७. सप्पाणकवग्गो

१. सञ्चिच्चसिक्खापदवण्णना

पाचित्तियन्ति अन्तमसो मञ्चपीठं सोधेन्तो मङ्गुलबीजकेपि पाणसञ्ञी निक्कारुणिकताय तं भिन्दन्तो अपनेति (पाचि. अट्ठ. ३८२), पाचित्तियं. तेनाह ‘‘तं खुद्दकम्पी’’तिआदि. उपक्कममहन्तताय अकुसलं महन्तं होतीति बहुक्खत्तुं पवत्तजवनेहि लद्धासेवनाय सन्निट्ठापकचेतनाय वसेन पयोगस्स महन्तत्ता अकुसलं महन्तं होति, महासावज्जं होतीति अधिप्पायो.

सञ्चिच्चसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

२. सप्पाणकसिक्खापदवण्णना

एत्थ च पटङ्गपाणकानं पतनं ञत्वापि सुद्धचित्तताय पदीपुज्जलने विय सप्पाणकभावं ञत्वापि उदकसञ्ञाय परिभुञ्जितब्बतो पण्णत्तिवज्जता वेदितब्बा.

सप्पाणकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

३. उक्कोटनसिक्खापदवण्णना

तस्स तस्स भिक्खुनोति येन येन वूपसमितं, तस्स तस्स भिक्खुनो. ‘‘अकतं कम्म’’न्तिआदीनि वदन्तोति ‘‘अकतं कम्मं, दुक्कटं कम्मं, पुन कातब्बं कम्मं, अनिहतं दुन्निहतं पुन निहनितब्ब’’न्ति (पाचि. ३९४) वदन्तो. यथाठितभावेन पतिट्ठातुं न ददेय्याति तेसं पवत्ति आकारदस्सनत्थं वुत्तं. तेनाह ‘‘यं पन धम्मेन अधिकरणं निहतं, तं सुनिहतमेवा’’ति.

उक्कोटनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

४. दुट्ठुल्लसिक्खापदवण्णना

चत्तारि पाराजिकानि अत्थुद्धारवसेन पदभाजनियं दस्सितानीति आह ‘‘दुट्ठुल्लन्ति सङ्घादिसेसं अधिप्पेत’’न्ति. येन केनचि उपायेनाति ‘‘सामं वा जानाति, अञ्ञे वा तस्स आरोचेन्ति, सो वा आरोचेती’’ति (पाचि. ३९९) वुत्तेसु येन केनचि उपायेन. पाचित्तियं धुरं निक्खित्तमत्तेयेवाति अधिप्पायो. सचे पच्छापि आरोचेति, धुरनिक्खेपने आपत्तितो न मुच्चति. तेनाह ‘‘सचेपी’’तिआदि. समणसतम्पि आपज्जतियेवाति समणसतम्पि सुत्वा यदि छादेति, पाचित्तियं आपज्जतियेवाति अत्थो. येनस्स आरोचितन्ति येन दुतियेन अस्स ततियस्स आरोचितं. तस्सेवाति तस्स दुतियस्सेव. आरोचेतीति पटिच्छादनत्थमेव ‘‘मा कस्सचि आरोचेसी’’ति वदति. कोटिछिन्ना होतीति (सारत्थ. टी. पाचित्तिय ३.३९९) यस्मा पटिच्छादनपच्चया आपत्तिं आपज्जित्वाव दुतियेन ततियस्स आरोचितं, तस्मा तप्पच्चया पुन तेन आपज्जितब्बापत्तिया अभावतो आपत्तिया कोटि छिन्ना नाम होति.

आदिपदेति दुट्ठुल्लापत्तिसञ्ञी, वेमतिको, अदुट्ठुल्लापत्तिसञ्ञीति इमेसु तीसु ‘‘दुट्ठुल्लापत्तिसञ्ञी पटिच्छादेती’’ति (पाचि. ४००) इमस्मिं पठमपदे. इतरेसु द्वीसूति ‘‘वेमतिको पटिच्छादेति, अदुट्ठुल्लापत्तिसञ्ञी पटिच्छादेती’’ति इमेसु पदेसु. अदुट्ठुल्लायाति अवसेसपञ्चापत्तिक्खन्धे. अनुपसम्पन्नस्स दुट्ठुल्ले वा अदुट्ठुल्ले वा अज्झाचारेति अनुपसम्पन्नस्स पुरिमपञ्चसिक्खापदवीतिक्कमसङ्खाते दुट्ठुल्ले वा इतरस्मिं अदुट्ठुल्ले वा अज्झाचारे. यं पन समन्तपासादिकायं ‘‘अनुपसम्पन्नस्स सुक्कविसट्ठि च कायसंसग्गो चाति अयं दुट्ठुल्लअज्झाचारो नामा’’ति (पाचि. अट्ठ. ४००) वुत्तं, तं दुट्ठुल्लारोचनसिक्खापदट्ठकथाय (पाचि. अट्ठ. ७८ आदयो) न समेति, न चापि एवं वत्तुं युज्जति ‘‘आरोचने अनुपसम्पन्नस्स दुट्ठुल्लं अञ्ञथा अधिप्पेतं, पटिच्छादने अञ्ञथा’’ति (सारत्थ. टी. पाचित्तिय ४००) विसेसकारणस्सानुपलब्भनतो, तस्मा तं उपपरिक्खितब्बं.

दुट्ठुल्लसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

५. ऊनवीसतिवस्ससिक्खापदवण्णना

गब्भवीसोपि हि ‘‘परिपुण्णवीसो’’ त्वेव सङ्खं गच्छतीति आह ‘‘पटिसन्धिग्गहणतो पट्ठाया’’तिआदि. तत्थ पटिसन्धिग्गहणतो पट्ठायाति यं मातुकुच्छिस्मिं पठमं चित्तं उप्पन्नं पठमं विञ्ञाणं पातुभूतं, तं आदिं कत्वा. सोति यो पुग्गलो ऊनवीसतिवस्सो उपसम्पादितो, सो पुग्गलो. अञ्ञं उपसम्पादेतीति उपज्झायो वा कम्मवाचाचरियो वा हुत्वा अञ्ञं पुग्गलं उपसम्पादेति. तन्ति ऊनवीसतिवस्सं पुग्गलं. सीमं वा सम्मन्नतीति नवं सीमं बन्धति.

ऊनवीसतिवस्ससिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

६. थेय्यसत्थसिक्खापदवण्णना

राजानं वा वञ्चेत्वाति राजानं थेनेत्वा रञ्ञो सन्तकं किञ्चि गहेत्वा, ‘‘इदानि तस्स न दस्सामा’’ति मग्गप्पटिपन्ना अकतकम्मा चेव कतकम्मा च चोराति वुत्तं होति. एस नयो सुङ्कं परिहरितुकामाति एत्थापि.

कालविसङ्केतेनाति कालस्स विसङ्केतेन, दिवसविसङ्केतेनाति वुत्तं होति. मग्गविसङ्केतेन, पन अटविविसङ्केतेन वा गच्छतो आपत्तियेव.

थेय्यसत्थसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

७. संविधानसिक्खापदवण्णना

मातुगामेनाति इत्थिया. एकतोउपसम्पन्ना, पन सिक्खमाना, सामणेरी चाति इमा तिस्सोपि इध सङ्गहं गच्छन्ति. इमासं पन तिस्सन्नं समयो रक्खति. अयमेतासं, मातुगामस्स च विसेसोति वेदितब्बं.

संविधानसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

८. अरिट्ठसिक्खापदवण्णना

तंतंसम्पत्तिया (सारत्थ. टी. पाचित्तिय ३.४१७) विबन्धनवसेन सत्तसन्तानस्स अन्तरे वेमज्झे एति आगच्छतीति अन्तरायो, दिट्ठधम्मिकादिअनत्थो, अनतिक्कमनत्थेन तस्मिं अन्तराये नियुत्ता, अन्तरायं वा फलं अरहन्ति, अन्तरायस्स वा करणसीलाति अन्तरायिका. तेनाह ‘‘सग्गमोक्खानं अन्तरायं करोन्तीति अन्तरायिका’’ति (म. नि. अट्ठ. १.२३४). ते कम्मकिलेसविपाकउपवादपञ्ञत्तिवीतिक्कमवसेन पञ्चविधाति एत्थ च पञ्चानन्तरियकम्मं कम्मन्तरायिकं नाम, तथा भिक्खुनिदूसककम्मं. तं पन मोक्खस्सेव अन्तरायं करोति, न सग्गस्स. नियतमिच्छादिट्ठिधम्मा किलेसन्तरायिका नाम. पण्डकतिरच्छानगतउभतोब्यञ्जनकानं पटिसन्धिधम्मा विपाकन्तरायिका नाम. अरियूपवादा उपवादन्तरायिका नाम. ते पन याव अरिये न खमापेन्ति, तावदेव, न ततो परं. सञ्चिच्च आपन्ना आपत्तियो पञ्ञत्तिवीतिक्कमन्तरायिका नाम. तापि याव भिक्खुभावं वा पटिजानाति, न वुट्ठाति वा न देसेति वा, तावदेव, न ततो परं.

तत्रायं (म. नि. अट्ठ. १.२३४; पाचि. अट्ठ. ४१७) अरिट्ठो भिक्खु बहुस्सुतो धम्मकथिको सेसन्तरायिके जानाति, विनये पन अकोविदत्ता पण्णत्तिवीतिक्कमन्तरायिके न जानाति, तस्मा रहोगतो एवं चिन्तेसि ‘‘इमे आगारिका पञ्च कामगुणे परिभुञ्जन्ता सोतापन्नापि सकदागामिनोपि अनागामिनोपि होन्ति, भिक्खूपि मनापिकानि चक्खुविञ्ञेय्यानि रूपानि पस्सन्ति…पे… कायविञ्ञेय्ये फोट्ठब्बे फुसन्ति, मुदुकानि अत्थरणपावुरणादीनि परिभुञ्जन्ति, एतं सब्बं वट्टति. कस्मा? इत्थिरूपा…पे… इत्थिफोट्ठब्बा एव न वट्टन्ति, एतेपि वट्टन्ती’’ति एवं रसेन रसं संसन्दित्वा सच्छन्दरागपरिभोगञ्च निच्छन्दरागपरिभोगञ्च एकं कत्वा थूलवाकेहि सद्धिं अतिसुखुमसुत्तं घटेन्तो विय, सासपेन सद्धिं सिनेरुं उपसंहरन्तो विय च पापकं दिट्ठिगतं उप्पादेत्वा ‘‘किं भगवता महासमुद्दं बन्धन्तेन विय महता उस्साहेन पठमपाराजिकं पञ्ञत्तं, नत्थि एत्थ दोसो’’ति सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन सद्धिं पटिविरुज्झन्तो भब्बपुग्गलानं आसं छिन्दन्तो जिनस्स आणाचक्के पहारमदासि. तेनाह ‘‘तेसू’’तिआदि.

तत्थ तेसूति यथावुत्तेसु अन्तरायेसु. अट्ठिकङ्कलूपमा कामाति एत्थ अट्ठिकङ्कलं (सारत्थ. टी. पाचित्तिय ३.४१७) नाम उरट्ठि वा पिट्ठिकण्टकं वा सीसट्ठि वा. तञ्हि निम्मंसत्ता ‘‘कङ्कल’’न्ति वुच्चति. विगतमंसाय हि अट्ठिसङ्खलिकाय एकट्ठिम्हि वा कङ्कलसद्दो निरुळ्हो, तंसदिसा कामा अप्पस्सादट्ठेनाति अत्थो. आदिसद्देन ‘‘मंसपेसूपमा कामा, तिणुक्कूपमा कामा, अङ्गारकासूपमा कामा, सुपिनकूपमा कामा, याचितकूपमा कामा, रुक्खफलूपमा कामा, असिसूनूपमा कामा, सत्तिसूलूपमा कामा, सप्पसिरूपमा कामा’’ति (म. नि. १.२३४, २३६; २.४३-४८; पाचि. ४१७; चूळव. ६५) एतेसं गहणं.

तत्थ मंसपेसूपमा कामा (पाचि. अट्ठ. ४१७) बहुसाधारणट्ठेन. तिणुक्कूपमा कामा अनुदहनट्ठेन. अङ्गारकासूपमा कामा महाभितापनट्ठेन. सुपिनकूपमा कामा इत्तरपच्चुपट्ठानट्ठेन. याचितकूपमा कामा तावकालिकट्ठेन. रुक्खफलूपमा कामा सब्बङ्गपच्चङ्गपलिभञ्जनट्ठेन. असिसूनूपमा अधिकुट्टनट्ठेन. सत्तिसूलूपमा विनिविज्झनट्ठेन. सप्पसिरूपमा सासङ्कसप्पटिभयट्ठेन.

तथेवाति ‘‘मा आयस्मा’’तिआदीहि. इतरेसन्ति सो सङ्घमज्झं आकड्ढित्वा येहि ‘‘मा आयस्मा’’तिआदिना वुत्तो, तत्थ तेहि अञ्ञेसं सुतानं भिक्खूनं. ञत्तिचतुत्थेन कम्मेनाति ‘‘सुणातु मे, भन्ते, सङ्घो, इत्थन्नामस्स भिक्खुनो एवरूपं पापकं दिट्ठिगतं उप्पन्न’’न्तिआदिना (पाचि. ४२०) पदभाजनियं वुत्तेन ञत्तिचतुत्थेन कम्मेन.

अरिट्ठसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

९. उक्खित्तसम्भोगसिक्खापदवण्णना

अकतानुधम्मेनाति उक्खिपित्वा अनोसारितेन. तेनाह ‘‘अनुधम्मो वुच्चती’’तिआदि. एत्थ अनुधम्मोति ओसारणा वुच्चतीति सम्बन्धो. उक्खेपनीयकम्मस्सानुरूपो, पच्छा कत्तब्बो वा धम्मोति अनुधम्मो. अनुलोमवत्तं दिस्वाति ‘‘न उपसम्पादेतब्बं, न निस्सयो दातब्बो’’तिआदिकं (चूळव. ७०) अट्ठारसविधं वत्तं दिस्वा, एतेसु अट्ठारससु अनुलोमवत्तेसु वत्तन्तं दिस्वाति अधिप्पायो. आमिससम्भोगं वा धम्मसम्भोगं वाति एत्थ यं किञ्चि आमिसस्स दानं, पटिग्गहणञ्च आमिससम्भोगो. धम्मस्स उद्दिसनं, उद्दिसापनञ्च धम्मसम्भोगो. संवसेय्याति ‘‘उपोसथं वा पवारणं वा सङ्घकम्मं वा’’ति (पाचि. ४२५) एवं पदभाजनियं वुत्तं तिविधं संवासं करेय्य. यस्मा पनेत्थ उपोसथपवारणापि सङ्घेहियेव कातब्बत्ता सङ्घकम्मानियेव होन्ति, तस्मा ‘‘उपोसथादिकं सङ्घकम्मं करेय्या’’ति वुत्तं. पयोगे पयोगेति दाने दाने, गहणे गहणे चाति अत्थो.

पण्णत्तिं अजानन्तेन अरहतापि किरियाब्याकतचित्तेन आपज्जितब्बत्ता ‘‘तिचित्त’’न्ति वुत्तं.

उक्खित्तसम्भोगसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

१०. कण्टकसिक्खापदवण्णना

पिरेति (सारत्थ. टी. पाचित्तिय ३.४२८) निपातपदं सम्बोधने वत्तमानं परसद्देन समानत्थं वदन्तीति आह ‘‘पर अमामका’’ति, अम्हाकं अनज्झत्तिकभूताति अत्थो. पिरेति वा ‘‘परतो’’ति इमिना समानत्थं निपातपदं, तस्मा चर पिरेति परतो गच्छ, मा इध तिट्ठाति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो.

कण्टकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

सप्पाणकवग्गो सत्तमो.