पाचित्तियकण्डं

१. मुसावादवग्गो

१. मुसावादसिक्खापदवण्णना

सम्पजानमुसावादेति एत्थ मुसाति अभूतं अतच्छं वत्थु, वादोति तस्स भूततो तच्छतो विञ्ञापनं, सम्पजानस्स मुसावादो सम्पजानमुसावादो, तस्मिं सम्पजानमुसावादेति अत्थो. तेनाह ‘‘पुब्बे’’तिआदि. सो च पन मुसावादो पुब्बभागक्खणे, तङ्खणे च विजानन्तस्स होति ‘‘पुब्बेवस्स होति ‘मुसा भणिस्स’न्ति, भणन्तस्स होति ‘मुसा भणामी’’’ति (पाचि. ४) वुत्तत्ताति आह ‘‘पुब्बेपि जानित्वा वचनक्खणेपि जानन्तस्सा’’ति. एतञ्हि द्वयं अङ्गभूतं, इतरं पन होतु वा, मा वा, अकारणमेतं. ननु चेतं भणनमेव ञायतीति आह ‘‘भणनञ्च नामा’’तिआदि. अभूतस्साति अतच्छस्स.

हत्थकं सक्यपुत्तन्ति एत्थ हत्थकोति तस्स थेरस्स नामं. सक्यानं पुत्तोति सक्यपुत्तो. बुद्धकाले किर सक्यकुलतो असीति पुरिससहस्सानि पब्बजिंसु, तेसं सो अञ्ञतरो. अवजानित्वा पटिजाननादिवत्थुस्मिन्ति एत्थ अवजानित्वा पटिजाननं नाम तित्थियेहि सद्धिं कथेन्तो अत्तनो वादे कञ्चि दोसं सल्लक्खेन्तो ‘‘नायं मम वादो’’ति अवजानित्वा पुन कथेन्तो कथेन्तो निद्दोसतं सल्लक्खेत्वा ‘‘ममेव अयं वादो’’ति पटिजानाति. आदिसद्देन पटिजानित्वा अवजाननं, अञ्ञेनञ्ञं पटिचरणं, सम्पजानमुसाभासनं, सङ्केतं कत्वा विसंवादकरणञ्च सङ्गण्हाति. इदानि आपत्तिभेददस्सनत्थं ‘‘उत्तरिमनुस्सधम्मारोचनत्थ’’न्तिआदि वुत्तं.

अनुपधारेत्वा सहसा भणन्तस्साति अवीमंसित्वा वेगेन दिट्ठम्पि ‘‘अदिट्ठं मे’’तिआदिना भणन्तस्स. ‘‘अञ्ञं भणिस्सामी’’ति अञ्ञं भणन्तस्साति यो मन्दत्ता मोमूहत्ता पक्खलन्तो ‘‘चीवर’’न्ति वत्तब्बे ‘‘चीर’’न्तिआदीनि भणति, अयं ‘‘अञ्ञं भणिस्सामी’’ति अञ्ञं भणति नाम. यो पन सामणेरेन ‘‘अपि, भन्ते, मय्हं उपज्झायं पस्सित्था’’ति वुत्तो केळिं कुरुमानो ‘‘तव उपज्झायो दारुसकटं योजेत्वा गतो भविस्सती’’ति वा सिङ्गालसद्दं सुत्वा ‘‘कस्सायं सद्दो’’ति वुत्तो ‘‘मातुया ते यानेन गच्छन्तिया कद्दमे लग्गचक्कं उद्धरन्तानं अयं सद्दो’’ति वा एवं नेव दवा, न रवा अञ्ञं भणति, सो आपत्तिं आपज्जतियेव. अञ्ञा पूरणकथा नाम होति – एको गामे थोकं तेलं लभित्वा विहारं आगतो सामणेरं भणति ‘‘त्वं अज्ज कुहिं गतो, गामो एकतेलो अहोसी’’ति वा, पच्छिकाय ठपितं पूवखण्डं लभित्वा ‘‘अज्ज गामे पच्छिकाहि पूवे चारेसु’’न्ति वा, अयं मुसावादोव होति. विसंवादनपुरेक्खारताति विसं वादेन्ति एतेनाति विसंवादनं, वञ्चनाधिप्पायवसप्पवत्तं चित्तं, तस्स पुरेक्खारता विसंवादनपुरेक्खारता, विसंवादनचित्तस्स पुरतो करणन्ति अत्थो.

मुसावादसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

२. ओमसवादसिक्खापदवण्णना

ओमसवादेति खुंसनगरहणवचने. यस्मा पन तं नेव कण्णसुखं, न हदयसुखं, तस्मा तेन कण्णञ्चेव हदयञ्च विज्झतीति आह ‘‘ओविज्झनवचने’’ति, जातिआदीहि घटेत्वा वचनेति वुत्तं होति. तेनाह ‘‘जातिनामा’’तिआदि. तत्थ जाति नाम ब्राह्मणादि उक्कट्ठा चेव चण्डालादि हीना च जाति. नामं नाम अवकण्णकादि हीनञ्चेव बुद्धरक्खितादि उक्कट्ठञ्च नामं. गोत्तं नाम कोसियादि हीनञ्चेव गोतमादि उक्कट्ठञ्च गोत्तं. कम्मं नाम पुप्फछड्डकादि हीनञ्चेव कसिवणिज्जादि उक्कट्ठञ्च कम्मं. सिप्पं नाम नळकारादि हीनञ्चेव मुद्दागणनादि उक्कट्ठञ्च सिप्पं. आबाधो नाम सब्बोपि रोगो हीनोयेव. अथ वा मधुमेहो उक्कट्ठो, सेसो हीनोति वेदितब्बो. लिङ्गं नाम अतिदीघादि हीनञ्चेव नातिदीघादि उक्कट्ठञ्च लिङ्गं. किलेसो नाम रागादिको सब्बोपि किलेसो. आपत्ति नाम सोतापत्तादिका उक्कट्ठा चेव पाराजिकादि अनुक्कट्ठा च आपत्ति. अक्कोसो नाम ‘‘ओट्ठोसी’’तिआदिको हीनो चेव ‘‘पण्डितोसी’’तिआदिको (पाचि. १५) उक्कट्ठो च अक्कोसो.

यथा तथाति पाळिआगतानागतपदानं येन केनचि आकारेन. इमस्मिं सिक्खापदे ठपेत्वा भिक्खुं भिक्खुनिआदयो सब्बे सत्ता अनुपसम्पन्नट्ठाने ठिताति आह ‘‘इध चा’’तिआदि. दवकम्यता नाम केळिहसाधिप्पायता. सब्बत्थाति उपसम्पन्नानुपसम्पन्नेसु चेव पाळिआगतानागतपदेसु चाति सब्बत्थ. अत्थधम्मअनुसासनिपुरेक्खारानन्ति एत्थ ‘‘चण्डालोसी’’तिआदिकाय पाळिया अत्थं वण्णेन्तो अत्थपुरेक्खारो नाम. पाळिं वाचेन्तो धम्मपुरेक्खारो नाम. अनुसिट्ठियं ठत्वा ‘‘इदानिपि चण्डालोसि, पापं मा अकासि. मा तमोतमपरायणो अहोसी’’तिआदिना (पाचि. अट्ठ. ३५) नयेन कथेन्तो अनुसासनिपुरेक्खारो नामाति वेदितब्बो.

ओमसवादसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

३. पेसुञ्ञसिक्खापदवण्णना

भिक्खुपेसुञ्ञेति पिसतीति पिसुणा, याय वाचाय समग्गे सत्ते अवयवभूते वग्गे भिन्ने करोति, सा वाचा पिसुणा, पिसुणा एव पेसुञ्ञं, ताय वाचाय समन्नागतो पिसुणो, तस्स कम्मं पेसुञ्ञं, भिक्खुस्स पेसुञ्ञं भिक्खुपेसुञ्ञं, तस्मिं भिक्खुपेसुञ्ञे, भिक्खुतो सुत्वा भिक्खुना, भिक्खुस्स वा उपसंहटपेसुञ्ञेति अत्थो. तेनाह ‘‘जातिआदीही’’तिआदि. तञ्च खो द्वीहि कारणेहि उपसंहरतीति आह ‘‘भिक्खुनो पियकम्यताय वा’’तिआदि. तत्थ भिक्खुनो पियकम्यतायाति यस्स तं भासति, तस्स भिक्खुनो ‘‘एवमहं एतस्स पियो भविस्सामी’’ति अत्तनो पियभावं पत्थयमानताय. भेदाधिप्पायेनाति ‘‘एवमयं तेन सद्धिं भिज्जिस्सती’’ति परस्स परेन भेदं इच्छन्तेन. अथ वा पियसुञ्ञकरणतो पेसुञ्ञं (सारत्थ. टी. पाचित्तिय ३.३६) निरुत्तिनयेन, याय वाचाय यस्स तं भासति, तस्स हदये अत्तनो पियभावं, परस्स च सुञ्ञभावं करोति, सा वाचा, ‘‘भिक्खुस्स पेसुञ्ञं भिक्खुपेसुञ्ञ’’न्तिआदिना एवम्पेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. ‘‘वुत्तनयेनेवाति ‘‘जातिआदीहि अक्कोसवत्थूही’’तिआदिना वुत्तनयेन.

पाळिमुत्तकअक्कोसूपसंहारेति ‘‘चोरोसी’’तिआदिना अक्कोसस्स उपसंहारे. ‘‘अनक्कोसवत्थुभूतं पन पेसुञ्ञकरं तस्स किरियं, वचनं वा पियकम्यताय उपसंहरन्तस्स किञ्चापि इमिना सिक्खापदेन आपत्ति न दिस्सति, तथापि दुक्कटेन भवितब्ब’’न्ति (सारत्थ. टी. पाचित्तिय ३.३६) वदन्ति. पापगरहिताय वदन्तस्साति एकं अक्कोसन्तं, एकञ्च खमन्तं दिस्वा ‘‘अहो निल्लज्जो, ईदिसम्पि नाम भवन्तं पुन वत्तब्बं मञ्ञिस्सती’’ति एवं केवलं पापगरहिताय भणन्तस्स.

पेसुञ्ञसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

४. पदसोधम्मसिक्खापदवण्णना

पदसो धम्मं वाचेय्याति एकतो पदं पदं धम्मं वाचेय्य, कोट्ठासं कोट्ठासं वाचेय्याति अत्थो. यस्मा न केवलं तिस्सो सङ्गीतियो आरुळ्हधम्मंयेव पदसो वाचेन्तस्स आपत्ति, तस्मा ‘‘सङ्गीतित्तयं अनारुळ्हम्पी’’तिआदि वुत्तं. आदि-सद्देन (पाचि. अट्ठ. ४५) सीलूपदेस धुतङ्गपञ्हआरम्मणकथा बुद्धिकदण्डकञ्ञाणवत्थुअसुभकथादीनं गहणं. मेण्डकमिलिन्दपञ्हेसु थेरस्स सकप्पटिभाने अनापत्ति. यं रञ्ञो सञ्ञापनत्थं आहरित्वा वुत्तं, तत्थ आपत्ति. वण्णपिटकअङ्गुलिमालपिटकरट्ठपालगज्जितआळवकगज्जितगूळ्हमग्गगूळ्हवेस्सन्तरगूळ्हविनयवेदल्लपिटकादीनि पन अबुद्धवचनानियेव.

यस्मा पन तं पदं चतुब्बिधं होति, तस्मा तं दस्सेतुं ‘‘पदानुपदअन्वक्खरानुब्यञ्जनेसू’’ति वुत्तं. तत्थ पदन्ति एको गाथापादो अधिप्पेतो. अनुपदन्ति दुतियपादो. अन्वक्खरन्ति एकेकं अक्खरं. अनुब्यञ्जनन्ति पुरिमब्यञ्जनेन सदिसं पच्छाब्यञ्जनं. यं किञ्चि वा एकं अक्खरं अन्वक्खरं. अक्खरसमूहो अनुब्यञ्जनं. अक्खरानुब्यञ्जनसमूहो पदं. पठमं पदं पदमेव, दुतियं अनुपदन्ति एवमेत्थ नानाकरणं वेदितब्बं. एतेसु पदादीसु यं कञ्चि कोट्ठासं भिक्खुञ्च भिक्खुनिञ्च ठपेत्वा अवसेसपुग्गलेहि सद्धिं एकतो भणन्तस्स पदादिगणनाय पाचित्तियन्ति सम्बन्धो.

एत्थ गाथाबन्धेसु (पाचि. अट्ठ. ४५) ताव ‘‘मनोपुब्बङ्गमा धम्मा’’ति (ध. प. १, २) एकमेकं पदं सामणेरेन सद्धिं एकतो आरभित्वा एकतोयेव निट्ठापेन्तस्स पदगणनाय पाचित्तियं. थेरेन ‘‘मनोपुब्बङ्गमा धम्मा’’ति वुत्ते तं पदं अपापुणित्वा ‘‘मनोसेट्ठा मनोमया’’ति वचनकाले पत्तेन सामणेरेन एकतो भणन्तस्स अनुपदगणनाय. ‘‘रूपं अनिच्च’’न्तिआदि (म. नि. १.३५३, ३५६) वचनकाले तेन सद्धिं ‘‘रू’’ कारमत्तमेव वाचेन्तस्स अन्वक्खरगणनाय. एस नयो गाथाबन्धेपि. ‘‘रूपं, भिक्खवे, अनिच्चं, वेदना अनिच्चा’’ति (म. नि. १.३५३, ३५६) इमं सुत्तं वाचयमानो थेरेन ‘‘रूपं अनिच्च’’न्ति वुच्चमाने सामणेरो सीघपञ्ञताय ‘‘वेदना अनिच्चा’’ति इमं अनिच्चपदं थेरस्स ‘‘रूपं अनिच्च’’न्ति एतेन अनिच्चपदेन सद्धिं एकतो भणन्तो वाचं निच्छारेति, एवं वाचेन्तस्स अनुब्यञ्जनगणनाय पाचित्तियन्ति वेदितब्बं.

तिकपाचित्तियन्ति अनुपसम्पन्ने अनुपसम्पन्नसञ्ञिवेमतिकउपसम्पन्नसञ्ञीनं वसेन तीणि पाचित्तियानि. अनुपसम्पन्नेन सद्धिं एकतो उद्देसग्गहणे एकतो भणन्तस्स अनापत्तीति सम्बन्धो. एस नयो ‘‘सज्झायकरणे, तस्स सन्तिके उद्देसग्गहणे’’ति एत्थापि. तत्रायं विनिच्छयो – उपसम्पन्नो च अनुपसम्पन्नो च निसीदित्वा उद्दिसापेन्ति. आचरियो ‘‘निसिन्नानं भणामी’’ति तेहि सद्धिं एकतो वदति, आचरियस्सेव आपत्ति. अनुपसम्पन्नेन सद्धिं गण्हन्तस्स अनापत्ति. द्वेपि ठिता गण्हन्ति, एसेव नयो. दहरभिक्खु निसिन्नो, सामणेरो ठितो, ‘‘निसिन्नस्स भणामी’’ति भणतो अनापत्ति. सचे दहरो तिट्ठति, इतरो निसीदति, ‘‘ठितस्स भणामी’’ति भणतोपि अनापत्ति. सचे बहूनं भिक्खूनं अन्तरे एको सामणेरो निसिन्नो होति, तस्मिं निसिन्ने पदसो धम्मं वाचेन्तस्स अचित्तका आपत्ति. सचे सामणेरो उपचारं मुञ्चित्वा ठितो वा निसिन्नो वा होति, येसं वाचेति, तेसु अपरियापन्नत्ता एकेन दिसाभागेन पलायनकगन्थं नाम गण्हातीति सङ्खं गच्छति, तस्मा अनापत्ति.

सज्झायकरणेति अनुपसम्पन्नेन सद्धिं एकतो सज्झायकरणे. तस्स सन्तिके उद्देसग्गहणेति अनुपसम्पन्नस्स सन्तिके उद्देसग्गहणे. येभुय्येन पगुणगन्थं भणन्तस्साति सचे एकगाथाय एको पादो नागच्छति, अवसेसा आगच्छन्ति, अयं येभुय्येन पगुणगन्थो नाम. एतेन नयेन सुत्तेपि वेदितब्बो, तं भणन्तस्स. ओसारेन्तस्स चाति परिसामज्झे सुत्तं उच्चारेन्तस्स च.

पदसोधम्मसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

५. पठमसहसेय्यसिक्खापदवण्णना

इध ‘‘भिक्खुं ठपेत्वा अवसेसो अनुपसम्पन्नो नामा’’ति (पाचि. ५२) वचनतो तिरच्छानगतोपि अनुपसम्पन्नोयेव, सो च खो न सब्बो, मेथुनधम्मापत्तिया वत्थुभूतोवाति आह ‘‘अन्तमसो’’तिआदि. तस्स च परिच्छेदो मेथुनधम्मापत्तिया वुत्तनयेनेव वेदितब्बो. दिरत्ततिरत्तन्ति एत्थ दिरत्तवचनेन न कोचि विसेसत्थो लब्भति, केवलं लोकवोहारवसेन ब्यञ्जनसिलिट्ठताय, मुखारुळ्हताय एवं वुत्तन्ति वेदितब्बं. द्विन्नं वा तिण्णं वा रत्तीनन्ति पन वचनत्थमत्तदस्सनत्थं वुत्तं, निरन्तरतिरत्तदस्सनत्थं वा दिरत्तग्गहणं कतन्ति दट्ठब्बं. सहसेय्यन्ति एकतो सेय्यं. सेय्याति च कायप्पसारणसङ्खातं सयनम्पि वुच्चति ‘‘सयनं सेय्या’’ति कत्वा, यस्मिं सेनासने सयन्ति, तम्पि ‘‘सयन्ति एत्थाति सेय्या’’ति कत्वा. तदुभयम्पि इध सामञ्ञेन, एकसेसनयेन वा गहितन्ति आह ‘‘सब्बच्छन्नपरिच्छन्ने’’तिआदि.

तत्थ यं सेनासनं उपरि पञ्चहि छदनेहि (पाचि. अट्ठ. ५१), अञ्ञेन वा केनचि अन्तमसो वत्थेनापि सब्बमेव परिच्छन्नं, भूमितो पट्ठाय याव छदनं आहच्च, अनाहच्चापि वा सब्बन्तिमेन परियायेन दियड्ढहत्थुब्बेधेन पाकारेन वा अञ्ञेन वा केनचि अन्तमसो वत्थेनापि परिक्खित्तं, इदं सब्बच्छन्नसब्बपरिच्छन्नं नाम. यस्स पन उपरि बहुतरं ठानं छन्नं, अप्पं अच्छन्नं, समन्ततो च बहुतरं परिक्खित्तं, अप्पं अपरिक्खित्तं, इदं येभुय्येन छन्नं येभुय्येन परिच्छन्नं नाम. तस्मिं सब्बच्छन्नपरिच्छन्ने, येभुय्येन छन्नपरिच्छन्ने वा.

विदहेय्याति करेय्य, तञ्च खो अत्थतो सम्पादनन्ति आह ‘‘सम्पादेय्या’’ति. अयञ्हेत्थ सङ्खेपत्थो ‘‘सेनासनसङ्खातं सेय्यं पविसित्वा कायप्पसारणसङ्खातं सेय्यं कप्पेय्य विदहेय्य सम्पादेय्या’’ति. दियड्ढहत्थुब्बेधो वड्ढकिहत्थेन गहेतब्बो. एकूपचारोति वलञ्जनद्वारस्स एकत्तं सन्धाय वुत्तं. सतगब्भं वा चतुसालं एकूपचारं होतीति सम्बन्धो. तत्थ वाति पुरिमपुरिमदिवसे यत्थ वुट्ठं, तस्मिंयेव सेनासने वा. अञ्ञत्थ वा तादिसेति यथावुत्तलक्खणेन समन्नागते अञ्ञस्मिं पुब्बे अवुट्ठसेनासने वा. तेन वाति येन सह पुरिमपुरिमदिवसे वुट्ठं, तेन वा. अञ्ञेन वाति येन सह पुरिमपुरिमस्मिं दिवसे वुट्ठं, ततो अञ्ञेन वा. सङ्खेपोति सङ्खेपवण्णना. यदि एवं वित्थारो कथं वेदितब्बोति आह ‘‘वित्थारो पना’’तिआदि.

उपड्ढच्छन्नपरिच्छन्नादीसूति आदिसद्देन ‘‘सब्बच्छन्ने चूळकपरिच्छन्ने दुक्कटं, येभुय्येन छन्ने चूळकपरिच्छन्ने दुक्कटं, सब्बपरिच्छन्ने चूळकच्छन्ने दुक्कटं, येभुय्येन परिच्छन्ने चूळकच्छन्ने दुक्कट’’न्ति (पाचि. अट्ठ. ५३) अट्ठकथायं वुत्तानं गहणं. ततियाय रत्तिया पुरारुणा निक्खमित्वा पुन वसन्तस्साति ततियाय रत्तिया अरुणतो पुरेतरमेव निक्खमित्वा अरुणं बहि उट्ठापेत्वा चतुत्थदिवसे अत्थङ्गते सूरिये पुन वसन्तस्स. सब्बच्छन्नसब्बापरिच्छन्नादीसूति एत्थ पन आदिसद्देन ‘‘सब्बपरिच्छन्ने सब्बअच्छन्ने, येभुय्येन अच्छन्ने येभुय्येन अपरिच्छन्ने’’ति (पाचि. ५४) पाळियं आगतानं, ‘‘उपड्ढच्छन्ने चूळकपरिच्छन्ने अनापत्ति, उपड्ढपरिच्छन्ने चूळकच्छन्ने अनापत्ति, चूळकच्छन्ने चूळकपरिच्छन्ने अनापत्ती’’ति (पाचि. अट्ठ. ५३) अट्ठकथायं आगतानञ्च गहणं.

पठमसहसेय्यसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

६. दुतियसहसेय्यसिक्खापदवण्णना

मनुस्सित्थियाति जीवमानकमनुस्सित्थिया. ‘‘मतित्थी पन किञ्चापि पाराजिकवत्थुभूता, अनुपादिन्नपक्खे पन ठितत्ता सहसेय्यापत्तिं न करोती’’ति (वजिर. टी. पाचित्तिय ५५) वदन्ति. अदिस्समानरूपाहि पन यक्खिपेतीहि, मेथुनस्स अवत्थुभूताय च तिरच्छानगतित्थिया अनापत्ति. पठमदिवसेपीति पठमस्मिं विय सिक्खापदे न चतुत्थेयेव दिवसे, अथ खो इध पठमदिवसेपीति अत्थो. इमिना इध दिवसपरिच्छेदो नत्थीति दस्सेति. अङ्गेसु पन पाचित्तियवत्थुकसेनासनं, तत्थ मातुगामेन सह निपज्जनं, सूरियत्थङ्गमनन्ति तीणि अङ्गानीति अयम्पि विसेसो दट्ठब्बो.

दुतियसहसेय्यसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

७. धम्मदेसनासिक्खापदवण्णना

छप्पञ्चवाचाहीति छहि पञ्चहि वाचाहि. वाचापरिच्छेदो पनेत्थ कथं वेदितब्बोति आह ‘‘उत्तरि छप्पञ्चवाचाही’’तिआदि. सब्बत्थाति सुत्ते, अट्ठकथायञ्च. सचे अट्ठकथं, धम्मपदं, जातकादिवत्थुं वा कथेतुकामो होति, छप्पदमत्तमेव कथेतुं वट्टति. पाळिया सद्धिं कथेन्तेन एकं पदं पाळितो, पञ्च अट्ठकथातोति एवं छ पदानि अनतिक्कमित्वाव कथेतब्बो. पुरिसेनाति मनुस्सपुरिसेन. तेनाह ‘‘मनुस्सविग्गहं गहेत्वा पना’’तिआदि.

तिकपाचित्तियन्ति मातुगामे मातुगामसञ्ञिवेमतिकअमातुगामसञ्ञीनं वसेन तीणि पाचित्तियानि. अञ्ञस्स वा मातुगामस्साति एकस्स मातुगामस्स देसेत्वा निसिन्ने पुन आगतस्स अञ्ञस्स मातुगामस्स, एवं पन एकासने निसिन्नेन मातुगामसतस्सापि देसेतुं वट्टति. ‘‘विञ्ञुमनुस्सित्थिया’’ति वचनतो अविञ्ञित्थियापि देसयतो अनापत्ति. इरियापथपरिवत्ताभावोति अत्तनो वा मातुगामस्स वा इरियापथपरिवत्ताभावो. कप्पियकारकस्साभावोति विञ्ञुस्स कप्पियकारकस्साभावो, दुतियानियते वुत्तलक्खणस्स मनुस्सस्स अभावोति वुत्तं होति. किरियाकिरियन्ति एत्थ उत्तरि छप्पञ्चवाचाहि धम्मदेसना किरिया, कप्पियकारकस्स अग्गहणं अकिरियाति दट्ठब्बं.

धम्मदेसनासिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

८. भूतारोचनसिक्खापदवण्णना

निप्परियायेनाति ‘‘पठमं झानं समापज्जि’’न्तिआदिना (पाचि. ७१) उजुकमेव. परियायेन आरोचितन्ति ‘‘यो ते विहारे वसि, सो भिक्खु पठमं झानं समापज्जि, समापज्जति, समापन्नो’’तिआदिना (पाचि. ७५) अञ्ञापदेसेन भणितं. परिनिब्बानकाले (पाचि. अट्ठ. ७७), पन अन्तरा वा अतिकड्ढियमानेन उपसम्पन्नस्स भूतं आरोचेतुं वट्टति. अनतिकड्ढियमानेनापि (सारत्थ. टी. पाचित्तिय ३.७७) तथारूपे कारणे सति आरोचेतुं वट्टतियेव. तेनेव अञ्ञतरेन दहरभिक्खुना उपवदितो अञ्ञतरो थेरो ‘‘आवुसो, उपरिमग्गत्थाय वायामं मा अकासि, खीणासवो तया उपवदितो’’ति आह. थेरेन च ‘‘अत्थि ते, आवुसो, इमस्मिं सासने पतिट्ठा’’ति पुट्ठो दहरभिक्खु ‘‘आम, भन्ते, सोतापन्नो आह’’न्ति अवोच. ‘‘कारको अय’’न्ति ञत्वापि पटिपत्तिया अमोघभावदस्सनेन समुत्तेजनाय, सम्पहंसनाय च अरिया अत्तानं पकासेन्तियेव. तेनाह ‘‘तथारूपे कारणे सति उपसम्पन्नस्स आरोचयतो’’ति. सुतपरियत्तिसीलगुणं पन अनुपसम्पन्नस्सपि आरोचेतुं वट्टति. कस्मा न इध उम्मत्तकादयो गहिताति आह ‘‘यस्मा पना’’तिआदि. आदिसद्देन खित्तचित्तवेदनाट्टानं गहणं. तस्मिं सतीति उम्मत्तकादिभावे सति. इध न गहिताति इमस्मिं सिक्खापदे पदभाजनियं न गहिता. अचित्तकन्ति पण्णत्तिजाननचित्ताभावेन अचित्तकं. कुसलाब्याकतचित्तेहि द्विचित्त’’न्ति इदं उक्कट्ठपरिच्छेदेन अरियपुग्गलेयेव सन्धाय वुत्तं. न हि पण्णत्तिं अजानन्ता झानलाभिनो पुथुज्जना वत्थुम्हि लोभवसेन अकुसलचित्तेनापि न आरोचेन्तीति. दुक्खवेदनाय वा अभावतो ‘‘द्विवेदन’’न्ति इमस्स अनुरूपं कत्वा एवं वुत्तन्ति दट्ठब्बं.

भूतारोचनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

९. दुट्ठुल्लारोचनसिक्खापदवण्णना

द्विन्नं ‘आपत्तिक्खन्धानन्ति पाराजिकसङ्घादिसेससङ्खातानं द्विन्नं आपत्तिक्खन्धानं. आयतिं संवरत्थायाति ‘‘एवमेस परेसु हिरोत्तप्पेनापि आयतिं संवरं आपज्जिस्सती’’ति आयतिं संवरत्थाय. आपत्तीनञ्च कुलानञ्च परियन्तं कत्वा वा अकत्वा वाति ‘‘एत्तका आपत्तियो आरोचेतब्बा, एत्तकेसु कुलेसु आरोचेतब्बा’’ति एवं आपत्तीनञ्च कुलानञ्च परियन्तं कत्वा वा अकत्वा वा.

अदुट्ठुल्लायाति पाराजिकसङ्घादिसेसं ठपेत्वा अवसेसपञ्चापत्तिक्खन्धसङ्खाताय अदुट्ठुल्लाय आपत्तिया. अवसेसे छ आपत्तिक्खन्धेति सङ्घादिसेसवज्जिते सेसे छ आपत्तिक्खन्धे. पुरिमपञ्चसिक्खापदवीतिक्कमसङ्खातं दुट्ठुल्लन्ति पाणातिपातवेरमणिआदिकस्स आदितो पञ्चसिक्खापदस्स वीतिक्कमसङ्खातं दुट्ठुल्लं. इतरं अदुट्ठुल्लं वा अज्झाचारन्ति ततो अञ्ञं विकालभोजनादिकपञ्चकं, सुक्कविसट्ठिकायसंसग्गदुट्ठुल्लअत्तकामञ्चेति अदुट्ठुल्लं वा अज्झाचारं. वत्थुमत्तन्ति ‘‘अयं सुक्कविस्सट्ठिं आपन्नो, दुट्ठुल्लं, अत्तकामं, कायसंसग्गं आपन्नो’’ति एवं वत्थुमत्तं वा आरोचेन्तस्स. आपत्तिमत्तन्ति ‘‘अयं पाराजिकं आपन्नो, सङ्घादिसेसं, थुल्लच्चयं, पाचित्तियं, पाटिदेसनीयं, दुक्कटं, दुब्भासितं आपन्नो’’ति एवं आपत्तिमत्तं वा आरोचेन्तस्स. वुत्तलक्खणस्साति ‘‘पाराजिकं अनज्झापन्नस्सा’’ति कङ्खा. अट्ठ. दुट्ठुल्लारोचनसिक्खापदवण्णना) एवं वुत्तलक्खणस्स. सवत्थुकोति वत्थुना सह घटितो.

दुट्ठुल्लारोचनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

१०. पथवीखणनसिक्खापदवण्णना

पासाणसक्खरकथलमरुम्बवालुकादीसूति एत्थ मुट्ठिप्पमाणतो उपरि पासाणाति वेदितब्बा. मुट्ठिप्पमाणा सक्खरा. कथलाति कपालखण्डानि. मरुम्बाति कटसक्खरा. वालुका वालिकायेव. अञ्ञतरस्स ततियभागो होतीति ततियो भागो होति. इदं वुत्तं होति – यतो पंसुं वा मत्तिकं वा आहरापेत्वा विसुं विसुं कते द्वे कोट्ठासा पंसु वा मत्तिका वा एको पासाणादीसु अञ्ञतरो होति, अयं मिस्सकपथवी नामाति. ओवट्ठो नाम देवेन ओवट्ठो (पाचि. ८६). वुत्तन्ति पदभाजनियं, सीहळट्ठकथायमेव वा वुत्तं. अधिकतरपासाणादिमिस्साति अधिकतरपासाणादीहि मिस्सा, अदड्ढापि वुत्तप्पमाणतो अधिकतरपासाणादिमिस्साति अधिप्पायो. वा-सद्दो अवुत्तविकप्पत्थो, तेन ऊनकचतुमासोवट्ठपथविं सङ्गण्हाति. सुद्धपासाणादिभेदायाति सुद्धा पासाणा एत्थाति सुद्धपासाणा, सा आदि यस्स भेदस्स सो सुद्धपासाणादि. आदि-सद्देन सुद्धसक्खरादीनं गहणं. सुद्धपासाणादिभेदो यस्सा सा सुद्धपासाणादिभेदा, ताय सुद्धपासाणादिभेदाय, सुद्धपासाणादिप्पकारायाति अत्थो.

सयं खणतीति एत्थ यो अन्तमसो पादङ्गुट्ठकेनपि खणति, उदकम्पि छड्डेन्तो भिन्दति, पादङ्गुट्ठकेनपि विलिखति, पत्तम्पि पचन्तो दहति, सो सब्बो खणतियेवाति वेदितब्बो. तेनाह ‘‘खणनभेदनविलेखनपचनादीहि विकोपेतीति. पत्तं पचन्तेन (पाचि. अट्ठ. ८७) हि पुब्बे पक्कट्ठानेयेव पचितब्बो. अदड्ढाय पथविया अग्गिं ठपेतुं न वट्टति. पत्तपचनकपालस्स पन उपरि अग्गिं ठपेतुं वट्टति. दारूनं उपरि ठपेति, सो अग्गि तानि दहन्तो गन्त्वा पथविं दहति, न वट्टति. इट्ठकपासाणादीसुपि एसेव नयो. तत्रापि हि इट्ठकादीनंयेव उपरि ठपेतुं वट्टति. कस्मा? तेसं अनुपादानत्ता. न हि तानि अग्गिस्स उपादानसङ्खं गच्छन्ति. सुक्खखाणुरुक्खादीसुपि अग्गिं दातुं न वट्टति. सचे पन ‘‘पथविं अपत्तमेव निब्बापेत्वा गमिस्सामी’’ति देति, वट्टति. पच्छा निब्बापेतुं न सक्कोति, अविसयत्ता अनापत्ति. वुत्तनयेनेवाति ‘‘खणनभेदनविलिखनपचनादीही’’ति वुत्तेनेव नयेन. नियमेत्वाति सन्निट्ठानं कत्वा. इतरोति आणापको.

‘‘पोक्खरणिं खणा’’ति (पाचि. अट्ठ. ८६) वदति, वट्टति. खतायेव पोक्खरणी नाम होति, तस्मा अयं कप्पियवोहारो. एस नयो ‘‘वापिं, तळाकं, आवाटं खणा’’तिआदीसुपि. ‘‘इमं ओकासं खण, इमस्मिं ओकासे पोक्खरणिं खणा’’ति पन वत्तुं न वट्टति. ‘‘कन्दं खण मूलं खणा’’ति अनियमेत्वा वत्तुं वट्टति. ‘‘इमं वल्लिं खण, इमस्मिं ओकासे कन्दं वा मूलं वा खणा’’ति वत्तुं न वट्टति. तेनाह ‘‘ओकासं अनियमेत्वा…पे… भणन्तस्सा’’ति. आतपेन सुक्खकद्दमो च फलति, तत्र यो हेट्ठा पथविया असम्बद्धो, तमेव अपनेतुं वट्टति. एस नयो गोकण्टकेपि. तेनाह ‘‘आतपेन…पे… असम्बद्ध’’न्ति. तत्थ गोकण्टको (पाचि. अट्ठ. ८६) नाम गावीनं खुरच्छिन्नकद्दमो वुच्चति. सचे पन हेट्ठिमतलेन भूमिसम्बन्धो, विकोपेतुं न वट्टति. भिज्जित्वा पतितनदितटन्ति भिज्जित्वा नदिसामन्ता पतितं ओमकचातुमासं ओवट्ठं नदितटं. सचे पन भिज्जित्वा उदकेयेव पकति, देवे अतिरेकचातुमासं ओवट्ठेपि उदकेयेव उदकस्स पतितत्ता वट्टति. महन्तम्पि नङ्गलच्छिन्नमत्तिकापिण्डन्ति महन्तम्पि कसितट्ठाने हेट्ठा पथविया असम्बद्धं नङ्गलच्छिन्नमत्तिकापिण्डं. एवमादिसद्देन कूटासिञ्चनयोग्गतनुककद्दमादीनं गहणं. असञ्चिच्च रुक्खादिपवट्टनेन भिन्दन्तस्साति पासाणरुक्खादीनि वा पवट्टेन्तस्स, कत्तरदण्डेन वा आहच्च आहच्च गच्छन्तस्स पथवी भिज्जति, सा ‘‘तेन भिन्दिस्सामी’’ति एवं सञ्चिच्च अभिन्नत्ता असञ्चिच्च भिन्ना नाम होति, इति असञ्चिच्च रुक्खादिप्पवट्टनेन भिन्दन्तस्स अनापत्ति. असतिया पादङ्गुट्ठकादीहि विलिखन्तस्साति यो अञ्ञविहितो केनचि सद्धिं किञ्चि कथेन्तो पादङ्गुट्ठकेन वा कत्तरयट्ठिया वा पथविं विलिखन्तो तिट्ठति, तस्स एवं असतिया पादङ्गुट्ठकादीहि विलिखन्तस्स अनापत्ति.

पथवीखणनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

मुसावादवग्गो पठमो.

२. भूतगामवग्गो

१. भूतगामसिक्खापदवण्णना

‘‘भवन्ती’’ति (सारत्थ. टी. पाचित्तिय ३.९०) इमिना विरुळ्हमूले नीलभावं आपज्जित्वा वड्ढमानके तरुणगच्छे दस्सेति. ‘‘अहेसु’’न्ति इमिना पन वड्ढित्वा ठिते महन्ते रुक्खगच्छादिके दस्सेति. तेनाह ‘‘जायन्ती’’तिआदि. एत्थ च ‘‘भवन्ती’’ति इमस्स विवरणं ‘‘जायन्ति वड्ढन्ती’’ति, ‘‘अहेसु’’न्ति इमस्स ‘‘जाता वड्ढिता’’ति. गामोति समूहो. पतिट्ठितहरिततिणरुक्खादीनन्ति भूमियं पतिट्ठितस्स हरिततिणस्स चेव हरितरुक्खादीनञ्च. आदिसद्देन ओसधिगच्छलतादयो वेदितब्बा. निमित्तत्थे च भुम्मं. यो अत्थो सम्पज्जति, तमाह ‘‘भूतगामपातब्यताया’’तिआदिना.

ननु च रुक्खादयो चित्तरहितताय न जीवा, चित्तरहितता च परिफन्दाभावतो, छिन्नेपि विरुहनतो, विसदिसजातिकभावतो, चतुयोनियं अपरियापन्नतो च वेदितब्बा, वुड्ढि पन पवाळसिलालवणानम्पि विज्जतीति न तेसं जीवभावे कारणं, विसयग्गहणञ्च नेसं परिकप्पनामत्तं सुपनं विय चिञ्चादीनं, तथा दोहळादयो, अथ कस्मा भूतगामस्स पातब्यताय पाचित्तियं इच्छितन्ति? समणअसारुप्पतो, तन्निस्सितसत्तानुरक्खणतो च. तेनेवाह ‘‘जीवसञ्ञिनो हि मोघपुरिसा मनुस्सा रुक्खस्मि’’न्तिआदि (पाचि. ८९). सासपबीजकसेवालम्पीति सासपबीजकसङ्खातं सेवालम्पि, सासपसेवालं, बीजकसेवालम्पीति अत्थो. तत्थ सासपसेवालो नाम सासपमत्तो खुद्दकसेवालो. बीजकसेवालो नाम उपरि खुद्दकपत्तो हेट्ठा खुद्दकमूलो सेवालो.

मूलबीजखन्धबीजफळुबीजअग्गबीजबीजबीजानन्ति एत्थ मूलमेव बीजं मूलबीजं. एवं सेसेसुपि. तत्थ मूलबीजं हलिद्दिआदिकं. खन्धबीजं अस्सत्थादिकं. फळुबीजं उच्छुआदिकं. अग्गबीजं हिरिवेरादिकं. बीजंबीजं पुब्बण्णादिकं. भाजनगतन्ति सरावादिभाजनगतं. निक्खन्तं मूलमत्तं एतस्माति निक्खन्तमूलमत्तं. मत्त सद्देन चेत्थ पण्णस्स निक्खमनं पटिक्खिपति. एस नयो निक्खन्तअङ्कुरमत्तन्ति एत्थापि. सचे पन मूलञ्च पण्णञ्च निग्गतं, भूतगामसङ्खं गच्छति. विदत्थिमत्ता पत्तवट्टि निग्गच्छतीति विदत्थिमत्ता अनीलवण्णा पत्तवट्टि निक्खमति. तेनाह ‘‘निक्खन्ते’’तिआदि. हरितो न होतीति नीलवण्णो न होति. मुग्गादीनं पन पण्णेसु उट्ठितेसु, वीहिआदीनं वा अङ्कुरे हरिते भूतगामसङ्गहं गच्छन्ति. एस नयो अम्बट्ठिआदीसु.

भूतगामबीजगामेति एत्थ भूतगामतो वियोजितं विरुहनसमत्थमेव मूलबीजादिकं बीजगामो नामाति वेदितब्बं. उभयत्थाति भूतगामबीजगामेसु. अतथासञ्ञिस्साति अभूतगामाबीजगामसञ्ञिस्स. को पन वादो अभूतगामाबीजगामेसु अभूतगामाबीजगामसञ्ञिस्स. असञ्चिच्चाति पासाणरुक्खादीनि वा पवट्टेन्तस्स, साखं वा कड्ढन्तस्स, कत्तरदण्डेन वा भूमिं पहरित्वा गच्छन्तस्स तिणानि कुप्पन्ति. तानि तेन ‘‘विकोपेस्सामी’’ति एवं सञ्चिच्च अविकोपितत्ता असञ्चिच्च विकोपितानि नाम होन्ति. इति असञ्चिच्च विकोपेन्तस्स अनापत्ति.

असतियाति अञ्ञविहितो केनचि सद्धिं किञ्चि कथेन्तो पादङ्गुट्ठकेन वा हत्थेन वा तिणं वा लतं वा विकोपेन्तो तिट्ठति, एवं असतिया विकोपेन्तस्स अनापत्ति.

अजानित्वाति एत्थ अब्भन्तरे ‘‘बीजगामो’’ति वा ‘‘भूतगामो’’ति वा न जानाति, ‘‘विकोपेमी’’ति पन जानाति. एवं तिणे वा पलालपुञ्जे वा खणित्तिं वा कुदालं वा सङ्गोपनत्थाय ठपेति, डय्हमानहत्थो वा अग्गिं पातेति. तत्र चे तिणानि छिज्जन्ति वा डय्हन्ति वा, एवं अजानित्वा विकोपेन्तस्स अनापत्ति.

येन केनचि अग्गिनाति कट्ठग्गिगोमयग्गिआदीसु येन केनचि अग्गिना, अन्तमसो लोहखण्डेनपि आदित्तेन. ‘‘कप्पिय’’न्ति वत्वावाति याय कायचि भासाय ‘‘कप्पिय’’न्ति वत्वाव. एव-सद्देन पठमं अग्गिना फुसित्वा पच्छा ‘‘कप्पिय’’न्ति वत्तुं न वट्टती’’ति दस्सेति. ‘‘पठमं अग्गिं निक्खिपित्वा तं अनुद्धरित्वाव ‘कप्पिय’न्ति वुत्ते पन वट्टती’’ति (सारत्थ. टी. पाचित्तिय ३.९३) वदन्ति. एस नयो सेसेसुपि. तथेवाति ‘कप्पिय’न्ति वत्वाव. अस्समहिंससूकरमिगगोरूपानं पन खुरा अतिखिणा, तस्मा तेहि न कातब्बं, कतम्पि अकतं होतीति आह ‘‘ठपेत्वा गोमहिंसादीनं खुरे’’ति. हत्थिनखा पन खुरा न होन्ति, तस्मा तेहि वट्टति. तिरच्छानानन्ति सीहब्यग्घदीपिमक्कटानं, सकुन्तानञ्च. तेसञ्हि नखा तिखिणा होन्ति, तस्मा तेहि कातब्बं. ‘‘अन्तमसो छिन्दित्वा आहटेनपी’’ति इमिना येहि कातुं वट्टति, तेहि तत्थजातकेहि कातब्बन्ति एत्थ वत्तब्बमेव नत्थीति दस्सेति. ‘‘सत्थे वुत्तनयेनेवा’’ति इमिना छेदं वा वेधं वा दस्सेन्तेन ‘‘कप्पियन्ति वत्वावा’’ति वुत्तमतिदिसति. एत्थ च किञ्चापि ‘‘कप्पियन्ति वत्वाव कातब्ब’’न्तिआदिना कप्पियं करोन्तेन कत्तब्बाकारमेव दस्सितं, तथापि भिक्खुना ‘‘कप्पियं करोही’’ति वुत्तेयेव अनुपसम्पन्नेन ‘‘कप्पिय’’न्ति वत्वा अग्गिपरिजितादि कातब्बन्ति गहेतब्बं. अवचनं पन ‘‘पुनपि कप्पियं करोहीति कारेत्वाव परिभुञ्जितब्ब’’न्ति पठममेव वुत्तत्ता.

एकस्मिं…पे… कप्पिये कते सब्बं कतं होतीति एकंयेव ‘‘कप्पियं करोमी’’ति अधिप्पायेनपि कप्पिये कते एकाबद्धत्ता सब्बं कतं होति. दारुकं विज्झतीति जानित्वा वा अजानित्वा वा विज्झति वा विज्झापेति वा, वट्टतियेव. भत्तसित्थे विज्झतीति एत्थापि एसेव नयो. तं विज्झति, न वट्टतीति वल्लिआदीनं भाजनगतिकत्ताति अधिप्पायो. भिन्दापेत्वा कप्पियं कारेतब्बन्ति बीजतो मुत्तस्स कटाहस्स भाजनगतिकत्ता वुत्तं. अबीजन्ति अङ्कुरजननसमत्थबीजरहिततरुणम्बफलादि. तेनाह ‘‘यं पन फलं तरुणं होति, अबीज’’न्ति. निब्बत्तबीजं नाम बीजं निब्बत्तेत्वा विसुं कत्वा परिभुञ्जितुं सक्कुणेय्यं अम्बपनसादिफलं. तेनाह ‘‘बीजं अपनेत्वा परिभुञ्जितब्ब’’न्ति. तत्थ कप्पियकरणकिच्चं नत्थि, सयमेव कप्पियानीति अधिप्पायो.

भूतगामसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

२. अञ्ञवादकसिक्खापदवण्णना

यमत्थन्ति ‘‘त्वं किर दुक्कटापत्तिं आपन्नो’’तिआदिकं यं किञ्चि अत्थं. ततो अञ्ञन्ति पुच्छितत्थतो अञ्ञमत्थं. अञ्ञेनञ्ञं पटिचरणस्साति विनयधरेन यं वचनं दोसपुच्छनत्थं वुत्तं, ततो अञ्ञेन वचनेन पटिच्छादनस्स. पटिच्छादनत्थोपि हि चरसद्दो होति अनेकत्थत्ता धातूनं. वुत्तन्ति पाळियं वुत्तं.

सावसेसं आपत्तिं आपन्नोति एत्थ ठपेत्वा पाराजिकं सेसा सावसेसापत्ति नाम, तं आपन्नो. अनुयुञ्जियमानोति ‘‘किं, आवुसो, इत्थन्नामं आपत्तिं आपन्नोसी’’ति पुच्छियमानो. अञ्ञेन वचनेनाति ‘‘को आपन्नो? किं आपन्नो? किस्मिं आपन्नो? कथं आपन्नो? कं भणथ? किं भणथा’’ति अञ्ञेन वचनेन. अञ्ञन्ति ‘‘किं त्वं इत्थन्नामं आपत्तिं आपन्नोसी’’तिआदिकं अनुयुञ्जकवचनं. तथा तथा विक्खिपतीति तेन तेन पकारेन विक्खिपति. किं वुत्तं होति? सो (पाचि. अट्ठ. ९४) किञ्चि वीतिक्कमं दिस्वा ‘‘आवुसो, आपत्तिं आपन्नोसी’’ति सङ्घमज्झे आपत्तिया अनुयुञ्जियमानो ‘‘को आपन्नो’’ति वदति. ततो ‘‘त्व’’न्ति वुत्ते ‘‘अहं किं आपन्नो’’ति वदति. अथ ‘‘पाचित्तियं वा दुक्कटं वा’’ति वुत्ते ‘‘अहं किस्मिं आपन्नो’’ति वदति. ततो ‘‘अमुकस्मिं नाम वत्थुस्मि’’न्ति वुत्ते ‘‘अहं कथं आपन्नो, किं करोन्तो आपन्नोम्ही’’ति पुच्छति. अथ ‘‘इदं नाम करोन्तो आपन्नो’’ति वुत्ते ‘‘कं भणथा’’ति वदति. ततो ‘‘तं भणामा’’ति वुत्ते ‘‘किं भणथा’’ति एवमनेकेहि पकारेहि विक्खिपतीति वुत्तं होति.

यो पन भिक्खु सावसेसं आपत्तिं आपन्नो, तं न कथेतुकामो तुण्हीभावेन विहेसेतीति सम्बन्धो. विहेसेतीति चिरनिसज्जाचिरभासनेहि पिट्ठिआगिलायनतालुसोसादिवसेन सङ्घं विहेसेति, परिस्समं तेसं करोतीति अत्थो. परिस्समो हि विहेसा नाम. अञ्ञवादककम्मन्ति अञ्ञवादकस्स भिक्खुनो अञ्ञवादकारोपनत्थं कातब्बं ञत्तिदुतियकम्मं. विहेसककम्मन्ति एत्थापि एसेव नयो. तस्मिं सङ्घेन कतेति तस्मिं अञ्ञवादककम्मे च विहेसककम्मे च सङ्घेन ञत्तिदुतियकम्मवाचाय कते. तथा करोन्तानन्ति तं पकारं करोन्तानं, अञ्ञवादकञ्च विहेसकञ्च करोन्तानन्ति अत्थो.

‘‘विहेसकेति अयमेत्थ अनुपञ्ञत्ती’’ति अवचनञ्चेत्थ ‘‘आपत्तिकरा च होति अञ्ञवादकसिक्खापदादीसु विया’’ति (कङ्खा. अट्ठ. पठमपाराजिकवण्णना) वुत्तत्तायेव पञ्ञायतीति कत्वा. एस नयो उपरि सिक्खापदेसु. धम्मकम्मे तिकपाचित्तियन्ति धम्मकम्मे धम्मकम्मसञ्ञिवेमतिकअधम्मकम्मसञ्ञीनं वसेन तीणि पाचित्तियानि. अधम्मकम्मे तिकदुक्कटन्ति एत्थापि एसेव नयो. अनारोपितेति कम्मवाचाय अनारोपिते, अप्पतिट्ठापितेति अत्थो. गेलञ्ञेनाति येन कथेतुं न सक्कोति, मुखे तादिसेन ब्याधिना. सङ्घस्स भण्डनादीनि भविस्सन्तीति सङ्घमज्झे कथिते तप्पच्चया सङ्घस्स भण्डनं वा कलहो वा विग्गहो वा विवादो वा सङ्घभेदो वा सङ्घराजि वा भविस्सन्तीति इमिना वा अधिप्पायेन न कथेन्तस्स. एत्थ च अधम्मेनाति अभूतेन वत्थुना.

‘‘समुट्ठानादीनि अदिन्नादानसदिसानी’’ति अविसेसं अतिदिसित्वा विसेसं दस्सेतुं ‘‘इदं पना’’तिआदि वुत्तं. सिया किरियं अञ्ञेनञ्ञं पटिचरन्तस्स. सिया अकिरियं तुण्हीभावेन विहेसेन्तस्स.

अञ्ञवादकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

३. उज्झापनकसिक्खापदवण्णना

येन वचनेनाति ‘‘छन्दाय इत्थन्नामो इदं नाम करोती’’तिआदिकेन येन वचनेन. तेनाह ‘‘छन्दाया’’तिआदि. तत्थ छन्दायाति छन्देन पक्खपातेन. ‘‘अक्खराय वाचेती’’तिआदीसु (पाचि. ४६) विय लिङ्गविपल्लासो एस. इदं नाम करोतीति अत्तनो सन्दिट्ठसम्भत्तानं पणीतं सेनासनं वा पञ्ञपेति, भत्तादिकं वाति अधिप्पायो. सेनासनपञ्ञापकादिभेदन्ति एत्थ आदिसद्देन भत्तुद्देसकयागुभाजकफलभाजकादीनं गहणं. अनेकत्थत्ता धातूनं झे-सद्दो ओलोकनत्थोपि होतीति आह ‘‘अवञ्ञाय ओलोकापेन्ती’’ति. चिन्तनत्थोयेव वा गहेतब्बोति आह ‘‘लामकतो वा चिन्तापेन्ती’’ति. तथेव वदन्ताति ‘‘छन्दाय इत्थन्नामो इदं नाम करोती’’तिआदीनि वदन्ता. वुत्तन्ति पाळियं वुत्तं. ‘‘खिय्यनके’’ति (पाचि. अट्ठ. १०५) अयमेत्थ अनुपञ्ञत्ति.

असम्मतस्साति सङ्घेन कम्मवाचाय असम्मतस्स. केवलं ‘‘तवेसो भारो’’ति सङ्घेन आरोपितभारस्स, भिक्खूनं वा फासुविहारत्थाय सयमेव भारं वहन्तस्स, यत्र वा द्वे तयो भिक्खू विहरन्ति, तत्र तादिसं कम्मं करोन्तस्साति अधिप्पायो. यस्स कस्सचीति उपसम्पन्नस्स वा अनुपसम्पन्नस्स वा यस्स कस्सचि. अनुपसम्पन्नस्स पन सम्मतस्स वा असम्मतस्स वाति एत्थ पन (पाचि. अट्ठ. १०६) किञ्चापि अनुपसम्पन्नस्स तेरस सम्मतियो दातुं न वट्टन्ति, तथापि यो उपसम्पन्नकाले लद्धसम्मुतिको पच्छा अनुपसम्पन्नभावे ठितो, तं सन्धाय ‘‘सम्मतस्स वा’’ति वुत्तं. यस्स पन ब्यत्तस्स सामणेरस्स केवलं सङ्घेन वा सम्मतेन वा भिक्खुना ‘‘त्वं इदं कम्मं करोही’’ति भारो कतो, तं सन्धाय ‘‘असम्मतस्स वा’’ति वुत्तं. यस्मा उज्झापनञ्च खिय्यनञ्च मुसावादवसेन पवत्तं, तस्मा आदिकम्मिकस्स इमिनाव अनापत्ति, मुसावादेन पन आपत्तियेवाति गहेतब्बं.

उज्झापनकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

४. पठमसेनासनसिक्खापदवण्णना

मञ्चं वाति मसारको, बुन्दिकाबद्धो, कुळीरपादको, आहच्चपादकोति इमेसु चतूसु यं कञ्चि मञ्चं वा. पीठं वाति एत्थापि एसेव नयो. भिसिं वाति उण्णभिसि, चोळभिसि, वाकभिसि, तिणभिसि, पण्णभिसीति इमासु पञ्चसु भिसीसु यं कञ्चि भिसिं वा. तेनाह ‘‘मञ्चादीसू’’तिआदि. तत्थ ‘‘मञ्चसङ्खेपेना’’ति इमिना पीठसङ्खेपं पटिक्खिपति. कप्पियचम्मेनाति मिगाजेळकचम्मेन. एत्थ पन मिगचम्मे एणिमिगो, वातमिगो, पसदमिगो, कुरुङ्गमिगो, मिगमातुको, रोहितमिगोति एतेसंयेव चम्मानि वट्टन्ति, अञ्ञेसं पन –

मक्कटो काळसीहो च, सरभो कदलीमिगो;

ये च वाळमिगा केचि, तेसं चम्मं न वट्टतीति. (महाव. अट्ठ. २५९);

तत्थ वाळमिगाति सीहब्यग्घअच्छतरच्छा. न केवलञ्च एतेयेव, येसं पन चम्मं वट्टतीति वुत्तं, ते ठपेत्वा अवसेसा अन्तमसो गोमहिंसससबिळारादयोपि सब्बे इमस्मिं अत्थे ‘‘वाळमिगा’’त्वेव वेदितब्बा. एतेसञ्हि सब्बेसं चम्मं न वट्टति. तालीसपत्तन्ति सुद्धं तमालपत्तं, अञ्ञेन मिस्सं पन वट्टति. तिणवाकचोळेसु अकप्पियं नाम नत्थि. किं पनेत्थ बिब्बोहने विय निसीदितुञ्च निपज्जितुञ्च न वट्टतीति आह ‘‘तत्था’’तिआदि. न केवलञ्चेदमेवाति आह ‘‘पमाणपरिच्छेदोपि चेत्थ नत्थी’’ति, ‘‘एत्तकमेव कातब्ब’’न्ति भिसिया पमाणनियमोपि नत्थीति अत्थो. मञ्चभिसिपीठभिसिभूमत्थरणभिसिचङ्कमनभिसिपादपुञ्छनभिसीति एतासं पन अनुरूपतो सल्लक्खेत्वा अत्तनो रुचिवसेन पमाणं कातब्बं. अन्तो संवेल्लित्वा बद्धन्ति यथा वेमज्झं संखित्तं होति, एवं मज्झे सुट्ठु वेठेत्वा बद्धं.

ये अट्ठ मासाति सम्बन्धो. ‘‘अवस्सिकसङ्केता’’ति एतस्सेव विवरणं ‘‘वस्सानमासाति एवं अपञ्ञाता’’ति, अप्पतिता अप्पसिद्धाति अत्थो. ‘‘असञ्ञिता’’तिपि पाठो, तत्थ अविञ्ञाताति अत्थो. अट्ठ मासाति चत्तारो हेमन्तिका, चत्तारो गिम्हिका मासाति अट्ठ मासा. ओवस्सकमण्डपेति साखामण्डपपदरमण्डपानं यत्थ कत्थचि ओवस्सके मण्डपे. यत्थाति येसु जनपदेसु. सब्बत्थाति सब्बेसु जनपदेसु. काकादीनं निबद्धवासरुक्खमूलेति यत्थ धुवनिवासेन काका वा कुलाला वा अञ्ञे वा सकुन्ता कुलावके कत्वा वसन्ति, तादिसस्स काकादीनं निबद्धवासस्स यस्स कस्सचि रुक्खस्स हेट्ठा. यत्थ पन गोचरप्पसुता सकुन्ता विस्समित्वा गच्छन्ति, तस्स रुक्खस्स मूले निक्खिपितुं वट्टति. ‘‘कदाचिपी’’ति इमिना न केवलं वस्सिकसङ्केतेयेवाति दस्सेति. यत्थाति यस्मिं पदेसे. यदाति यस्मिं काले.

सोति यस्सत्थाय सन्थतो, सो. पकतिसन्थतेति पकतियाव सन्थते, यं नेवत्तना सन्थतं, न परेन सन्थरापितं, तस्मिन्ति वुत्तं होति. लज्जी होतीति लज्जनसीलो होति, परिक्खारविनासने भीतोति अत्थो. तेनाह ‘‘अत्तनो पलिबोधं विय मञ्ञती’’ति, इमिना अलज्जिं आपुच्छित्वा गन्तुं न वट्टतीति दस्सेति. निरपेक्खोति ‘‘आगन्त्वा उद्धरिस्सामी’’ति अपेक्खारहितो, इमिना सापेक्खो चे गच्छति, अनापत्तीति दस्सेति. तेनेव हि अनापत्तिवारे ‘‘ओतापेन्तो गच्छती’’ति (पाचि. ११३) वुत्तं. अञ्ञत्थ गच्छन्तोति तं मग्गं अतिक्कमित्वा अञ्ञत्थ गच्छन्तो. लेड्डुपातूपचारतो बहि ठितत्ता ‘‘पादुद्धारेन कारेतब्बो’’ति वुत्तं, अञ्ञत्थ गच्छन्तस्स पठमपादुद्धारे दुक्कटं, दुतियपादुद्धारे पाचित्तियन्ति अत्थो.

तिकपाचित्तियं सङ्घिके सङ्घिकसञ्ञिवेमतिकपुग्गलिकसञ्ञीनं वसेन. इमिनाव नयेन तिकदुक्कटम्पि वेदितब्बं. चिमिलिकादीनं अत्थो दुतियसिक्खापदे दस्सितोव. पादपुञ्छनी (पाचि. अट्ठ. ११२) नाम रज्जुकेहि वा पिलोतिकाहि वा पादपुञ्छनत्थं कता. फलकपीठं नाम फलकमयं पीठं. न केवलं चिमिलिकादीनियेव अज्झोकासे ठपेत्वा गच्छन्तस्स दुक्कटन्ति आह ‘‘यं वा पना’’तिआदि. यं किञ्चि दारुभण्डं, यं किञ्चि मत्तिकाभण्डन्ति सम्बन्धो. ‘‘अन्तमसो पत्ताधारकम्पी’’ति इमिना तालवण्टबीजनिपत्तपानीयउळउङ्कपानीयसङ्खादीसु वत्तब्बमेव नत्थीति दस्सेति.

अरञ्ञे (पाचि. अट्ठ. ११०) पण्णकुटीसु वसन्तानं सीलसम्पदाय पसन्नचित्ता मनुस्सा मञ्चपीठादीनि देन्ति ‘‘सङ्घिकपरिभोगेन परिभुञ्जथा’’ति, तत्थ किं कातब्बन्ति आह ‘‘आरञ्ञकेन पना’’तिआदि. तत्थ असति अनोवस्सकेति पब्भारादिअनोवस्सकट्ठाने असति. इदञ्च लक्खणवचनं ‘‘सभागानं अभावे’’ति च इच्छितब्बत्ता. आरञ्ञकेन हि भिक्खुना तत्थ वसित्वा अञ्ञत्थ गच्छन्तेन सामन्तविहारे भिक्खूनं पेसेत्वा गन्तब्बं. सभागानं अभावे अनोवस्सके निक्खिपित्वा गन्तब्बं. अनोवस्सके असति रुक्खे लग्गेत्वा गन्तब्बं.

न केवलं इदंयेव कत्वा गन्तुं वट्टतीति आह ‘‘यथा वा’’तिआदि. यथा वा उपचिकाहि न खज्जतीति यथा ठपिते उपचिकाहि सेनासनं न खज्जति, एवं तथा पासाणानं उपरि ठपनं कत्वाति अत्थो. इदं वुत्तं होति – चतूसु (पाचि. अट्ठ. ११६) पासाणेसु मञ्चं ठपेत्वा मञ्चे अवसेसमञ्चपीठानि आरोपेत्वा उपरि भिसिआदिकं रासिं कत्वा दारुभण्डं मत्तिकाभण्डं पटिसामेत्वा गमिकवत्तं पूरेत्वा गन्तब्बन्ति.

अब्भोकासिकेनापि ‘‘अहं उक्कट्ठअब्भोकासिको’’ति चीवरकुटिम्पि अकत्वा असमये अज्झोकासे पञ्ञपेत्वा निसीदितुं वा निपज्जितुं वा न वट्टतीति दस्सेन्तो आह ‘‘अब्भोकासिकेना’’तिआदि. सचे पन चतुग्गुणेनपि चीवरेन कतकुटि अतेमेन्तं रक्खितुं नेव सक्कोति, सत्ताहवद्दलिकादीनि भवन्ति, भिक्खुनो कायानुगतिकत्ता वट्टति. रुक्खमूलिकस्सापि एसेव नयो.

यस्मिं विस्सासग्गाहो रुहति, तस्स सन्तकं अत्तनो पुग्गलिकमिव होतीति आह ‘‘विस्सासिकपुग्गलिके’’ति. यस्मिं पन विस्सासो न रुहति, तस्स सन्तके दुक्कटमेव. अमनुस्सोति यक्खो वा पेतो वा. पलिबुद्धं होतीति उपद्दुतं होति.

पठमसेनासनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

५. दुतियसेनासनसिक्खापदवण्णना

यं किञ्चि चम्मन्ति कप्पियाकप्पियं यं किञ्चि चम्मं. ननु ‘‘न, भिक्खवे, महाचम्मानि धारेतब्बानि सीहचम्मं ब्यग्घचम्मं दीपिचम्मं, यो धारेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति (महाव. २५५) खन्धके सीहचम्मादीनं पटिक्खेपो कतोति आह ‘‘सीहचम्मादीनञ्ही’’तिआदि. परिहरणेयेव पटिक्खेपोति अत्तनो सन्तकं कत्वा तं तं विहारं हरित्वा मञ्चपीठादीसु अत्थरित्वा परिभोगेयेव पटिक्खेपो, सेनासनसन्तकं कत्वा भूमत्थरणवसेन पन परिभोगे नेवत्थि दोसो. तेनाह ‘‘सेनासनपरिभोगे पन अकप्पियचम्मं नाम नत्थी’’ति. पावारेन्ति सञ्छादेन्ति सरीरं एतेनाति पावारो. कोजवोति उद्दलोमिएकन्तलोमिआदिकोजवत्थरणं. सेसन्ति भिसि निसीदनं तिणसन्थारो पण्णसन्थारोति अवसिट्ठं सेनासनं. तत्थ भिसीति मञ्चकभिसि वा पीठकभिसि वा. निसीदनन्ति सदसं वेदितब्बं. तिणसन्थारोति येसं केसञ्चि तिणानं सन्थारो. एस नयो पण्णसन्थारे. एत्थ च भिसि हेट्ठा वुत्तत्ता पाकटा. निसीदनं निसीदनसिक्खापदेनेव (पाचि. ५३१ आदयो) पाकटं. तिणसन्थारपण्णसन्थारानि पन लोकपसिद्धानियेव. तेनेवाह ‘‘पाकटमेवा’’ति.

नेव उद्धरेय्य, न उद्धरापेय्याति अत्तना वा उद्धरित्वा पतिरूपे ठाने न ठपेय्य, परेन वा तथा न कारेय्य. तेनाह ‘‘यथा ठपित’’न्तिआदि. तं ठपेन्तेन च ‘‘चतूसु पासाणेसू’’तिआदिना (पाचि. अट्ठ. ११६) पुब्बे वुत्तनयेनेव अन्तोगेहे अनोवस्सके निक्खिपितब्बं. सचे पन सेनासनं ओवस्सति, छदनत्थञ्च तिणं वा इट्ठका वा आनीता होन्ति. सचे उस्सहति, छादेतब्बं. नो चे सक्कोति, यो ओकासो अनोवस्सको, तत्थ निक्खिपितब्बं. सचे सब्बम्पि ओवस्सति, उस्सहन्तेन अन्तोगामे उपासकानं घरे ठपेतब्बं. सचे तेपि ‘‘सङ्घिकं नाम, भन्ते, भारियं, अग्गिदाहादीनं भायामा’’ति न सम्पटिच्छन्ति, अज्झोकासे पासाणानं उपरि मञ्चं ठपेत्वा सेसं पुब्बे वुत्तनयेनेव निक्खिपित्वा तिणेहि च पण्णेहि च पटिच्छादेतब्बं. यञ्हि तत्थ अङ्गमत्तम्पि अवसिस्सति, तं अञ्ञेसं तत्थ आगतानं भिक्खूनं उपकारं भविस्सतीति. उपचारन्ति सब्बपच्छिमसेनासनतो द्वे लेड्डुपाता.

अयमेत्थ आपुच्छितब्बानापुच्छितब्बविनिच्छयो – (पाचि. अट्ठ. ११८) या ताव भूमियं दीघसाला वा पण्णसाला वा होति, यं वा रुक्खत्थम्भेसु कतगेहं उपचिकानं उट्ठानट्ठानं होति, ततो पक्कमन्तेन आपुच्छित्वाव पक्कमितब्बं. तस्मिञ्हि कतिपयानि दिवसानि अजग्गियमाने वम्मिकाव सन्तिट्ठन्ति. यं पन पासाणपिट्ठियं वा पासाणत्थम्भेसु वा कतसेनासनं सिलुच्चयलेणं वा सुधालित्तसेनासनं वा, यत्थ उपचिकासङ्का नत्थि, ततो पक्कमन्तस्स आपुच्छित्वापि अनापुच्छित्वापि गन्तुं वट्टति. तेनाह ‘‘यत्थ पना’’तिआदि. सचे तादिसेपि सेनासने एकेन पस्सेन उपचिका आरोहन्ति, आपुच्छित्वाव गन्तब्बं. आपुच्छनं पन वत्तन्ति आपुच्छनं गमिकवत्तं. इदञ्च इतिकत्तब्बतादस्सनत्थं वुत्तं, न पन वत्तभेददुक्कटन्ति (सारत्थ. टी. पाचित्तिय ३.११८) दस्सनत्थं. केचि पन ‘‘दुक्कटन्ति दस्सनत्थ’’न्ति वदन्ति, तं न युज्जति वत्तक्खन्धकट्ठकथाय ‘‘यं पासाणपिट्ठियं वा पासाणत्थम्भेसु वा कतसेनासनं, यत्थ उपचिकानारोहन्ति, तं अनापुच्छन्तस्सापि अनापत्ती’’ति (चूळव. अट्ठ. ३६०) वुत्तत्ता. आपुच्छन्तेन पन भिक्खुम्हि (पाचि. अट्ठ. ११६) सति भिक्खु आपुच्छितब्बो, तस्मिं असति सामणेरो, तस्मिं असति आरामिको, तस्मिम्पि असति येन विहारो कारापितो, सो विहारसामिको, तस्स वा कुले यो कोचि आपुच्छितब्बो.

‘‘उपचारे’’ति एतस्सेव विवरणं ‘‘बहि आसन्ने’’ति, विहारस्स बहि आसन्नट्ठानेति अत्थो. उपट्ठानसालाय वाति भोजनसालायं वा. दुक्कटमेवाति वुत्तप्पकारञ्हि दसविधं सेय्यं अन्तोगब्भादिम्हि गुत्तट्ठाने पञ्ञपेत्वा गच्छन्तस्स यस्मा सेय्यापि सेनासनम्पि उपचिकाहि पलुज्जति, वम्मिकरासियेव होति, तस्मा पाचित्तियं वुत्तं. बहि पन उपट्ठानसालादीसु पञ्ञपेत्वा गच्छन्तस्स सेय्यामत्तमेव नस्सेय्य ठानस्स अगुत्तताय, न सेनासनं, तस्मा एत्थ दुक्कटं वुत्तं. मञ्चपीठं पन यस्मा न सक्का सहसा उपचिकाहि खायितुं, तस्मा तं विहारेपि सन्थरित्वा गच्छन्तस्स दुक्कटं वुत्तं. विहारूपचारे पन तं विहारचारिकं आहिण्डन्ता दिस्वाव पटिसामेन्ति.

उद्धरणानि कत्वाति एत्थ उद्धरित्वा गच्छन्तेन मञ्चपीठकवानं सब्बं अपनेत्वा (पाचि. अट्ठ. ११८) संहरित्वा चीवरवंसे लग्गेत्वा गन्तब्बं. पच्छा आगन्त्वा वसनकभिक्खुनापि पुन मञ्चपीठं वा पञ्ञपेत्वा सयित्वा गच्छन्तेन तथेव कातब्बं. अन्तोकुट्टतो सेय्यं बहिकुट्टे पञ्ञपेत्वा वसन्तेन गमनकाले पुन गहितट्ठानेयेव पटिसामेतब्बं. उपरिपासादतो ओरोपेत्वा हेट्ठापासादे वसन्तस्सापि एसेव नयो. रत्तिट्ठानदिवाट्ठानेसु मञ्चपीठं पञ्ञपेत्वापि गमनकाले पुन गहितट्ठानेयेव ठपेतब्बं. उद्धरापेत्वा गमनेपि एसेव नयो. आपुच्छित्वा गच्छन्तेन पन ‘‘भिक्खुम्हि सति भिक्खु आपुच्छितब्बो’’तिआदिना (पाचि. अट्ठ. ११६) हेट्ठा वुत्तनयेनेव आपुच्छित्वा गन्तब्बं.

दुतियसेनासनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

६. अनुपखज्जसिक्खापदवण्णना

‘‘जान’’न्ति वुत्ते ‘‘अनुट्ठापनीयो ‘अय’न्ति जानन्तो’’ति अयं विसेसो कुतो लब्भतीति आह ‘‘तेनेवस्सा’’तिआदि. ननु पदभाजनेपि वुड्ढभावादिजाननमेव वुत्तं, न तु अनुट्ठापनीयभावन्ति अनुयोगं सन्धायाह ‘‘वुड्ढो ही’’तिआदि. बहूपकारतन्ति ‘‘भण्डागारिकत्तादिबहुउपकारभावं’’. न केवलं इदमेवाति आह ‘‘गुणविसिट्ठतञ्चा’’तिआदि, तेन बहूपकारत्तेपि गुणविसिट्ठत्ताभावे, गुणविसिट्ठत्तेपि बहूपकारत्ताभावे दातुं न वट्टतीति दस्सेति. ‘‘भण्डागारिकस्स बहूपकारतं, धम्मकथिकादीनं गुणविसिट्ठतञ्च सल्लक्खेत्वा’’ति (सारत्थ. टी. पाचित्तिय ३.११९-१२१) केचि. धुववासत्थायाति निच्चवासत्थाय. सम्मन्नित्वाति अपलोकनेन कम्मेन सम्मन्नित्वा. कामञ्चेत्थ गिलानस्सापि सङ्घोयेव अनुच्छविकं सेनासनं देति, गिलानो पन अपलोकेत्वा सङ्घेन अदिन्नसेनासनोपि न पीळेतब्बो अनुकम्पितब्बोति दस्सेतुं विसुं वुत्तो.

समन्ता दियड्ढो हत्थोति मज्झे पञ्ञत्तं मञ्चपीठं सन्धाय वुत्तं. एकपस्सेन चे पहोनकदिसा दिस्सति, ततो गहेतब्बं. पादधोवनपासाणतोति द्वारे निक्खित्तपादधोवनपासाणतो. निसीदन्तस्स वा निपज्जन्तस्स वा पाचित्तियन्ति एत्थ निसीदनमत्तेन, निपज्जनमत्तेनेव वा पाचित्तियं. पुनप्पुनं करोन्तस्साति उट्ठायुट्ठाय निसीदतो वा निपज्जतो वा.

सङ्घिके सङ्घिकसञ्ञिवेमतिकपुग्गलिकसञ्ञीनं वसेन तिकपाचित्तियं वेदितब्बं. तिकदुक्कटं पन पुग्गलिके सङ्घिकसञ्ञिवेमतिकअञ्ञपुग्गलिकसञ्ञीनं वसेन. विहारस्स उपचारेति तस्स बहि आसन्नप्पदेसे.

अनुपखज्जसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

७. निक्कड्ढनसिक्खापदवण्णना

अनेककोट्ठकानीति अनेकद्वारकोट्ठकानि. ‘‘निक्खमाति वचनं सुत्वा अत्तनो रुचिया चे निक्खमति, अनापत्ती’’ति (सारत्थ. टी. पाचित्तिय १२६) वदन्ति.

तस्स परिक्खारनिक्कड्ढनेति तस्स सन्तकं यं किञ्चि पत्तचीवरपरिस्सावनधम्मकरणमञ्चपीठभिसिबिब्बोहनादिभेदं अन्तमसो रजनछल्लिपि अत्थि, तस्स परिक्खारस्स निक्कड्ढने. तञ्चाति दुक्कटं परामसति. निक्कड्ढापनेपि एसेव नयो. गाळ्हं बन्धित्वा ठपितेसु पन एकाव आपत्ति.

भण्डनकारककलहकारकमेव सकलसङ्घारामतो निक्कड्ढितुं लभति. सो हि पक्खं लभित्वा सङ्घम्पि भिन्देय्य. अलज्जिआदयो पन अत्तनो वसनट्ठानतोयेव निक्कड्ढितब्बा. सकलसङ्घारामतो निक्कड्ढितुं न वट्टति. तेनाह ‘‘सकलसङ्घारामतोपी’’तिआदि.

निक्कड्ढनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

८. वेहासकुटिसिक्खापदवण्णना

उपरिवेहासकुटियाति उपरिमतले असन्थतपदराय कुटिया. तेनाह ‘‘उपरि अच्छन्नतलाया’’तिआदि. या हि काचि उपरि अच्छन्नतला द्विभूमिककुटिका वा तिभूमिकादिकुटिका वा, सा ‘‘वेहासकुटी’’ति वुच्चति. इदञ्हि वेहासकुटिलक्खणं. यदि एवं कस्मा पदभाजने ‘‘मज्झिमस्स पुरिसस्स असीसघट्टा’’ति (पाचि. १३१) वुत्तन्ति आह ‘‘पदभाजने पना’’तिआदि. इध अधिप्पेतं कुटिं दस्सेतुन्ति इमस्मिं सिक्खापदे अधिप्पेतं वेहासकुटिं दस्सेतुं. मज्झिमस्स पुरिसस्साति पमाणमज्झिमस्स पुरिसस्स. सब्बहेट्ठिमाहि तुलाहि सीसं न घट्टेतीति असीसघट्टा. अङ्गे विज्झित्वाति अटनियो विज्झित्वा. पवेसितपादकन्ति पवेसितपादसिखं. तस्माति ‘‘भूमत्थे वा’’तिआदिना वुत्तमेवत्थं कारणभावेन पच्चामसति. यस्मा आहच्चपादकादीसु यथावुत्तो अत्थो होति, तस्माति वुत्तं होति.

सहसाति अभिभवित्वा अज्झोत्थरित्वा. अवेहासकुटिकायाति भूमियं कतपण्णसालादीसु, तत्थ अनापत्ति. न हि सक्का तत्थ परस्स पीळा कातुं. सीसघट्टायाति या सीसं घट्टा होति, तत्थापि अनापत्ति. न हि सक्का तत्थ हेट्ठापासादे अनोणतेन विचरितुं, तस्मा असञ्चरणट्ठानत्ता परपीळा न भविस्सति. उपरितलं वा पदरसञ्चितन्ति उपरिमतलं दारुफलकेहि घनसन्थतं. किञ्चि गण्हाति वाति उपरि नागदन्तकादीसु लग्गितं चीवरादिं यं किञ्चि गण्हाति वा. लग्गति वाति एत्थापि एसेव नयो. पटिपक्खभूता आणि पटाणि. यस्सा दिन्नाय निसीदन्तेपि पादा न निपतन्ति, एवंभूता आणि मञ्चपीठानं पादसिखासु दिन्ना होतीति अत्थो. तेनाह ‘‘पादसीसान’’न्तिआदि.

वेहासकुटिसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

९. महल्लकविहारसिक्खापदवण्णना

पिट्ठसङ्घाटस्साति द्वारबन्धस्स. सामन्ता अड्ढतेय्यहत्थो पदेसोति यस्स (पाचि. अट्ठ. १३५) वेमज्झे द्वारं होति, उपरिभागे च उच्चा भित्ति, तस्स तीसु दिसासु सामन्ता अड्ढतेय्यहत्थो पदेसो. खुद्दकस्स पन विहारस्स द्वीसु दिसासु. तत्रापि यं भित्तिं विवरियमानं कवाटं आहनति, सा अपरिपुण्णूपचारापि होति. सचे पन द्वारस्स अधोभागेपि लेपोकासो अत्थि, तम्पि लिम्पितुं वट्टति. अग्गळट्ठपनायाति एत्थ अग्गळसद्देन तंसम्बन्धतो द्वारफलकसहितं द्वारबन्धनं अधिप्पेतं. तेनाह ‘‘सकवाटकस्सा’’तिआदि. ‘‘निच्चलभावत्थाया’’ति इमिना तञ्च खो ठपनं इध निच्चलभावेनाति दस्सेति. को पनेत्थ अधिप्पायोति आह ‘‘कवाटञ्ही’’तिआदि. कम्पतीति चलति. याव द्वारकोसा अग्गळट्ठपनाय पुनप्पुनं लिम्पितब्बो वा लेपापेतब्बो वाति अग्गळट्ठपनत्थाय याव द्वारकोसा पुनप्पुनं अत्तना लिम्पितब्बो वा, परेहि लेपापेतब्बो वाति अत्थो.

ननु चायमत्थो नेव मातिकायं, न पदभाजने वुत्तो, अथ कुतो दट्ठब्बोति आह ‘‘तत्था’’तिआदि. किञ्चापीति यदिपि. अट्ठुप्पत्तियन्ति सिक्खापदस्स निदाने. अधिकारतोति अनुवत्तनतो. आलोकं सन्धेति पिधेतीति आलोकसन्धि. तेनाह ‘‘आलोकसन्धीति वातपानकवाटका वुच्चन्ती’’ति. तत्थ वातपानकवाटकाति वातपानफलका. अनुञ्ञातप्पदेसतो पन अञ्ञत्थ पुनप्पुनं विलिम्पितुं वा विलिम्पापेतुं वा न वट्टति. ‘‘मत्तिकाय कत्तब्बकिच्चं निट्ठापेत्वा पुन चतुत्थलेपे दिन्ने पाचित्तिय’’न्ति (सारत्थ. टी. पाचित्तिय ३.१३५) केचि. ‘‘पुनप्पुनं लेपदानस्स वुत्तप्पमाणतो अञ्ञत्थ पटिक्खित्तमत्तं ठपेत्वा पाचित्तियस्स अवुत्तत्ता दुक्कट’’न्ति अपरे.

अधिट्ठातब्बन्ति संविधातब्बं. अप्पहरितेति एत्थ अप्पसद्दो ‘‘अप्पिच्छो’’तिआदीसु (म. नि. १.२५२, ३३६; सं. नि. २.१४८) विय अभावत्थोति आह ‘‘अहरिते’’ति. सालिवीहिआदि (सारत्थ. टी. २.३०) पुब्बण्णं ‘‘पुरक्खतं सस्सफल’’न्ति कत्वा, तब्बिपरियायतो मुग्गमासादि अपरण्णं. वुत्तन्ति वपितं. ‘‘तस्मिं ठत्वा अधिट्ठहन्तो दुक्कटं आपज्जती’’ति इमिना यस्मिं पदेसे समन्ता वुत्तप्पमाणे परिच्छेदे पुब्बण्णादीनि न सन्ति, तत्थ विहारो कारेतब्बो. यत्थ पन सन्ति, तत्थ कारापेतुं न वट्टतीति दस्सेति. तथेवाति मुखवट्टिअन्तेन. तस्मिं ठातब्बं पतन्तस्स विहारस्स अपतनोकासत्ता, तस्स भिक्खुनो उपरि न पतेय्याति अधिप्पायो. यथापरिच्छिन्नस्स पन ओकासस्स अब्भन्तरं विहारस्स पतन्तस्स ओकासो होतीति अप्पहरितेपि तस्मिं ठत्वा अधिट्ठातुं न लभति. तेनाह ‘‘तस्स अन्तो अहरितेपि ठातुं न लभती’’ति.

ततो चे उत्तरीति तिण्णं मग्गानं वा परियायानं वा उपरि चतुत्थे मग्गे वा परियाये वाति अत्थो. तेनाह ‘‘मग्गेन छादियमाने’’तिआदि. तत्थ मग्गेन छादियमानेति अपरिक्खिपित्वा उजुकमेव छादियमाने. परियायेनाति परिक्खेपेन. तत्थ मग्गेन छादनं इट्ठकसिलासुधाहि लब्भति, परियायेन छादनं तिणपण्णेहीति आह ‘‘इट्ठकसिलासुधाही’’तिआदि. तस्मा यथा इच्छति, तथा द्वे मग्गे वा द्वे परियाये वा अधिट्ठहित्वा ततियं मग्गं वा परियायं वा ‘‘एवं छादेही’’ति आणापेत्वा पक्कमितब्बं. सचे न पक्कमति, तुण्हीभावेन ठातब्बं. सब्बम्पि चेतं छदनं छदनूपरि वेदितब्बं. उपरूपरिछन्नो हि विहारो चिरं अनोवस्सको होतीति मञ्ञमाना एवं छादेन्ति. तिणमुट्ठिगणनायाति तिणकरळगणनाय.

तिकपाचित्तियन्ति अतिरेकद्वत्तिपरियाये अतिरेकसञ्ञिवेमतिकऊनकसञ्ञीनं वसेन तीणि पाचित्तियानि. सेतवण्णादिकरणेति सेतवण्णकाळवण्णगेरुकपरिकम्ममालाकम्मलताकम्ममकरदन्तकपञ्चपटिकानं करणे. लेणगुहातिणकुटिकादीसूति एत्थ लेणन्ति द्वारबद्धं. गुहाति केवला पब्बतगुहा. तिणकुटिका पाकटा एव.

महल्लकविहारसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

१०. सप्पाणकसिक्खापदवण्णना

एकस्मिं घटे एकाव आपत्तीति एकस्मिं उदकघटे एकाव आपत्ति. एस नयो सब्बभाजनेसु. विच्छिन्दन्तस्साति धारं विच्छिन्दन्तस्स. एकेकं पक्खिपन्तस्साति एकेकं तिणं वा पण्णं वा मत्तिकं वा अञ्ञं वा कट्ठगोमयादिं पक्खिपन्तस्स. परियादानन्ति खयं.

‘‘पदीपे (सारत्थ. टी. पाचित्तिय ३.१४०) पतित्वा पटङ्गादिपाणका मरिस्सन्ती’’ति जानन्तस्सापि कुसलचित्तेन पदीपुज्जलनं विय ‘‘सिञ्चनेन पाणका मरिस्सन्ती’’ति पुब्बभागे जानन्तस्सापि ‘‘इदं जलं सिञ्चामी’’ति सिञ्चन्तस्स वधकचित्तं न होतीति आह ‘‘विना वधकचेतनाया’’तिआदि. एवञ्च कत्वा ‘‘पण्णत्तिवज्ज’’न्ति इदम्पि समत्थितं होति. तिचित्तन्ति कुसलाकुसलाब्याकतवसेन तिचित्तं. तथा हि पण्णत्तिं मद्दित्वा सिञ्चन्तस्स वा सिञ्चापेन्तस्स वा अकुसलचित्तेन होति, ‘‘आसनं धोविस्सामी’’ति चित्तेन धोवनत्थं सिञ्चन्तस्स वा सिञ्चापेन्तस्स वा कुसलचित्तेन होति, पण्णत्तिं अजानता अरहता सिञ्चनादिकरणे अब्याकतचित्तेन होतीति कुसलाकुसलाब्याकतचित्तवसेन तिचित्तं होति.

सप्पाणकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

भूतगामवग्गो दुतियो.

३. ओवादवग्गो

१. ओवादसिक्खापदवण्णना

अट्ठङ्गसमन्नागतस्साति ‘‘सीलवा होती’’तिआदीहि (पाचि. १४७) अट्ठहि अङ्गेहि समन्नागतस्स. अनुञ्ञाताति इमस्स सिक्खापदस्स निदाने अनुञ्ञाता. ‘‘वस्ससतूपसम्पन्नाया’’तिआदि वक्खमानअट्ठगरुधम्मदस्सनं. तत्थ सामीचिकम्मन्ति मग्गसम्पदानबीजनपानीयापुच्छनादिकं अनुच्छविकं वत्तं. आदिसद्देन –

‘‘न भिक्खुनिया अभिक्खुके आवासे वस्सं वसितब्बं, अन्वद्धमासं भिक्खुनिया भिक्खुसङ्घतो द्वे धम्मा पच्चासीसितब्बा उपोसथपुच्छकञ्च ओवादूपसङ्कमनञ्च, वस्संवुट्ठाय भिक्खुनिया उभतोसङ्घे तीहि ठानेहि पवारेतब्बं दिट्ठेन वा सुतेन वा परिसङ्काय वा, गरुधम्मं अज्झापन्नाय भिक्खुनिया उभतोसङ्घे पक्खमानत्तं चरितब्बं, द्वे वस्सानि छसु धम्मेसु सिक्खितसिक्खाय सिक्खमानाय उभतोसङ्घे उपसम्पदा परियेसितब्बा, न भिक्खुनिया केनचि परियायेन भिक्खु अक्कोसितब्बो परिभासितब्बो, अज्जतग्गे ओवटो भिक्खुनीनं भिक्खूसु वचनपथो, अनोवटो भिक्खूनं भिक्खुनीसु वचनपथो’’ति (चूळव. ४०३; अ. नि. ८.५१) –

इमे सत्त धम्मे सङ्गण्हाति. गरुधम्मेति गरुके धम्मे. ते हि गारवं कत्वा भिक्खुनीहि सम्पटिच्छितब्बत्ता ‘‘गरुधम्मा’’ति वुच्चन्ति.

अञ्ञेन वा धम्मेनाति ठपेत्वा अट्ठ गरुधम्मे अञ्ञेन येन केनचि धम्मेन. भिक्खुनीसु उपसम्पन्नमत्तं वा ओवदतोति भिक्खुनीसु उपसम्पन्नमत्तं गरुधम्मेन ओवदतो वा. भिक्खूनं सन्तिके उपसम्पन्नाय यथावत्थुकमेव. ‘‘अधम्मकम्मे’’तिआदीसु भिक्खुनोवादसम्मुतिकम्मं ‘‘कम्म’’न्ति वेदितब्बन्ति आह ‘‘सम्मतस्सापी’’तिआदि. वग्गे भिक्खुनिसङ्घे ओवदतो तिकपाचित्तियन्ति वग्गे भिक्खुनिसङ्घे ओवदतो वग्गसञ्ञिवेमतिकसमग्गसञ्ञीनं वसेन तीणि पाचित्तियानि. तथा वेमतिकस्स चाति अधम्मकम्मे वेमतिकस्स च वग्गे भिक्खुनिसङ्घे ओवदतो तिकपाचित्तियन्ति अत्थो. एस नयो धम्मकम्मसञ्ञिनो चाति एत्थापि. यथा च वग्गे भिक्खुनिसङ्घे ओवदतो नव पाचित्तियानि, एवं अधम्मकम्मे अधम्मकम्मसञ्ञिनो समग्गे भिक्खुनिसङ्घे ओवदतो तस्मिं सङ्घे वग्गसञ्ञिवेमतिकसमग्गसञ्ञीनं वसेन तिकपाचित्तियं, तथा वेमतिकस्स च धम्मकम्मसञ्ञिनो चाति नव पाचित्तियानि. तेनाह ‘‘समग्गेपि भिक्खुनिसङ्घे नवा’’तिआदि. धम्मकम्मे पन अधम्मकम्मसञ्ञिनो वग्गं भिक्खुनिसङ्घं ओवदतो तिकदुक्कटं, तथा वेमतिकस्स, धम्मकम्मसञ्ञिनो चाति नव दुक्कटानि. समग्गं पन भिक्खुनिसङ्घं ओवदतो अट्ठाति सत्तरस दुक्कटानि. तेनाह ‘‘सचे पना’’तिआदि. अञ्ञं धम्मन्ति अञ्ञं सुत्तन्तं वा अभिधम्मं वा. ‘‘समग्गाम्हाय्या’’ति वचनेन हि ओवादं पच्चासीसन्ति. तस्मा ठपेत्वा ओवादं अञ्ञं धम्मं भणन्तस्स दुक्कटं. ओवादञ्च अनिय्यातेत्वाति ‘‘एसो भगिनि ओवादो’’ति अवत्वा. परिपुच्छं देतीति तस्सायेव पगुणाय गरुधम्मपाळिया अत्थं भणति. ओसारेहीति उच्चारेहि, कथेहीति अत्थो. ओसारेतीति अट्ठगरुधम्मपाळिं वदति. पञ्हं पुट्ठोति गरुधम्मनिस्सितं वा खन्धादिनिस्सितं वा पञ्हं भिक्खुनिया पुट्ठो.

ओवादसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

२. अत्थङ्गतसिक्खापदवण्णना

एकतोउपसम्पन्नन्ति भिक्खुनिसङ्घे उपसम्पन्नमत्तं. इतो परम्पि च यत्थ यत्थ ‘‘एकतोउपसम्पन्न’’न्ति वुच्चति, सब्बत्थ अयमेव अत्थो दट्ठब्बो.

अत्थङ्गतसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

३. भिक्खुनुपस्सयसिक्खापदवण्णना

संवासायाति उपोसथादिअत्थं. इतरन्ति उभतोसङ्घे उपसम्पन्नं.

भिक्खुनुपस्सयसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

४. आमिससिक्खापदवण्णना

तण्हादिट्ठीहि आमसितब्बतो आमिसं, चीवरादि, आमिसमेव हेतु आमिसहेतु. तेनाह ‘‘चीवरादीनं अञ्ञतरहेतू’’ति. आदिसद्देन पिण्डपातसेनासनगिलानपच्चयसक्कारगरुकारमाननवन्दनपूजनानं गहणं. अवण्णकामतायाति अयसकामतायेव.

धम्मकम्मेतिआदीसु भिक्खुनोवादसम्मुतिकम्मं ‘‘कम्म’’न्ति वेदितब्बं. तत्थ तिकपाचित्तियन्ति धम्मकम्मे धम्मकम्मसञ्ञिवेमतिकअधम्मकम्मसञ्ञीनं वसेन तीणि पाचित्तियानि. तथेव अधम्मकम्मे तिकदुक्कटं वेदितब्बं. असम्मतन्ति सम्मतेन वा सङ्घेन वा भारं कत्वा ठपितं उपसम्पन्नं. ननु ओवादसम्मुति उपसम्पन्नस्सेव दीयति, न सामणेरस्साति आह ‘‘तत्था’’तिआदि. सम्मतेन वा सङ्घेन वा ठपितो पन बहुस्सुतो सामणेरो ‘‘असम्मतो’’ति वेदितब्बो. पकतिया चीवरादिहेतु ओवदन्तं पन एवं भणन्तस्साति पकतिया चीवरादिहेतु ओवदन्तं ‘‘एस चीवरादिहेतु ओवदती’’ति सञ्ञाय एवं भणन्तस्स. ‘‘न चीवरादिहेतु ओवदती’’ति सञ्ञाय पन एवं भणन्तस्स दुक्कटं. अनामिसन्तरताति आमिसचित्ताभावो, ‘‘आमिसहेतु ओवदिस्सामी’’ति एवं पवत्तअज्झासयाभावोति अत्थो. चित्तपरियायो हेत्थ अन्तरसद्दो ‘‘यस्सन्तरतो न सन्ति कोपा’’तिआदीसु (उदा. २०) विय.

आमिससिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

५. चीवरदानसिक्खापदवण्णना

पञ्चमसिक्खापदं उत्तानत्थमेव.

चीवरदानसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

६. चीवरसिब्बनसिक्खापदवण्णना

सूचिं पवेसेत्वा पवेसेत्वा नीहरणेति आरापथे आरापथे पाचित्तियं. ‘‘सिब्बिस्सामी’’ति पन विचारेन्तस्स, छिन्दन्तस्सापि दुक्कटं. सतक्खत्तुम्पि विज्झित्वा सकिं नीहरन्तस्साति सकलसूचिं अनीहरन्तो दीघसुत्तप्पवेसनत्थं सतक्खत्तुम्पि विज्झित्वा सकिं नीहरन्तस्स. ‘‘सिब्बा’’ति वुत्तोति सकिं ‘‘चीवरं सिब्बा’’ति वुत्तो. निट्ठापेतीति सब्बं सूचिकम्मं परियोसापेति. तस्स आरापथे आरापथे पाचित्तियन्ति आणत्तस्स सूचिं पवेसेत्वा पवेसेत्वा नीहरणे एकमेकं पाचित्तियं.

उदायित्थेरन्ति लाळुदायित्थेरं. वुत्तलक्खणं सिब्बनं वा सिब्बापनं वाति ‘‘सूचिं पवेसेत्वा’’तिआदिना वुत्तलक्खणं सिब्बनं वा सिब्बापनं वा.

चीवरसिब्बनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

७. संविधानसिक्खापदवण्णना

संविदहित्वाति ‘‘एहि, असुकगामं गच्छामा’’ति वा ‘‘स्वे अहं गच्छामि, त्वम्पि आगच्छेय्यासी’’ति वा वत्वा. तञ्च खो संविदहनं अत्थतो सङ्केतकम्मन्ति आह ‘‘गमनकाले सङ्केतं कत्वाति अत्थो’’ति. अकप्पियभूमियं संविदहन्तस्साति अन्तोगामे, भिक्खुनिउपस्सयद्वारे, रथिकाय, अञ्ञेसु वा चतुक्कसिङ्घाटकहत्थिसालादीसु ठत्वा संविदहन्तस्स. तेनाह ‘‘तत्थ ठपेत्वा’’तिआदि. आसन्नस्सापीति अच्चासन्नस्सापि, रतनमत्तन्तरस्सापीति अधिप्पायो. अञ्ञस्स गामस्साति यतो निक्खमति, ततो अञ्ञस्स गामस्स. तं ओक्कमन्तस्साति तं अन्तरगामस्स उपचारं ओक्कमन्तस्स. सचे दूरं गन्तुकामो होति, गामूपचारगणनाय ओक्कमन्ते ओक्कमन्ते पुरिमनयेनेव आपत्ति. तेनाह ‘‘इति गामूपचारोक्कमनगणनाय पाचित्तियानी’’ति. तस्स तस्स पन गामस्स अतिक्कमने अनापत्ति. गामे असतीति अद्धयोजनब्भन्तरे गामे असति. तस्मिं पन गामे सति गामन्तरगणनायेव पाचित्तियानि. अद्धयोजनगणनाय पाचित्तियन्ति अद्धयोजने अद्धयोजने पाचित्तियं, एकमेकं अद्धयोजनं अतिक्कमन्तस्स ‘‘इदानि अतिक्कमिस्सामी’’ति पठमपादे दुक्कटं, दुतियपादे पाचित्तियन्ति अत्थो. इमस्मिञ्हि नये अतिक्कमने आपत्ति, ओक्कमने अनापत्ति.

विसङ्केतेनाति (पाचि. अट्ठ. १८५) एत्थ ‘‘पुरेभत्तं गमिस्सामा’’ति वत्वा पच्छाभत्तं गच्छन्ति, ‘‘अज्ज वा गमिस्सामा’’ति स्वे गच्छन्ति, एवं कालविसङ्केतेयेव अनापत्ति. द्वारविसङ्केते, पन मग्गविसङ्केते, वा सतिपि आपत्तियेव. आपदासूति रट्ठभेदे चक्कसमारुळ्हा जानपदा परियायन्ति, एवरूपासु आपदासु अनापत्ति. चक्कसमारुळ्हाति च इरियापथचक्कं वा सकटचक्कं वा समारुळ्हाति अत्थो. मातुगामसिक्खापदेनाति (पाचि. ४१३ आदयो) सप्पाणकवग्गे सत्तमसिक्खापदेन.

संविधानसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

८. नावाभिरुहनसिक्खापदवण्णना

कीळापुरेक्खारोति लोकस्सादमित्तसन्थववसेन कीळापुरेक्खारो. तथेवाति कीळावसेनेव. अगामकतीरपस्सेनाति अद्धयोजनब्भन्तरे गामानं अभावतो अगामकतीरपस्सेन. पाळियं ‘‘उद्धंगामिनिं वा अधोगामिनिं वा’’ति (पाचि. १८६) वचनतो पन वापिसमुद्दादीसु कीळापुरेक्खारतायपि गच्छन्तस्स अनापत्ति. तेनाह ‘‘समुद्दे पन यथासुखं गन्तुं वट्टती’’ति. विसङ्केतेनाति इधापि कालविसङ्केतेनेव अनापत्ति, तित्थविसङ्केतेन, पन नावाविसङ्केतेन वा गच्छन्तस्स आपत्तियेव.

सेसन्ति सद्धिं समुट्ठानादीहि अवसेसं, केचि पन ‘‘कीळापुरेक्खारो ‘संविदहित्वा’ति (सारत्थ. टी. पाचित्तिय ३.१८८) वचनतो इमं सिक्खापदं अकुसलचित्तं लोकवज्जं, तस्मा सेसं नाम ठपेत्वा ‘पण्णत्तिवज्जं तिचित्त’न्ति इदं द्वयं अवसेस’’न्ति वदन्ति, तं न गहेतब्बं. कीळापुरेक्खारताय हि अभिरुहित्वापि गामन्तरोक्कमने, अद्धयोजनातिक्कमे वा संवेगं पटिलभित्वा अरहत्तं वा सच्छिकरेय्य, निद्दं वा ओक्कमेय्य, कम्मट्ठानं वा मनसि करोन्तो गच्छेय्य, कुतो चस्स अकुसलचित्तसमङ्गिता, येनिदं सिक्खापदं अकुसलचित्तं, लोकवज्जञ्च सियाति.

नावाभिरुहनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

९. परिपाचितसिक्खापदवण्णना

परिपाचितन्ति परिपाकमापादितं, यथा लभति, तथा कत्वा ठपितन्ति वुत्तं होति. तेनाह ‘‘नेव तस्सा’’तिआदि तस्साति यो परिभुञ्जेय्य, तस्स भिक्खुनो. भिक्खुस्स गुणं पकासेत्वाति ‘‘अय्यो भाणको, अय्यो बहुस्सुतो’’तिआदिना (पाचि. १९५) गुणं पकासेत्वा. पिण्डपातन्ति पञ्चन्नं भोजनानं अञ्ञतरं. कम्मसाधनोयं समारम्भसद्दोति आह ‘‘समारद्ध’’न्ति. पटियादितस्साति सम्पादितस्स. यस्मा ञातकप्पवारितेहि भिक्खुस्स अत्थाय असमारद्धोपि पिण्डपातो अत्थतो समारद्धोव होति यथासुखं हरापेतब्बतो, तस्मा ‘‘ञातकप्पवारितानं वा सन्तक’’न्ति वुत्तं.