९. रतनवग्गो

१. अन्तेपुरसिक्खापदवण्णना

अनिक्खन्तराजके अनिग्गतरतनकेति एत्थ ‘‘सयनिघरे’’ति पाठसेसो दट्ठब्बोति आह ‘‘अनिक्खन्तो राजा इतो’’तिआदि. तत्थ इतोति सयनिघरतो. सयनिघरेति सयनीयघरे. यत्थ रञ्ञो सयनं पञ्ञत्तं होति, अन्तमसो साणिपाकारपरिक्खित्तम्पि, तस्मिन्ति वुत्तं होति. रतिजननट्ठेन रतनं, हत्थिआदि. इध पन इत्थिरतनं अधिप्पेतन्ति आह ‘‘रतनं वुच्चति महेसी’’ति.

उभोसूति राजमहेसीसु. किरियाकिरियन्ति एत्थ इन्दखीलातिक्कमो किरियं, अप्पटिसंविदितं अकिरियन्ति दट्ठब्बं.

अन्तेपुरसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

२. रतनसिक्खापदवण्णना

मुत्तादिदसविधन्ति ‘‘मुत्ता मणि वेळुरियो सङ्खो सिला पवाळं रजतं जातरूपं लोहितङ्को मसारगल्ल’’न्ति (पाचि. ५०६) दसविधं रतनं. अज्झावसथेति गेहे. तेनाह ‘‘परिक्खित्तस्सा’’तिआदि, परिक्खित्तस्स आवसथस्साति अत्थो. आवसथोति चेत्थ अन्तोगामे निविट्ठगेहं अधिप्पेतं. आरामे निविट्ठगेहं पन अज्झारामग्गहणेनेव गहितं. ‘‘आवसथोति चेत्थ अन्तोआरामे वा होतु, अञ्ञत्थ वा, अत्तनो वसनट्ठानं वुच्चती’’ति (सारत्थ. टी. पाचित्तिय ३.५०६) केचि. सब्बेसम्पि अत्थाय दुक्कटमेवाति अत्तनो वा तेसं सङ्घादीनं वा अत्थाय उग्गण्हन्तस्स वा उग्गण्हापेन्तस्स वा दुक्कटमेव. सचे पन मातापितूनं सन्तकं अवस्सं पटिसामेतब्बं कप्पियभण्डं होति, अत्तनो अत्थाय गहेत्वा पटिसामेतब्बन्ति आह ‘‘तादिसं पना’’तिआदि. तादिसन्ति यं मातापितूनं सन्तकं अवस्सं पटिसामेतब्बं कप्पियभण्डं, तादिसं. छन्देनपि भयेनपीति वड्ढकिआदीसु छन्देनपि, राजवल्लभेसु भयेनपि.

तादिसे ठानेति महाविहारसदिसस्स महारामस्स पाकारपरिक्खित्ते परिवेणे. सञ्ञाणं कत्वाति ‘‘एत्तका कहापणा’’तिआदिना रूपेन वा लञ्छनादिनिमित्तेन वा सञ्ञाणं कत्वा, सल्लक्खेत्वाति अत्थो. पतिरूपानं भिक्खूनं हत्थेति लज्जीनं कुक्कुच्चकानं भिक्खूनं हत्थे. लोलजातिकानञ्हि हत्थे ठपेतुं न लब्भति. नेव पक्कमतीति नेव तम्हा आवासा पक्कमति. ‘‘थावरं सेनासनं वा’’तिआदिना अत्तनो चीवरादिमूलं न कातब्बन्ति (पाचि. अट्ठ. ५०६) दस्सेति. तं दस्सेत्वाति यं थावरसेनासनादि कतं, तं उपासक तव सन्तकेन इदं नाम कतन्ति एवं दस्सेत्वा. समादपेत्वाति अञ्ञं समादपेत्वा, ‘‘उद्दिस्स अरिया तिट्ठन्ति, एसा अरियान याचना’’ति वुत्तनयेन याचित्वाति अत्थो.

अनुञ्ञातट्ठानेति अज्झारामअज्झावसथे. आमासन्ति आमसितब्बञ्चेव पटिसामेतब्बञ्च वत्थादि.

रतनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

३. विकालगामप्पवेसनसिक्खापदवण्णना

चारित्तेति चारित्तसिक्खापदे. उपचारन्ति दुतियलेड्डुपातं. अञ्ञं गामं गच्छन्तानं पुन आपुच्छनकिच्चं नत्थीति उस्साहं अप्पटिप्पस्सम्भेत्वा अञ्ञं गामं गच्छन्तानं गामसतम्पि होतु, पुन आपुच्छनकिच्चं नत्थीति अत्थो. तेनाह ‘‘सचे पना’’तिआदि. उस्साहन्ति गामप्पविसनुस्साहं. अन्तरारामादीसु (पाचि. अट्ठ. ५१५) न केवलं अनापुच्छा गच्छन्तस्सेव, कायबन्धनं अबन्धित्वा सङ्घाटिं अपारुपित्वा गच्छन्तस्सापि अनापत्ति. आपदासूति सीहो वा ब्यग्घो वा आगच्छति, मेघो वा उट्ठेति, अञ्ञो वा कोचि उपद्दवो उप्पज्जति, अनापत्ति. एवरूपासु आपदासु बहिगामतो अन्तोगामं पविसितुं वट्टति.

विकालगामप्पवेसनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

४. सूचिघरसिक्खापदवण्णना

तं अस्स अत्थीति (सारत्थ. टी. पाचित्तिय ३.५१७) पठमं भिन्दित्वा पच्छा देसेतब्बत्ता तं भेदनकं अस्स पाचित्तियस्स अत्थीति.

अरणिकेति अरणिधनुके. विधेति वेधके. वासिजटेति वासिदण्डके च.

सूचिघरसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

५. मञ्चपीठसिक्खापदवण्णना

अट्ठङ्गुलपादकन्ति भावनपुंसकनिद्देसो. ‘‘छेदनकं भेदनकसदिसमेवा’’ति इमिना ‘‘छेदनमेव छेदनकं, तं अस्स अत्थीति छेदनक’’न्ति इममत्थं अतिदिसति.

यथा पमाणमेव उपरि दिस्सति, एवं निखणित्वा वाति सचे पन न छिन्दितुकामो होति, यथा पमाणमेव उपरि दिस्सति, एवं भूमियं निखणित्वा वा. अट्टकं वा बन्धित्वाति उक्खिपित्वा तुलासङ्घाते ठपेत्वा अट्टं कत्वा.

मञ्चपीठसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

६. तूलोनद्धसिक्खापदवण्णना

चिमिलिकं पत्थरित्वा तूलं पक्खिपित्वाति मञ्चपीठानं उपरि चिमिलिकं पत्थरित्वा तस्स उपरि तूलं पक्खिपित्वाति अत्थो. उपरि चिमिलिकायाति उपरिमभागे चिमिलिकाय.

सीसप्पमाणन्ति (चूळव. अट्ठ. २९७; सारत्थ. टी. चूळवग्ग ३.२९७) यत्थ गलवाटकतो पट्ठाय सब्बसीसं उपदहन्ति, तं सीसप्पमाणं. तञ्च उक्कट्ठपरिच्छेदतो तिरियं मुट्ठिरतनं होति, दीघतो द्विरतनन्ति दस्सेतुं ‘‘यस्स वित्थारतो तीसु कोणेसू’’तिआदिमाह. द्विन्नं अन्तरं विदत्थि चतुरङ्गुलं होतीति द्विन्नं कोणानं अन्तरं मिनियमानं विदत्थि चेव चतुरङ्गुलञ्च होति. मज्झे मुट्ठिरतनन्ति बिब्बोहनस्स मज्झं तिरियतो मुट्ठिरतनप्पमाणं होति. अयञ्हि सीसप्पमाणस्स उक्कट्ठपरिच्छेदो. ततो उद्धं न वट्टति, हेट्ठा वट्टति. अगिलानस्स सीसूपधानञ्च पादूपधानञ्चाति द्वयमेव वट्टति. गिलानस्स बिब्बोहनानि सन्थरित्वा उपरि पच्चत्थरणं दत्वा निपज्जितुम्पि वट्टति.

तूलोनद्धसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

७. निसीदनसिक्खापदवण्णना

सत्तमं उत्तानमेव.

निसीदनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

८. कण्डुप्पटिच्छादिसिक्खापदवण्णना

अधोनाभिउब्भजाणुमण्डलन्ति नाभिया हेट्ठा जाणुमण्डलानं उपरि. कण्डुपीळकअस्सावथुल्लकच्छाबाधानन्ति एत्थ कण्डूति कच्छु. पीळकाति लोहिततुण्डिका सुखुमपीळका. अस्सावोति अरिसभगन्दलमधुमेहानं वसेन असुचिपग्घरणं. थुल्लकच्छाबाधोति महापीळकाबाधो वुच्चति.

कण्डुप्पटिच्छादिसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

९-१०. वस्सिकसाटिकनन्दसिक्खापदवण्णना

नवमं दसमञ्च उत्तानमेव.

वस्सिकसाटिकनन्दसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

रतनवग्गो नवमो.

इति कङ्खावितरणिया पातिमोक्खवण्णनाय

विनयत्थमञ्जूसायं लीनत्थप्पकासनियं

पाचित्तियवण्णना निट्ठिता.