्तस्साति येन समन्नागतस्स पत्तुक्कुज्जनं, तेन समन्नागतस्स. साति यथावुत्ता निस्सारणा, ओसारणा च.
सूचियादिअप्पमत्तकं तंतदत्थिकानं विस्सज्जेति देतीति अप्पमत्तकविस्सज्जको. साटियग्गाहापकोति वस्सिकसाटियग्गाहापको. कम्मं करोन्ते आरामिके पेसनत्थाय दातब्बा सम्मुति आरामिकपेसकसम्मुति. एस नयो सामणेरपेसकसम्मुतीति एत्थापि.
तज्जनीयकम्मादीनं सत्तन्नन्ति तज्जनीयं, नियसं, पब्बाजनीयं, पटिसारणीयं, तिविधञ्च उक्खेपनीयन्ति तज्जनीयादीनं सत्तन्नं. अट्ठयावततियकाति भिक्खूनं वसेन चत्तारो, भिक्खुनीनं वसेन चत्तारोति अट्ठ सङ्घादिसेसा.
ञत्तिकम्मादिवसेनाति ञत्तिकम्मञत्तिदुतियकम्मञत्तिचतुत्थकम्मवसेन. ‘‘करियमानं दळ्हतरं होति, तस्मा कातब्ब’’न्ति एकच्चे वदन्ति. एवं पन सति कम्मसङ्करो होति, तस्मा न कातब्बन्ति पटिक्खित्तमेव. सचे पन अक्खरपरिहीनं वा पदपरिहीनं वा दुरुत्तपदं वा होति, तस्स सोधनत्थं पुनप्पुनं वत्तुं वट्टति. इदं अकुप्पकम्मस्स दळ्हीकम्मं होति, कुप्पकम्मे कम्मं हुत्वा तिट्ठति. सकलक्खणेनेवाति ञत्तिञ्च चतस्सो च कम्मवाचायो सावेत्वाव. न सेसकम्मवसेनाति अपलोकनकम्मादिना अवसेसकम्मवसेन न कातब्बं.
कम्मप्पटिबाहनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
१०. छन्दंअदत्वागमनसिक्खापदवण्णना
आरोचितं वत्थु अविनिच्छितन्ति आरोचितवत्थु आपत्तिकभावेन न विनिच्छितं. एत्थ च चोदकेन च चुदितकेन च अत्तनो कथा कथिता, अनुविज्जको सम्मतो, एत्तावता वत्थुमेव आरोचितं होतीति दट्ठब्बं. छन्दं अदत्वा उट्ठायासना पक्कमेय्याति ‘‘कथं इदं कम्मं कुप्पं अस्स, वग्गं अस्स, न करेय्या’’ति (पाचि. ४८१) इमिना अधिप्पायेन छन्दं अदत्वा निसिन्नासनतो उट्ठाय गच्छेय्य. तेनाह ‘‘यो भिक्खू’’तिआदि. किरियाकिरियन्ति एत्थ गमनं किरियं, छन्दस्स अदानं अकिरियं.
छन्दंअदत्वागमनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
११. दुब्बलसिक्खापदवण्णना
यथासन्थुतन्ति यथामित्तं. तेनाह ‘‘यो यो’’ति आदि. तत्थ मित्तसन्दिट्ठसम्भत्तवसेनाति मित्तसन्दिट्ठसम्भत्तानं वसेन. तत्थ मित्ता मित्ताव. सन्दिट्ठा तत्थ तत्थ सङ्गम्म दिट्ठमत्ता नातिदळ्हमित्ता. सम्भत्ता सुट्ठु भत्ता सिनेहवन्तो दळ्हमित्ताति दट्ठब्बा.
पञ्च गरुभण्डानीति रासिवसेन पञ्च गरुभण्डानि, सरूपवसेन पनेतानि बहूनि होन्ति. तेनाह ‘‘रासिवसेन पञ्च गरुभण्डानि वुत्तानी’’ति. आरामो (चूळव. अट्ठ. ३२१; वि. सङ्ग. अट्ठ. २२७) नाम पुप्फारामो वा फलारामो वा. आरामवत्थु नाम तेसंयेव आरामानं अत्थाय परिच्छिन्दित्वा ठपितोकासो, तेसु वा आरामेसु विनट्ठेसु तेसं पोराणकभूमिभागो. विहारो नाम यं किञ्चि पासादादिसेनासनं. विहारवत्थु नाम तस्स पतिट्ठानोकासो. मञ्चो नाम मसारको बुन्दिकाबद्धो, कुळीरपादको, आहच्चपादकोति इमेसं पुब्बे वुत्तानं चतुन्नं मञ्चानं अञ्ञतरो. पीठं नाम मसारकादीनंयेव चतुन्नं पीठानं अञ्ञतरं. भिसि नाम उण्णभिसिआदीनं पञ्चन्नं भिसीनं अञ्ञतरा. बिब्बोहनं नाम रुक्खतूललतातूलपोटकितूलानं अञ्ञतरेन पुण्णं. लोहकुम्भी नाम काळलोहेन वा तम्बलोहेन वा येन केनचि लोहेन कता कुम्भी. लोहभाणकादीसुपि एसेव नयो. एत्थ पन भाणकन्ति अरञ्जरो वुच्चति. वारकोति घटो. कटाहं कटाहमेव. वासिआदीसु, वल्लिआदीसु च दुविञ्ञेय्यं नाम नत्थि. एवं –
द्विसङ्गहानि द्वे होन्ति, ततियं चतुसङ्गहं;
चतुत्थं नवकोट्ठासं, पञ्चमं अट्ठभेदनं.
इति पञ्चहि रासीहि, पञ्चनिम्मललोचनो;
पञ्चवीसविधं नाथो, गरुभण्डं पकासयि. (चूळव. अट्ठ. ३२१; वि. सङ्ग. अट्ठ. २२७);
विस्सज्जेतुं वा विभजितुं वा न वट्टतीति मूलच्छेज्जवसेन विस्सज्जेतुं वा विभजितुं वा न वट्टन्ति. परिवत्तनवसेन पन विस्सज्जन्तस्स, विभजन्तस्स च अनापत्ति. तेनाह ‘‘थावरेना’’तिआदि. तत्थ थावरेन थावरन्ति आरामआरामवत्थुविहारविहारवत्थुना आरामं आरामवत्थुं विहारं विहारवत्थुं. इतरेनाति अथावरेन, पच्छिमरासित्तयेनाति वुत्तं होति. अकप्पियेनाति सुवण्णमयमञ्चादिना चेव अकप्पियभिसिबिब्बोहनेहि च. महग्घकप्पियेनाति दन्तमयमञ्चादिना चेव पावारादिना च. इतरन्ति अथावरं. कप्पियपरिवत्तनेन परिवत्तेतुन्ति यथा अकप्पियं न होति, एवं परिवत्तेतुं.
तत्रायं परिवत्तननयो (चूळव. अट्ठ. ३२१; वि. सङ्ग. अट्ठ. २२८) – सङ्घस्स नाळिकेरारामो दूरे होति, कप्पियकारकाव बहुतरं खादन्ति, यम्पि न खादन्ति, ततो सकटवेतनं दत्वा अप्पमेव आहरन्ति. अञ्ञेसं पन तस्सारामस्स अविदूरे गामवासीनं मनुस्सानं विहारस्स समीपे आरामो होति, ते सङ्घं उपसङ्कमित्वा सकेन आरामेन तं आरामं याचन्ति, सङ्घेन ‘‘रुच्चति सङ्घस्सा’’ति अपलोकेत्वा सम्पटिच्छितब्बो. सचेपि भिक्खूनं रुक्खसहस्सं होति, मनुस्सानं पञ्चसतानि, ‘‘तुम्हाकं आरामो खुद्दको’’ति न वत्तब्बं. किञ्चापि अयं खुद्दको, अथ खो इतरतो बहुतरं आयं देति. सचेपि समकमेव देति, एवम्पि इच्छितिच्छितक्खणे परिभुञ्जितुं सक्काति गहेतब्बमेव. सचे पन मनुस्सानं बहुतरा रुक्खा होन्ति, ‘‘ननु तुम्हाकं बहुतरा रुक्खा’’ति वत्तब्बं. सचे ‘‘अतिरेकं अम्हाकं पुञ्ञं होतु, सङ्घस्स देमा’’ति वदन्ति, जानापेत्वा सम्पटिच्छितुं वट्टति. भिक्खूनं रुक्खा फलधारिनो, मनुस्सानं रुक्खा न ताव फलं गण्हन्ति. किञ्चापि न गण्हन्ति, न चिरेन गण्हिस्सन्तीति सम्पटिच्छितब्बमेव. मनुस्सानं रुक्खा फलधारिनो, भिक्खूनं रुक्खा न ताव फलं गण्हन्ति, ‘‘ननु तुम्हाकं रुक्खा फलधारिनो’’ति वत्तब्बं. सचे ‘‘गण्हथ, भन्ते, अम्हाकं पुञ्ञं भविस्सती’’ति देन्ति, जानापेत्वा सम्पटिच्छितुं वट्टति. एवं आरामेन आरामो परिवत्तेतब्बो, एतेनेव नयेन आरामवत्थुपि विहारोपि विहारवत्थुपि आरामेन परिवत्तेतब्बं. आरामवत्थुना च महन्तेन वा खुद्दकेन वा आरामं आरामवत्थुं विहारं विहारवत्थुन्ति.
कथं विहारेन (चूळव. अट्ठ. ३२१; वि. सङ्ग. अट्ठ. २२८) विहारो परिवत्तेतब्बो? सङ्घस्स अन्तोगामे गेहं होति, मनुस्सानं विहारमज्झे पासादो, उभोपि अग्घेन समका. सचे मनुस्सा तेन पासादेन तं गेहं याचन्ति, सम्पटिच्छितुं वट्टति. भिक्खूनं चे महग्घतरं गेहं होति, ‘‘महग्घतरं अम्हाकं गेह’’न्ति वुत्ते ‘‘किञ्चापि महग्घतरं पब्बजितानं असारुप्पं, न सक्का तत्थ पब्बजितेहि वसितुं, इदं पन सारुप्पं, गण्हथा’’ति वदन्ति, एवम्पि सम्पटिच्छितुं वट्टति. सचे पन मनुस्सानं महग्घं होति ‘‘ननु तुम्हाकं गेहं महग्घ’’न्ति वत्तब्बं. ‘‘होतु, भन्ते, अम्हाकं पुञ्ञं भविस्सति, गण्हथा’’ति वुत्ते पन सम्पटिच्छितुं वट्टति. एवं विहारेन विहारो परिवत्तेतब्बो. एतेनेव नयेन विहारवत्थुपि आरामोपि आरामवत्थुपि विहारेन परिवत्तेतब्बं. विहारवत्थुना च महग्घेन वा अप्पग्घेन वा विहारं विहारवत्थुं आरामं आरामवत्थुं. एवं ताव थावरेन थावरपरिवत्तनं वेदितब्बं.
इतरेन इतरपरिवत्तने पन मञ्चपीठं महन्तं वा होतु, खुद्दकं वा (चूळव. अट्ठ. ३२१; वि. सङ्ग. अट्ठ. २२८), अन्तमसो चतुरङ्गुलपादकं गामदारकेहि पंस्वागारकेसु कीळन्तेहि कतम्पि सङ्घस्स दिन्नकालतो पट्ठाय गरुभण्डं होति. सचेपि राजा वा राजमहामत्तादयो वा एकप्पहारेनेव मञ्चसतं वा मञ्चसहस्सं वा देन्ति, सब्बे कप्पियमञ्चा सम्पटिच्छितब्बा, सम्पटिच्छित्वा वुड्ढप्पटिपाटिया ‘‘सङ्घिकपरिभोगेन परिभुञ्जथा’’ति दातब्बा, न पुग्गलिकपरिभोगेन दातब्बा. अतिरेकमञ्चे भण्डागारादीसु पञ्ञपेत्वा पत्तचीवरं निक्खिपित्वा परिभुञ्जितुम्पि वट्टति. बहिसीमाय ‘‘सङ्घस्स देमा’’ति दिन्नमञ्चो सङ्घत्थेरस्स वसनट्ठाने दातब्बो. तत्थ चे बहू मञ्चा होन्ति, मञ्चेन कम्मं नत्थि. यस्स वसनट्ठाने कम्मं अत्थि, तत्थ ‘‘सङ्घिकपरिभोगेन परिभुञ्जथा’’ति दातब्बो, न पुग्गलिकभोगेन. महग्घेन सतग्घनकेन वा सहस्सग्घनकेन वा मञ्चेन अञ्ञं मञ्चसतं लभति, परिवत्तेत्वा गहेतब्बं. न केवलं मञ्चेन मञ्चोयेव, आरामआरामवत्थुविहारविहारवत्थुपीठभिसिबिब्बोहनानिपि परिवत्तेतुं वट्टति. एसेव नयो पीठभिसिबिब्बोहनेसुपि. वरसेनासनादीनं संरक्खणत्थन्ति सचे दुब्भिक्खं होति, भिक्खू पिण्डपातेन न यापेन्ति, एत्थ राजरोगचोरभयानि, अञ्ञत्थ गच्छन्तानं विहारा पलुज्जन्ति, तालनाळिकेरादिके विनासेन्ति, सेनासनपच्चयं सन्धाय यापेतुं सक्का होति, एवरूपे काले वरसेनासनादीनं संरक्खणत्थं. लामकानि विस्सज्जेतुन्ति लामकं लामकं विस्सज्जेतुं, लामककोटिया विस्सज्जेतुन्ति अधिप्पायो. विस्सज्जेत्वा परिभुञ्जितुं वट्टतीति विस्सज्जेत्वा ततो लद्धयागुभत्तचीवरादीनि परिभुञ्जितुं वट्टति. काळलोहतम्बलोहकंसलोहवट्टलोहानन्ति एत्थ कंसलोहं, वट्टलोहञ्च कित्तिमलोहं. तीणि हि कित्तिमलोहानि कंसलोहं, वट्टलोहं, आरकूटन्ति. तत्थ तिपुतम्बे मिस्सेत्वा कतं कंसलोहं, सीततम्बे मिस्सेत्वा कतं वट्टलोहं, रसकतम्बे मिस्सेत्वा कतं आरकूटं. तेन वुत्तं ‘‘कंसलोहं, वट्टलोहञ्च कित्तिमलोह’’न्ति. ततो अतिरेकन्ति ततो अतिरेकग्गण्हनको.
सरकोति मज्झे मकुळं दस्सेत्वा मुखवट्टिवित्थतं कत्वा पिट्ठितो नामेत्वा कातब्बं एकं भाजनं. ‘‘सराव’’न्तिपि वदन्ति. आदिसद्देन कञ्चनकादीनं गिहिउपकरणानं गहणं. तानि हि खुद्दकानिपि गरुभण्डानेव गिहिउपकरणत्ताति. पि-सद्देन पगेव महन्तानीति दस्सेति. इमानि पन भाजनीयानि भिक्खूपकरणत्ताति अधिप्पायो. यथा च एतानि, एवं कुण्डिकापि भाजनीया. वक्खति हि ‘‘यथा च मत्तिकाभण्डे, एवं लोहभण्डेपि कुण्डिका भाजनीयकोट्ठासमेव भजती’’ति (कङ्खा. अट्ठ. दुब्बलसिक्खापदवण्णना). सङ्घिकपरिभोगेनाति आगन्तुकानं वुड्ढतरानं दत्वा परिभोगेन. गिहिविकटाति गिहीहि विकता पञ्ञत्ता, अत्तनो वा सन्तककरणेन विरूपं कता. पुग्गलिकपरिभोगेन न वट्टतीति आगन्तुकानं अदत्वा अत्तनो सन्तकं विय गहेत्वा परिहरित्वा परिभुञ्जितुं न वट्टति. पिप्फलिकोति कत्तरि. आरकण्टकं सूचिवेधकं. ताळं यन्तं. कत्तरयट्ठिवेधको कत्तरयट्ठिवलयं. यथा तथा घनकतं लोहन्ति लोहवट्टि लोहगुळो लोहपिण्डि लोहचक्कलिकन्ति एवं घनकतं लोहं. खीरपासाणमयानीति मुदुकखीरवण्णपासाणमयानि.
गिहिविकटानिपि न वट्टन्ति अनामासत्ता. पि-सद्देन पगेव सङ्घिकपरिभोगेन वा पुग्गलिकपरिभोगेन वाति दस्सेति. सेनासनपरिभोगो पन सब्बकप्पियो. तस्मा जातरूपादिमया सब्बेपि सेनासनपरिक्खारा आमासा. तेनाह ‘‘सेनासनपरिभोगे पना’’तिआदि.
सेसाति ततो महत्तरी वासि. या पनाति या कुदारी पन. कुदालो अन्तमसो चतुरङ्गुलमत्तोपि गरुभण्डमेव. निखादनं चतुरस्समुखं वा होतु, दोणिमुखं वा वङ्कं वा उजुकं वा, अन्तमसो सम्मुञ्जनिदण्डकवेधनम्पि दण्डबन्धं चे, गरुभण्डमेव. तेनाह ‘‘कुदालो दण्डबन्धनिखादनं वा अगरुभण्डं नाम नत्थी’’ति. सिपाटिका नाम खुरकोसो. सिखरं पन दण्डबन्धनिखादनं अनुलोमेतीति आह ‘‘सिखरम्पि निखादनेनेव सङ्गहित’’न्ति. सचे तम्पि पन अदण्डकं फलमत्तं, भाजनीयं. उपक्खरेति वासिआदिभण्डानि.
पत्तबन्धको नाम पत्तस्स गण्ठिकादिकारको. ‘‘पटिमासुवण्णादिपत्तकारको’’तिपि वदन्ति. तिपुच्छेदनकसत्थं, सुवण्णच्छेदनकसत्थं, कतपरिकम्मचम्मच्छिन्दनकखुद्दकसत्थन्ति इमानि चेत्थ तीणि पिप्फलिकं अनुलोमेन्तीति आह ‘‘अयं पन विसेसो’’तिआदि. इतरानीति महाकत्तरिआदीनि.
अड्ढबाहुप्पमाणाति (सारत्थ. टी. चूळवग्ग ३.३२१) कप्परतो पट्ठाय याव अंसकूटप्पमाणा, विदत्थिचतुरङ्गुलप्पमाणाति वुत्तं होति. तत्थजातकाति सङ्घिकभूमियं जाता. आरक्खसंविधानेन रक्खितत्ता रक्खिता च सा मञ्जूसादीसु पक्खित्तं विय यथा तं न नस्सति, एवं गोपनतो गोपिता चाति रक्खितगोपिता. तत्थजातकापि पन अरक्खिता गरुभण्डमेव न होति. ‘‘सङ्घकम्मे च चेतियकम्मे च कते’’ति इमिना सङ्घसन्तकेन चेतियसन्तकं रक्खितुं, परिवत्तितुञ्च वट्टतीति दीपेति. सुत्तं पनाति वट्टितञ्चेव अवट्टितञ्च सुत्तं.
अट्ठङ्गुलसूचिदण्डमत्तोति अन्तमसो दीघसो अट्ठङ्गुलमत्तो, परिणाहतो सीहळपण्णसूचिदण्डमत्तो. एत्थाति वेळुभण्डे. दड्ढं गेहं येसं तेति दड्ढगेहा. न वारेतब्बाति ‘‘मा गण्हित्वा गच्छथा’’ति न निसेधेतब्बा. देसन्तरगतेन सम्पत्तविहारे सङ्घिकावासे ठपेतब्बा.
अवसेसञ्च छदनतिणन्ति मुञ्जपब्बजेहि अवसेसं यं किञ्चि छदनतिणं. यत्थ पन तिणं नत्थि, तत्थ पण्णेहि छादेन्ति (चूळव. अट्ठ. ३२१). तस्मा पण्णम्पि तिणेनेव सङ्गहितन्ति आह ‘‘छदनतिणसङ्खेपगतेसू’’तिआदि. अट्ठङ्गुलप्पमाणोपीति वित्थारतो अट्ठङ्गुलप्पमाणो. लिखितपोत्थको पन गरुभण्डं न होति.
वेळुम्हि वुत्तप्पमाणोति ‘‘अट्ठङ्गुलसूचिदण्डकमत्तोपी’’ति वेळुभण्डे वुत्तप्पमाणो. सङ्घस्स दिन्नो वाति दारुदुल्लभट्ठाने सङ्घस्स दिन्नो वा. कुरुन्दियं वुत्तक्कमेन दारुभण्डविनिच्छयं वत्वा इदानि महाअट्ठकथायं वुत्तक्कमेन वत्तुं ‘‘अपिचा’’तिआदिमाह. आसन्दिकादीनीति एत्थ आसन्दिकोति चतुरस्सपीठं वुच्चति. ‘‘उच्चकम्पि आसन्दिक’’न्ति वचनतो एकतोभागेन दीघपीठमेव हि अट्ठङ्गुलपादकं वट्टति. चतुरस्सासन्दिको पन पमाणातिक्कन्तोपि वट्ठतीति वेदितब्बो. आदिसद्देन ‘‘सत्तङ्गो, भद्दपीठकं, एळकपादकपीठं, आमलकवट्टकपीठं, फलकं, कोच्छं, पलालपीठक’’न्ति (चूळव. अट्ठ. ३२१) इमे सङ्गण्हन्तीति वेदितब्बं. तेनाह ‘‘अन्तमसो’’तिआदि. पण्णेहि वाति कदलिपण्णादीहि वा. ब्यग्घचम्मोनद्धम्पि वाळरूपपरिक्खित्तं रतनपरिसिब्बितं कोच्छकं गरुभण्डमेव.
घट्टनफलकं नाम यत्थ ठपेत्वा रजितचीवरं हत्थेन घट्टेन्ति. घट्टनमुग्गरो नाम अनुवातादिघट्टनकोति वदन्ति. दण्डमुग्गरो नाम येन रजितचीवरं पोथेन्ति. अम्बणन्ति फलकेहि पोक्खरणी विय कतं पानीयभाजनं. रजनदोणीति पक्करजनं आकिरित्वा ठपनभाजनं.
अकप्पियचम्मन्ति सीहादीनं चम्मं. ‘‘भूमत्थरणं कातुं वट्टती’’ति इदं अकप्पियचम्मं सन्धाय वुत्तं. ‘‘पच्चत्थरणगतिक’’न्ति इमिना मञ्चपीठेपि अत्थरितुं वट्टतीति दीपेति. पावारादिपच्चत्थरणम्पि गरुभण्डन्ति एके. नोति अपरे. वीमंसित्वा गहेतब्बं. कप्पियचम्मानीति मिगादीनं चम्मानि.
सब्बं चक्कयुत्तयानन्ति रथसकटादिकं सब्बचक्कयुत्तयानं. विसङ्खरितचक्कं पन यानं भाजनीयं. अनुञ्ञातवासि नाम या सिपाटिकाय पक्खिपित्वा परिहरितुं सक्काति वुत्ता. मुट्ठिपण्णन्ति तालपत्तं. तञ्हि मुट्ठिना गहेत्वा परिहरन्तीति ‘‘मुट्ठिपण्ण’’न्ति वुच्चति. मुट्ठिपण्णन्ति छत्तच्छदनपण्णमेवाति केचि. अरणिसहितन्ति अरणियुगळं, उत्तरारणी, अधरारणीति अरणिद्वयन्ति अत्थो.
फातिकम्मं कत्वाति अन्तमसो तंअग्घनकवालिकायपि थावरं वड्ढिकम्मं कत्वा. फातिकम्मं अकत्वा गण्हन्तेन तत्थेव वलञ्जेतब्बो. गमनकाले सङ्घिके आवासे ठपेत्वा गन्तब्बं. असतिया गहेत्वा गतेन पहिणित्वा दातब्बो. देसन्तरगतेन सम्पत्तविहारे सङ्घिकावासे ठपेतब्बो. एत्थाति मत्तिकाभण्डे. कुण्डिकाति अयोकुण्डिका चेव तम्बलोहकुण्डिका च. भाजनीयकोट्ठासमेव भजतीति भाजनीयपक्खमेव सेवति, न तु गरुभण्डन्ति अत्थो. कञ्चनको पन गरुभण्डमेवाति अधिप्पायो. इतरन्ति गरुभण्डं.
दुब्बलसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
१२. परिणामनसिक्खापदवण्णना
द्वादसमे न किञ्चि वत्तब्बं अत्थि.
परिणामनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
सहधम्मिकवग्गो अट्ठमो.